Adhyaya 32
Mādhayameśvara-māhātmya — Vyāsa at Mandākinī and the Pāśupata Vision
પવિત્ર તીર્થયાત્રાના ક્રમમાં સૂત કહે છે—કપર્દેશ પાસે નિવાસ કર્યા પછી વ્યાસ મધ્યમેશ્વરના દર્શન માટે પ્રસ્થાન કરે છે. અતિ શુદ્ધ અને ઋષિસેવિત મંદાકિનીમાં સ્નાન કરીને દેવ-ઋષિ-પિતૃઓને તર્પણાદિ અર્પે છે અને પુષ્પોથી ભવ/ઈશાનની પૂજા કરે છે. ભસ્મધારી, વેદપાઠ, ઓં-ચિંતન અને બ્રહ્મચર્યમાં સ્થિત પાશુપત ભક્તો વ્યાસને ઓળખી સન્માન કરે છે; તેઓ વેદવ્યવસ્થાપક છે અને શિવાંશથી શુકનું પ્રાકટ્ય થયું—એ વાત પણ આવે છે. વ્યાસ પસંદગીના યોગીઓને ગુહ્ય પરમ ઉપદેશ આપે છે; ત્યારબાદ નિર્મળ તેજ પ્રગટે છે અને ઋષિઓ અંતર્ધાન થાય છે—તત્કાળ યોગફળસિદ્ધિનું સૂચન. પછી શિષ્યોને મધ્યમેશનું માહાત્મ્ય કહે છે—અહીં રુદ્રો સાથે શિવ-દેવી આનંદ કરે છે; કૃષ્ણે પણ અહીં પાશુપત વ્રત પાળી નીલલોહિતનો વર મેળવ્યો. અધ્યાયમાં તીર્થફળો—બ્રહ્મહત્યાસહ પાપનાશ, પરલોકમાં ઉત્તમ ગતિ, ક્રિયાકર્મથી સાત પેઢીની શુદ્ધિ, અને ગ્રહણપુણ્ય અનેકગણું—વર્ણવાય છે; અંતે વ્યાસ ત્યાં જ મહેશ્વરની આરાધના કરીને આગળના તીર્થોપદેશની ભૂમિકા બાંધે છે.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकत्रिशोध्यायः सूत उवाच उषित्वा तत्र भगवान् कपर्देशान्तिके पुनः / द्रष्टुं ययौ मध्यमेशं बहुवर्षगणान् प्रभुः
આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના પૂર્વવિભાગના એકત્રિંશ અધ્યાયમાં—સૂતએ કહ્યું: કપર્દેશની નજીક ફરી અનેક વર્ષો નિવાસ કરીને પ્રભુ મધ્યમેશ્વરના દર્શન માટે પ્રસ્થાન કર્યા.
Verse 2
तत्र मन्दाकिनीं पुण्यामृषिसङ्गनिषेविताम् / नदीं विमलपानीयां दृष्ट्वा हृष्टो ऽभवन्मुनिः
ત્યાં તેણે ઋષિસમૂહે સેવિત એવી પુણ્ય મન્દાકિનીને જોઈ. પીવા યોગ્ય નિર્મળ જળવાળી તે નદીને જોઈ મુનિ હર્ષથી ભરાઈ ગયો.
Verse 3
स तामन्वीक्ष्य मुनिभिः सह द्वैपायनः प्रभुः / चकार भावपूतात्मा स्नानं स्नानविधानवित्
તેને (નદીને) નિહાળી, મુનિઓ સાથે પ્રભુ દ્વૈપાયન (વ્યાસ) એ—ભાવથી પવિત્ર થયેલા અંતઃકરણવાળા, સ્નાનવિધિ જાણનાર—વિધિપૂર્વક સ્નાન કર્યું.
Verse 4
संतर्प्य विधिवद् देवानृषीन् पितृगणांस्तथा / पूजयामास लोकादिं पुष्पैर्नानाविधैर्भवम्
પછી તેણે વિધિપૂર્વક દેવો, ઋષિઓ અને પિતૃગણોને તૃપ્ત કર્યા; ત્યારબાદ લોકોના આદિકારણ ભવ (શિવ)ની નાનાવિધ પુષ્પોથી પૂજા કરી.
Verse 5
प्रविश्य शिष्यप्रवरैः सार्धं सत्यवतीसुतः / मध्यमेश्वरमीशानमर्चयामास शूलिनम्
પછી સત્યવતીપુત્ર (વ્યાસ) પોતાના શ્રેષ્ઠ શિષ્યો સાથે અંદર પ્રવેશ કરીને મધ્યમેશ્વર—ઈશાન, ત્રિશૂલધારી શૂલિન—ની અર્ચના કરવા લાગ્યો.
Verse 6
ततः पाशुपताः शान्ता भस्मोद्धूलितविग्रहाः / द्रष्टुं समागता रुद्रं मध्यमेश्वरमीश्वरम्
ત્યારબાદ શાંત પાશુપત ભક્તો, જેમના દેહ ભસ્મથી ધૂસરિત હતા, રુદ્ર—મધ્યમેશ્વર, પરમ ઈશ્વર—ના દર્શન માટે એકત્ર થયા.
Verse 7
ओङ्कारासक्तमनसो वेदाध्ययनतत्पराः / जटिला मुण्डिताश्चापि शुक्लयज्ञोपवीतिनः
તેમના મન ઓંકારમાં લીન છે અને તેઓ વેદાધ્યયન તથા જપમાં તત્પર છે. કેટલાક જટાધારી, કેટલાક મુંડિત; સૌ શ્વેત યજ્ઞોપવીત અને શુદ્ધ ધાર્મિક ચિહ્નો ધારણ કરે છે.
Verse 8
कौपीनवसनाः केचिदपरे चाप्यवाससः / ब्रह्मचर्यरताः शान्ता वेदान्तज्ञानतत्पराः
કેટલાક કૌપીનમાત્ર પહેરે છે, અને કેટલાક નિર્વસ્ત્ર રહે છે. તેઓ બ્રહ્મચર્યમાં રત, શાંતચિત્ત અને વેદાંત-જ્ઞાનમાં તત્પર છે.
Verse 9
दृष्ट्वा द्वैपायनं विप्राः शिष्यैः परिवृतं मुनिम् / पूजयित्वा यथान्यायमिदं वचनमब्रुवन्
શિષ્યોથી પરિવૃત દ્વૈપાયન મુનિને જોઈ બ્રાહ્મણ ઋષિઓએ વિધિપૂર્વક પૂજન કર્યું અને પછી આ વચન બોલ્યા।
Verse 10
को भवान् कुत आयातः सह शिष्यैर्महामुने / प्रोचुः पैलादयः शिष्यास्तानृषीन् ब्रह्मभावितान्
“તમે કોણ છો, અને ક્યાંથી આવ્યા છો, મહામુને, શિષ્યો સાથે?”—એમ પૈલ આદિ શિષ્યોએ બ્રહ્મભાવમાં સ્થિત તે ઋષિઓને કહ્યું।
Verse 11
अयं सत्यवतीसूनुः कृष्णद्वैपायनो मुनिः / व्यासः स्वयं हृषीकेशो येन वेदाः पृथक् कृताः
આ સત્યવતીપુત્ર કૃષ્ણ-દ્વૈપાયન મુનિ—વ્યાસ છે; એ જ સ્વયં હૃષીકેશ પ્રભુ છે, જેમણે વેદોને વિભાગ કરીને અલગ અલગ શાખાઓમાં ગોઠવ્યા।
Verse 12
यस्य देवो महादेवः साक्षादेव पिनाकधृक् / अंशांशेनाभवत् पुत्रो नाम्ना शुक इति प्रभुः
જેનાં દેવ સాక్షાત્ મહાદેવ—પિનાકધારી શિવ—પોતાના દિવ્ય અંશના અંશથી પુત્રરૂપે પ્રગટ થયા; તે પ્રભુ ‘શુક’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો।
Verse 13
यः स साक्षान्महादेवं सर्वभावेन शङ्करम् / प्रपन्नः परया भक्त्या यस्य तज्ज्ञानमैश्वरम्
જે કોઈ સాక్షાત્ મહાદેવ શંકરને સર્વભાવથી, પરમ ભક્તિ સાથે શરણ જાય છે—તેના માટે એ શરણાગતિ-ભક્તિ જ ઈશ્વરસાક્ષાત્કારનું ઐશ્વર્યજ્ઞાન બની જાય છે।
Verse 14
ततः पाशुपताः सर्वे हृष्टसर्वतनूरुहाः / नेमुरव्यग्रमनसः प्रोचुः सत्यवतीसुतम्
પછી બધા પાશુપત ભક્તો—આનંદથી જેમના શરીરે રોમાંચ ઊભા થયા—અવ્યગ્ર મનથી નમસ્કાર કરીને સત્યવતીસુત (વ્યાસ)ને સંબોધીને બોલ્યા।
Verse 15
भगवन् भवता ज्ञातं विज्ञानं परमेष्ठिनः / प्रिसादाद् देवदेवस्य यत् तन्माहेश्वरं परम्
ભગવન્! તમે પરમેષ્ઠિ (સ્રષ્ટા)નું પરમ વિજ્ઞાન જાણ્યું છે, જે દેવોના દેવની કૃપાથી પ્રાપ્ત થાય છે—એ જ મહેશ્વર (શિવ)નું સર્વોચ્ચ જ્ઞાન છે।
Verse 16
तद्वदास्माकमव्यक्तं रहस्यं गुह्यमुत्तमम् / क्षिप्रं पश्येम तं देवं श्रुत्वा भगवतो मुखात्
એ જ રીતે અમારાં માટે પણ એક અવ્યક્ત રહસ્ય છે—અતિ ગુહ્ય અને ઉત્તમ. ભગવંતના મુખેથી તે સાંભળી અમે શીઘ્ર જ તે દેવનું સాక్షાત્ દર્શન કરીએ।
Verse 17
विसर्जयित्वा ताञ्छिष्यान् सुमन्तुप्रमुखांस्ततः / प्रोवाच तत्परं ज्ञानं योगिभ्यो योगवित्तमः
પછી સુમંતુ વગેરે શિષ્યોને વિદાય આપી, યોગવિદ્યા જાણનારમાં શ્રેષ્ઠ એવા તેમણે યોગીઓને પરમ, ઉત્તમ જ્ઞાન ઉપદેશ્યું।
Verse 18
तत्क्षणादेव विमलं संभूतं ज्योतिरुत्तमम् / लीनास्तत्रैव ते विप्राः क्षणादन्तरधीयत
એ જ ક્ષણે નિર્મળ, સર્વોત્તમ જ્યોતિ પ્રગટ થઈ. એ જ પ્રકાશમાં તે બ્રાહ્મણ-ઋષિઓ લીન થઈ ગયા અને ક્ષણમાં નજરથી અદૃશ્ય થયા।
Verse 19
ततः शिष्यान् समाहूय भगवान् ब्रह्मवित्तमः / प्रोवाच मध्यमेशस्य माहात्म्यं पैलपूर्वकान्
પછી બ્રહ્મજ્ઞાનમાં શ્રેષ્ઠ એવા ભગવાને પૈલ વગેરે શિષ્યોને બોલાવી મધ્યમેશના પવિત્ર મહાત્મ્યનું વર્ણન કર્યું।
Verse 20
अस्मिन् स्थाने स्वयं देवो देव्या सह महेश्वरः / रमते भगवान् नित्यं रुद्रैश्च परिवारितः
આ જ સ્થાને દેવીએ સહ સ્વયં ભગવાન મહેશ્વર નિત્ય રમે છે અને રુદ્રોથી પરિચિત (પરિવારિત) રહે છે।
Verse 21
अत्र पूर्वं हृषीकेशो विश्वात्मा देवकीसुतः / उवास वत्सरं कृष्णः सदा पाशुपतैर्वृतः
અહીં પૂર્વકાળે હૃષીકેશ—વિશ્વાત્મા દેવકીપુત્ર કૃષ્ણ—એક વર્ષ નિવાસ કર્યો; સદા પાશુપતોથી ઘેરાયેલા રહ્યા।
Verse 22
भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गो रुद्राध्ययनतत्परः / आराधयन् हरिः शंभुं कृत्वा पाशुपतं व्रतम्
સર્વ અંગે ભસ્મ ધારણ કરી, રુદ્ર-ઉપદેશના અધ્યયન-જપમાં તત્પર રહી, પાશુપત વ્રત ગ્રહણ કરીને હરિએ શંભુની આરાધના કરી।
Verse 23
तस्य ते बहवः शिष्या ब्रह्मचर्यपरायणाः / लब्ध्वा तद्वचनाज्ज्ञानं दृष्टवन्तो महेश्वरम्
તેનાં અનેક શિષ્યો બ્રહ્મચર્યમાં પરાયણ હતા; તેના વચનથી જ્ઞાન મેળવી તેમણે પ્રત્યક્ષ મહેશ્વર (શિવ)નું દર્શન કર્યું।
Verse 24
तस्य देवो महादेवः प्रत्यक्षं नीललोहितः / ददौ कृष्णास्य भगवान वरदो वरमुत्तमम्
તેનાં માટે દેવ મહાદેવ નીલલોહિત પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થયા; વરદ ભગવाने કૃષ્ણને સર્વોત્તમ વર આપ્યો।
Verse 25
येर्ऽचयिष्यन्ति गोविन्दं मद्भक्ता विधिपूर्वकम् / तेषां तदैश्वरं ज्ञानमुत्पत्स्यति जगन्मय
જે મારા ભક્તો વિધિપૂર્વક ગોવિંદની પૂજા કરશે, હે જગન્મય, તેમના અંતરમાં ત્યારે ઈશ્વર-કેન્દ્રિત (ઐશ્વર) જ્ઞાન ઉત્પન્ન થશે।
Verse 26
नमस्योर्ऽचयितव्यश्च ध्यातव्यो मत्परैर्जनैः / भविष्यसि न संदेहो मत्प्रसादाद् द्विजातिभिः
મારા પરાયણ જનોએ તને નમસ્કાર કરવો, પૂજા કરવી અને ધ્યાન કરવું જોઈએ; મારા પ્રસાદથી—કોઈ સંશય નથી—તું દ્વિજોમાં સમૃદ્ધિ અને સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરશ।
Verse 27
ये ऽत्र द्रक्ष्यन्ति देवेशं स्नात्वा रुद्रं पिनाकिनम् / ब्रह्महत्यादिकं पापं तेषामाशु विनश्यति
જે અહીં સ્નાન કરીને દેવેશ પિનાકધારી રુદ્રનું દર્શન કરે છે, તેમના બ્રહ્મહત્યાદિ પાપ પણ તત્કાળ નાશ પામે છે।
Verse 28
प्राणांस्त्यजन्ति ये मर्त्याः पापकर्मरता अपि / ते यान्ति तत् परं स्थानं नात्र कार्या विचारणा
પાપકર્મમાં રત મનુષ્યો પણ જો (ઉપદેશિત રીતથી) પ્રાણ ત્યજે, તો તેઓ તે પરમ સ્થાનને પામે છે; અહીં વિચાર કરવાની જરૂર નથી।
Verse 29
धन्यास्तु खलु ते विप्रा मन्दाकिन्यां कृतोदकाः / अर्चयन्ति महादेवं मध्यमेश्वरमीश्वरम्
મંદાકિનીમાં સ્નાન કરીને મધ્યમેશ્વરમાં ઈશ્વરસ્વરૂપ મહાદેવની આરાધના કરનાર તે વિપ્રો ખરેખર ધન્ય છે।
Verse 30
स्नानं दानं तपः श्राद्धं पिण्डनिर्वपणं त्विह / एकैकशः कृतं विप्राः पुनात्यासप्तमं कुलम्
અહીં સ્નાન, દાન, તપ, શ્રાદ્ધ અને પિંડ-નિર્વપણ—આમાંથી દરેકને એકેક કરીને કરવાથી પણ, હે વિપ્રો, સાતમી પેઢી સુધી કુલ પવિત્ર થાય છે।
Verse 31
संनिहत्यामुपस्पृश्य राहुग्रस्ते दिवाकरे / यत् फलं लभते मर्त्यस्तस्माद् दशगुणं त्विह
રાહુગ્રસ્ત સૂર્ય (ગ્રહણ) સમયે સંનિહતિ-ક્ષણમાં જળસ્પર્શથી મનુષ્ય જે ફળ પામે છે, તે જ પુણ્ય અહીં દશગણું થાય છે।
Verse 32
एवमुक्त्वा महायोगी मध्यमेशान्ति के प्रभुः / उवास सुचिरं कालं पूजयन् वै महेश्वरम्
આ રીતે કહીને મહાયોગી—શાંતિની મધ્ય અવસ્થામાં સ્થિત પ્રભુ—ત્યાં બહુ લાંબા સમય સુધી રહ્યો અને સતત મહેશ્વર (શિવ)ની પૂજા કરતો રહ્યો।
Frequently Asked Questions
Madhyameśvara is presented as an ever-abiding locus of Śiva-Śakti presence where disciplined worship and Pāśupata practice yield purification, sin-destruction, and ultimately direct darśana—validated by Vyāsa’s instruction and the episode of Kṛṣṇa receiving Nīlalohita’s boon.
It depicts Hari (Kṛṣṇa/Hṛṣīkeśa) taking the Pāśupata vow, studying Rudra’s teachings, worshipping Śambhu, and receiving Śiva’s direct boon—showing Vaiṣṇava divinity revering Śiva without contradiction, and linking devotion to the rise of Īśvara-centered knowledge.