Adhyaya 27
Yuga-Dharma: The Four Ages, Decline of Dharma, and the Rise of Social Order
કૃષ્ણના પરમધામગમન પછી અંત્યકર્મો પૂર્ણ કરીને શોકગ્રસ્ત અર્જુન માર્ગમાં વ્યાસને મળે છે અને માર્ગદર્શન માગે છે. વ્યાસ ભયંકર કલિયુગના આગમનની ઘોષણા કરીને કહે છે કે કલિમાં પાપપ્રાયશ્ચિત્તનું શ્રેષ્ઠ આશ્રય વારાણસી છે; તેઓ ત્યાં પ્રસ્થાન કરશે. અર્જુનની વિનંતીથી તેઓ સંક્ષેપમાં યુગધર્મ કહે છે—કૃતમાં ધ્યાન, ત્રેતામાં જ્ઞાન, દ્વાપરમાં યજ્ઞ, અને કલિમાં દાન; યુગાનુસાર અધિષ્ઠાતૃ દેવતાઓનો ઉલ્લેખ કરીને સર્વ યુગોમાં રુદ્રપૂજાની નિત્યતા પ્રતિપાદિત કરે છે. પછી ધર્મનો ચાર પાદથી એક પાદ સુધી ક્રમશઃ ક્ષય, કૃતમાં સ્વાભાવિક સમરસતા, ત્રેતામાં ગૃહવૃક્ષોનો ઉદય-લોપ, લોભનો ઉછાળો, શીત-ઉષ્ણ દ્વંદ્વ, આવરણ-વસ્ત્ર, વેપાર અને ખેતીનો આરંભ વર્ણવાય છે. સંઘર્ષ વધતાં બ્રહ્મા ક્ષત્રિયો, વર્ણાશ્રમવ્યવસ્થા અને અહિંસક યજ્ઞ સ્થાપે છે. દ્વાપરમાં મતભેદ, વેદવિભાગ અને રજ-તમનો પ્રાબલ્ય વધે છે; તેથી વૈરાગ્ય, વિવેકજ્ઞાન અને આત્મચિંતન જાગે છે. અંતે દ્વાપરમાં ધર્મની અસ્થિરતા અને કલિમાં તેના પ્રાયઃ લોપને પુનઃ કહી, ક્ષીણ કાળમાં ધર્મધારણ અંગે આગળના ઉપદેશની ભૂમિકા બાંધે છે।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षड्विंशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् / एषां स्वभावं सूताद्य कथयस्व समासतः
આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના પૂર્વભાગમાં છવ્વીસમો અધ્યાય. ઋષિઓ બોલ્યા—કૃત, ત્રેતા, દ્વાપર અને કલિ—આ ચાર યુગો ચતુર્યુગ છે; હે સૂત, એમના સ્વભાવને સંક્ષેપમાં કહો।
Verse 2
सूत उवाच गते नारायणे कृष्णे स्वमेव परमं पदम् / पार्थः परमधर्मात्मा पाण्डवः शत्रुतापनः
સૂતે કહ્યું—નારાયણરૂપ શ્રીકૃષ્ણ જ્યારે પોતાના પરમ પદે પધાર્યા, ત્યારે પરમધર્માત્મા પાંડવ પાર્થ, શત્રુતાપન, (ત્યારે…).
Verse 3
कृत्वा चेवोत्तरविधिं शोकेन महतावृतः / अपश्यत् पथि गच्छन्तं कृष्णद्वैपायनं मुनिम्
ઉત્તરવિધિ યથાવત્ કરીને, મહાન શોકથી આવૃત થઈ, માર્ગમાં જતા મુનિ કૃષ્ણદ્વૈપાયન (વ્યાસ)ને તેણે જોયા।
Verse 4
शिष्यैः प्रशिष्यैरभितः संवृतं ब्रह्मवादिनम् / पपात दण्डवद् भूमौ त्यक्त्वा शोकं तदार्ऽजुनः
શિષ્યો અને પ્રશિષ્યો દ્વારા ચારે તરફથી ઘેરાયેલા તે બ્રહ્મવાદી સમક્ષ, ત્યારે અર્જુને શોક ત્યજી જમીન પર દંડવત્ પ્રણામ કર્યો।
Verse 5
उवाच परमप्रीतः कस्माद् देशान्महामुने / इदानीं गच्छसि क्षिप्रं कं वा देशं प्रति प्रभो
અત્યંત પ્રસન્ન થઈ તેણે કહ્યું—હે મહામુને, તમે કયા દેશથી આવ્યા છો? અને હવે એટલી ઝડપથી ક્યાં જાઓ છો—હે પ્રભુ, કયા દેશ તરફ?
Verse 6
संदर्शनाद् वै भवतः शोको मे विपुलो गतः / इदानीं मम यत् कार्यं ब्रूहि पद्मदलेक्षण
તમારા દર્શનથી મારો વિશાળ શોક દૂર થયો. હવે મારું કર્તવ્ય શું છે તે કહો, હે પદ્મદલ-નેત્ર પ્રભુ।
Verse 7
तमुवाच महायोगी कृष्णद्वैपायनः स्वयम् / उपविश्य नदीतिरे शिष्यैः परिवृतो मुनिः
ત્યારે મહાયોગી કૃષ્ણદ્વૈપાયન (વ્યાસ) સ્વયં તેને બોલ્યા—નદીકાંઠે ઉપવિષ્ટ, શિષ્યોથી પરિભ્રમિત મુનિ।
Verse 8
इदं कलियुगं घोरं संप्राप्तं पाण्डुनन्दन / ततो गच्छामि देवस्य वाराणसीं महापुरीम्
હે પાંડુનંદન, આ ઘોર કલિયુગ આવી પહોંચ્યો છે. તેથી હું દેવની મહાપુરી વારાણસી તરફ પ્રસ્થાન કરું છું।
Verse 9
अस्मिन् कलियुगे घोरे लोकाः पापानुवर्तिनः / भविष्यन्ति महापापा वर्णाश्रमविवर्जिताः
આ ઘોર કલિયુગમાં લોકો પાપમાર્ગનું અનુસરણ કરશે; તેઓ મહાપાપી બની વર્ણાશ્રમધર્મને ત્યજી દેશે।
Verse 10
नान्यत् पश्यामि जन्तूनांमुक्त्वा वाराणसीं पुरीम् / सर्वपापप्रशमनं प्रायश्चित्तं कलौ युगे
કલિયુગમાં જીવો માટે વારાણસી પુરી સિવાય સર્વ પાપોનું શમન કરનારું બીજું કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત મને દેખાતું નથી।
Verse 11
कृतं त्रेता द्वापरं च सर्वेष्वेतेषु वै नराः / भविष्यन्ति महात्मानो धार्मिकाः सत्यवादिनः
કૃત, ત્રેતા અને દ્વાપર—આ સર્વ યુગોમાં નિશ્ચયે મહાત્મા પુરુષો થશે; તેઓ ધર્મપરાયણ અને સત્યવાદી હશે.
Verse 12
त्वं हि लोकेषु विख्यातो धृतिमाञ् जनवत्सलः / पालयाद्य परं धर्मं स्वकीयं मुच्यसे भयात्
તું લોકોમાં વિખ્યાત છે—ધૈર્યવાન અને પ્રજાવત્સલ. તેથી હવે પરમ ધર્મ, તારો સ્વધર્મ, રક્ષ; એમ કરવાથી તું ભયથી મુક્ત થશી.
Verse 13
एवमुक्तो भगवता पार्थः परपुरञ्जयः / पृष्टवान् प्रणिपत्यासौ युगधर्मान् द्विजोत्तमाः
ભગવાને એમ કહ્યા પછી, શત્રુનગરવિજયી પાર્થએ પ્રણામ કરીને, હે દ્વિજોત્તમો, યુગધર્મો વિષે પૂછ્યું.
Verse 14
तस्मै प्रोवाच सकलं मुनिः सत्यवतीसुतः / प्रणम्य देवमीशानं युगधर्मान् सनातनान्
પછી સત્યવતીપુત્ર મુનિ (વ્યાસ) એ ઈશાન દેવને પ્રણામ કરીને, યુગોના સનાતન ધર્મો તેને સંપૂર્ણ રીતે કહ્યા.
Verse 15
वक्ष्यामि ते समासेन युगधर्मान् नरेश्वर / न शक्यते मया पार्थ विस्तरेणाभिभाषितुम्
હે નરેશ્વર, હું તને યુગધર્મો સંક્ષેપમાં કહું છું. હે પાર્થ, તેને વિસ્તારે કહેવું મારા માટે શક્ય નથી.
Verse 16
आद्यं कृतयुगं प्रोक्तं ततस्त्रेतायुगं बुधैः / तृतीयं द्वापरं पार्थ चतुर्थं कलिरुच्यते
પ્રથમ યુગ કૃતયુગ કહેવાયો છે; ત્યાર પછી વિદ્વાનો ત્રેતાયુગ વર્ણવે છે. ત્રીજો દ્વાપર છે, હે પાર્થ, અને ચોથો કલિયુગ કહેવાય છે.
Verse 17
ध्यानं परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुच्यते / द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेव कलौ युगे
કૃતયુગમાં પરમ સાધન ધ્યાન છે; ત્રેતામાં જ્ઞાન કહેવાય છે. દ્વાપરમાં યજ્ઞને શ્રેષ્ઠ કહે છે, અને કલિયુગમાં દાનને જ મુખ્ય ધર્મરૂપે ઉપદેશે છે.
Verse 18
ब्रह्मा कृतयुगे देवस्त्रेतायां भगवान् रविः / द्वापरे दैवतं विष्णुः कलौ रुद्रो महेश्वरः
કૃતયુગમાં બ્રહ્મા અધિષ્ઠાતા દેવ છે; ત્રેતામાં ભગવાન રવિ (સૂર્ય) પ્રભુ છે. દ્વાપરમાં વિષ્ણુ આરાધ્ય દૈવત છે; અને કલિયુગમાં રુદ્ર—મહેશ્વર—અધિષ્ઠાતા પ્રભુ છે.
Verse 19
ब्रह्मा विष्णुस्तथा सूर्यः सर्व एव कलिष्वपि / पूज्यते भगवान् रुद्रश्चतुर्ष्वपि पिनाकधृक्
બ્રહ્મા, વિષ્ણુ તથા સૂર્ય—અને સર્વ દેવો—ચારેય યુગોમાં પૂજાય છે; તેમજ ચારેય યુગોમાં પિનાકધારી ભગવાન રુદ્ર પણ પૂજ્ય છે.
Verse 20
आद्ये कृतयुगे धर्मश्चतुष्पादः सनातनः / त्रेतायुगे त्रिपादः स्याद् द्विपादो द्वापरे स्थितः / त्रिपादहीनस्तिष्ये तु सत्तामात्रेण तिष्ठति
આદ્ય કૃતયુગમાં સનાતન ધર્મ ચાર પાદ પર સ્થિત રહે છે. ત્રેતાયુગમાં તે ત્રણ પાદવાળો બને છે; દ્વાપરમાં બે પાદ પર ટકે છે. પરંતુ તિષ્ય (કલી) યુગમાં ત્રણ પાદથી રહિત થઈ, માત્ર અસ્તિત્વમાત્રથી જ ટકી રહે છે.
Verse 21
कृते तु मिथुनोत्पत्तिर्वृत्तिः साक्षाद् रसोल्लसा / प्रजास्तृप्ताः सदा सर्वाः सदानन्दाश्च भोगिनः
કૃતયુગમાં સ્ત્રી-પુરુષનું મિલન સ્વાભાવિક રીતે થતું અને જીવનવૃત્તિ સాక్షાત્ રસોલ્લાસથી પરિપૂર્ણ હતી. સર્વ પ્રજા સદા તૃપ્ત રહેતી અને ભોગીજન સતત આનંદમય રહેતા.
Verse 22
अधमोत्तमत्वं नास्त्यासां निर्विशेषाः पुरञ्जय / तुल्यमायुः सुखं रूपं तासां तस्मिन् कृते युगे
હે પુરંજય! તેમામાં ‘અધમ’ કે ‘ઉત્તમ’ એવો ભાવ નથી; તેઓ ભેદરહિત છે. તે કૃતયુગમાં તેમનું આયુષ્ય, સુખ અને રૂપ—બધું સમાન હતું.
Verse 23
विशोकाः सत्त्वबहुला एकान्तबहुलास्तथा / ध्याननिष्ठास्तपोनिष्ठा महादेवपरायणाः
તેઓ શોકરહિત, સત્ત્વસમૃદ્ધ, એકાંતપ્રિય; ધ્યાન અને તપમાં નિષ્ઠાવાન—એવા જન મહાદેવપરાયણ હોય છે.
Verse 24
ता वै निष्कामचारिण्यो नित्यं मुदितमानसाः / पर्वतोदधिवासिन्यो ह्यनिकेतः परन्तप
હે પરંતપ! તેઓ નિષ્કામ રીતે વિચરે છે, તેમનું મન સદા પ્રસન્ન રહે છે. તેઓ પર્વતો અને સમુદ્રકાંઠે વસે છે, અને કોઈ સ્થિર નિવાસથી બંધાયેલા નથી.
Verse 25
रसोल्लासा कालयोगात् त्रेताख्ये नश्यते ततः / तस्यां सिद्धौ प्रणष्टायामन्या सिद्धिरवर्तत
કાળયોગના પ્રભાવથી ત્રેતા નામના યુગમાં ‘રસોલ્લાસા’ કહેવાતી સિદ્ધિ પછી નાશ પામે છે. તે સિદ્ધિ નષ્ટ થતાં તેના સ્થાને બીજી સિદ્ધિ પ્રવર્તે છે.
Verse 26
अपां सौक्ष्म्ये प्रतिहते तदा मेघात्मना तु वै / मेघेभ्यः स्तनयित्नुभ्यः प्रवृत्तं वृष्टिसर्जनम्
જ્યારે જળની સૂક્ષ્મ વાષ્પાવસ્થા અવરોધાય છે, ત્યારે તે મેઘરૂપ ધારણ કરે છે; અને ગર્જનવાળા મેઘોમાંથી વર્ષાનો પ્રવાહ પ્રગટ થાય છે।
Verse 27
सकृदेव तया वृष्ट्या संयुक्ते पृथिवीतले / प्रादुरासंस्तदा तासां वृक्षा वै गृहसंज्ञिताः
તે વરસાદ એકવાર જ પૃથ્વીતળને સ્પર્શતાં, તેમના માટે ‘ગૃહ’ તરીકે ઓળખાતા વૃક્ષો પ્રગટ થયા—પ્રાકૃતિક નિવાસરૂપે।
Verse 28
सर्वप्रत्युपयोगस्तु तासां तेभ्यः प्रजायते / वर्तयन्ति स्म तेभ्यस्तास्त्रेतायुगमुखे प्रजाः
તેમમાંથી અને તેમનાં દ્વારા જ સર્વ પ્રકારના પરસ્પર ઉપયોગ અને વ્યવહાર ઉત્પન્ન થયા; અને ત્રેતાયુગના આરંભે પ્રજાઓ તે મુજબ જીવનવ્યવસ્થા ચલાવતી હતી।
Verse 29
ततः कालेन महता तासामेव विपर्यतात् / रागलोभात्मको भावस्तदा ह्याकस्मिको ऽभवत्
પછી ઘણો સમય પસાર થતાં, તેમની સ્થિતિના વિપર્યય (પતન)થી, રાગ અને લોભથી ભરેલો ભાવ અચાનક તેમામાં ઉદ્ભવ્યો।
Verse 30
विपर्ययेण तासां तु तेन तत्कालभाविना / प्रणश्यन्ति ततः सर्वे वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः
પરંતુ તેમની સ્થિતિ વિપરિત થતાં—તે સમયસંબંધિત પરિવર્તનથી—‘ગૃહ’ તરીકે ઓળખાતા તે બધા વૃક્ષો ત્યારે સંપૂર્ણપણે નાશ પામ્યા।
Verse 31
ततस्तेषु प्रनष्टेषु विभ्रान्ता मैथुनोद्भवाः / अभिध्यायन्ति तां सिद्धिं सत्याभिध्यायिनस्तदा
પછી જ્યારે તે આધાર લુપ્ત થયા, ત્યારે મૈથુનથી ઉત્પન્ન જીવો ભ્રમિત થઈ તે પરમ સિદ્ધિનું ધ્યાન કરવા લાગ્યા; ત્યારે તેઓ સત્યના ધ્યાનકર્તા બન્યા।
Verse 32
प्रादुर्बभूवुस्तासां तु वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः / वस्त्राणि ते प्रसूयन्ते फलान्याभरणानि च
ત્યારે તેમના માટે ‘ગૃહ-વૃક્ષ’ કહેવાતા વૃક્ષો પ્રગટ થયા; તે વૃક્ષો વસ્ત્રો ઉત્પન્ન કરતા અને તેમના ફળો આભૂષણ બનતા।
Verse 33
तेष्वेव जायते तासां गन्धवर्णरसान्वितम् / अमाक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु
એ જમાંથી સુગંધ, વર્ણ અને રસથી યુક્ત મધ ઉત્પન્ન થતું—માખી વિનાનું, મહાવીર્યવાળું—દરેક નાનાં કોષમાં કોષમાં પ્રગટ થતું।
Verse 34
तेन ता वर्तयन्ति स्म त्रेतायुगमुखे प्रिजाः / हृष्टपुष्टास्तया सिद्ध्या सर्वा वै विगतज्वराः
તે ધર્માચરણથી ત્રેતાયુગના આરંભે પ્રજા જીવન ચલાવતી; તે સિદ્ધિથી સૌ હર્ષિત, પુષ્ટ અને નિશ્ચયે જ્વર-ક્લેશરહિત બન્યા।
Verse 35
ततः कालान्तरेणैव पुनर्लोभावृतास्तदा / वृक्षांस्तान् पर्यगृह्णन्त मधु चामाक्षिकं बलात्
પછી થોડો સમય ગયા પછી તેઓ ફરી લોભથી ઢંકાઈ ગયા; તેમણે તે વૃક્ષોને ઘેરીને માખી વિનાનું મધ બળજબરીથી છીનવી લીધું।
Verse 36
तासां तेनापचारेण पुनर्लोभकृतेन वै / प्रणष्टामधुना सार्धं कल्पवृक्षाः क्वचित् क्वचित्
તેમના પ્રત્યે કરેલા તે અપચારથી અને ફરી લોભના કારણે, મધુ સહિત કલ્પવૃક્ષો ક્યાંક ક્યાંક અદૃશ્ય થઈ ગયા।
Verse 37
शीतवर्षातपैस्तीव्रै स्ततस्ता दुः खिता भृशम् / द्वन्द्वैः संपीड्यमानास्तु चक्रुरावरणानि च
તીવ્ર ઠંડી, વરસાદ અને દહકતા તાપથી તેઓ અત્યંત દુઃખિત થયા; અને આ દ્વંદ્વોથી ચારે તરફથી દબાઈને રક્ષણ માટે આવરણો પણ બનાવ્યા।
Verse 38
कृत्वा द्वन्द्वप्रतीघातान् वार्तोपायमचिन्तयन् / नष्टेषु मधुना सार्धं कल्पवृक्षेषु वै तदा
દ્વંદ્વોને પ્રતિહત કરીને તેણે વાર્તા—જીવિકા અને વેપાર—ના ઉપાય પર વિચાર કર્યો; ત્યારે મધુ સહિત કલ્પવૃક્ષો નષ્ટ થઈ ગયા હતા।
Verse 39
ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे पुनः / वार्तायाः साधिका ह्यन्या वृष्टिस्तासां निकामतः
ત્યારબાદ ત્રેતાયુગમાં તેમની સિદ્ધિ ફરી પ્રગટ થઈ. વાર્તા—કૃષિ અને વેપાર—જીવિકાનું બીજું સાધન બન્યું, અને તેમની ઇચ્છા મુજબ વરસાદ વરસ્યો।
Verse 40
तासां वृष्ट्यूदकानीह यानि निम्नैर्गतानि तु / अवहन् वृष्टिसंतत्या स्त्रोतः स्थानानि निम्नगाः
અહીં તેમના વરસાદના પાણી જે નીચાણવાળા પ્રદેશોમાં વહેતા ગયા, તે અવિરત વરસાદી પ્રવાહથી આગળ વહેતા રહ્યા; તેથી નીચાણવાળી ભૂમિઓ નદીના માર્ગો અને પ્રવાહસ્થાનો બની ગઈ।
Verse 41
ये पुनस्तदपां स्तोका आपन्नाः पृथिवीतले / अपां भूणेश्च संयोगादोषध्यस्तास्तदाभवन्
પરંતુ તે જળના જે ટીપાં પૃથ્વીના તળ પર પડ્યા, જળ અને પૃથ્વીના ઉર્વર તત્ત્વના સંયોગથી તે સમયે જ તે ઔષધીરૂપ વનસ્પતિ બન્યા।
Verse 42
अफालकृष्टाश्चानुप्ता ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश / ऋतुपुष्पफलैश्चैव वृक्षगुल्माश्च जज्ञिरे
હળ ન ચલાવ્યા અને વાવ્યા વિના—ગ્રામ્ય તથા અરણ્ય એમ ચૌદ પ્રકારની વનસ્પતિઓ ઉત્પન્ન થઈ; અને ઋતુ અનુસાર પુષ્પ-ફળ ધરાવતા વૃક્ષો તથા ગુલ્મો પણ પ્રગટ થયા।
Verse 43
ततः प्रादुरभूत् तासां रागो लोभश्च सर्वशः / अवश्यं भाविनार्ऽथे न त्रेतायुगवशेन वै
પછી સર્વત્ર તેમામાં રાગ અને લોભ પ્રગટ થયા; કારણ કે જે ભાવિ છે તે અવશ્ય બને—નિશ્ચયે ત્રેતાયુગના પ્રભાવથી જ તે થયું।
Verse 44
ततस्ताः पर्यगृह्णन्त नदीक्षेत्राणि पर्वतान् / वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्य तु यथाबलम्
પછી તેઓ પોતાની પોતાની શક્તિ મુજબ બળજબરીથી નદીઓ, ખેતીક્ષેત્રો, પર્વતો તથા વૃક્ષો, ગુલ્મો અને ઔષધિઓને પણ કબજે કરવા લાગ્યા।
Verse 45
विपर्ययेण तासां ता ओषध्यो विविशुर्महीम् / पितामहनियोगेन दुदोह पृथिवीं पृथुः
પછી વિપરીત ક્રમે એ જ ઔષધિઓ ફરી પૃથ્વીમાં પ્રવેશી ગઈ; અને પિતામહ બ્રહ્માની આજ્ઞાથી રાજા પૃથુએ પૃથ્વીનું દોહન કરીને તેનું ફળ બહાર કાઢ્યું।
Verse 46
ततस्ता जगृहुः सर्वा अन्योन्यं क्रोधमूर्छिताः / वसुदारधनाद्यांस्तु बलात् कालबलेन तु
ત્યારે તેઓ સર્વે ક્રોધમૂર્ચ્છિત થઈ પરસ્પર પર તૂટી પડ્યા; અને કાળના અજય બળથી પ્રેરાઈ બળજબરીથી ભૂમિ, પત્નીઓ, ધન વગેરે છીનવી લીધાં।
Verse 47
मर्यादायाः प्रतिष्ठार्थं ज्ञात्वैतद् भगवानजः / ससर्ज क्षत्रियान् ब्रह्मा ब्राह्मणानां हिताय च
આ જાણીને સ્વયંભૂ ભગવાન અજ (બ્રહ્મા) એ ધર્મની મર્યાદા સ્થાપવા માટે તથા બ્રાહ્મણોના હિત-રક્ષણ માટે ક્ષત્રિયોને સર્જ્યા।
Verse 48
वर्णाश्रमव्यवस्थां च त्रेतायां कृतवान् प्रभुः / यज्ञप्रवर्तनं चैव पशुहिंसाविवर्जितम्
ત્રેતાયુગમાં પ્રભુએ વર્ણ-આશ્રમની સુવ્યવસ્થા સ્થાપી; તેમજ પશુહિંસા વિના યજ્ઞપ્રવર્તન પણ પ્રચલિત કર્યું।
Verse 49
द्वापरेष्वथ विद्यन्ते मतिभेदाः सदा नृणाम् / रागो लोभस्तथा युद्धं तत्त्वानामविनिश्चयः
પરંતુ દ્વાપરયુગમાં મનુષ્યોમાં સદા મતભેદો રહે છે; રાગ, લોભ અને યુદ્ધ ઊભાં થાય છે, અને તત્ત્વોનો દૃઢ નિશ્ચય થતો નથી।
Verse 50
एको वेदश्चतुष्पादस्त्रेतास्विह विधीयते / वेदव्यासैश्चतुर्धा तु व्यस्यते द्वापरादिषु
આ લોકમાં ત્રેતાયુગમાં વેદ એક જ હોય છે, પરંતુ ચતુષ્પાદરૂપે પ્રતિષ્ઠિત રહે છે; દ્વાપરાદિ યુગોમાં વેદવ્યાસો તેને ચાર વિભાગોમાં વિભાજિત કરે છે।
Verse 51
ऋषिपुत्रैः पुनर्भेदाद् भिद्यन्ते दृष्टिविभ्रमैः / मन्त्रब्राह्मणविन्यासैः स्वरवर्णविपर्ययैः
પછી ફરી ઋષિઓના પુત્રો દ્વારા કરાયેલા વધુ ભેદોથી પરંપરાઓ વિખંડિત થાય છે—દૃષ્ટિભ્રમથી, મંત્ર અને બ્રાહ્મણ-ભાગના વિન્યાસમાં ફેરફારથી, તેમજ સ્વર અને વર્ણના વિપરીતપણે થવાથી।
Verse 52
संहिता ऋग्यजुः साम्नां संहन्यन्ते श्रुतर्षिभिः / सामान्याद् वैकृताच्चैवदृष्टिभेदैः क्वचित् क्वचित्
ઋગ્, યજુઃ અને સામની સંહિતાઓ શ્રુતિ-ઋષિઓ દ્વારા સંકલિત થાય છે; અને ક્યાંક ક્યાંક સામાન્ય તથા વૈકૃત—બંને પ્રકારના દૃષ્ટિભેદોથી તે વિવિધ રૂપે ભિન્ન બને છે।
Verse 53
ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि मन्त्रप्रवचनानि च / इतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि सुव्रत
હે સુવ્રત! બ્રાહ્મણ-ગ્રંથો, કલ્પસૂત્રો, મંત્રપ્રવચનો, ઇતિહાસ અને પુરાણો, તથા ધર્મશાસ્ત્રો—આ બધાં ધર્મને આધાર આપતાં પ્રામાણિક શાસ્ત્રો છે।
Verse 54
अवृष्टिर्मरणं चैव तथैव वायाध्युपद्रवाः / वाङ्मनः कायजैर्दुः सैर्निर्वेदो जायते नृणाम्
અનાવૃષ્ટિ, મરણ, તેમજ પ્રચંડ પવનથી થતા ઉપદ્રવો, અને વાણી-મન-કાયાથી ઉત્પન્ન દુઃખોથી—મનુષ્યોમાં નિર્વેદ (વૈરસ્ય) જન્મે છે।
Verse 55
निर्वेदाज्जायते तेषां दुः खमोक्षविचारणा / विचारणाच्च वैराग्यं वैराग्याद् दोषदर्शनम्
નિર્વેદથી તેમામાં દુઃખ અને મોક્ષનો વિચાર જન્મે છે; વિચારથી વૈરાગ્ય, અને વૈરાગ્યથી સંસારના દોષોનું સ્પષ્ટ દર્શન થાય છે।
Verse 56
दोषाणां दर्शनाच्चैव द्वापरे ज्ञानसंभवः / एषा रजस्तमोयुक्ता वृत्तिर्वै द्वापरे स्मृता
દોષોના દર્શનથી જ દ્વાપર યુગમાં વિવેકજ્ઞાનનો ઉદય થાય છે. રજસ્ અને તમસ્ સાથે મિશ્રિત આ વૃત્તિ દ્વાપરની સ્વભાવસ્થિતિ તરીકે સ્મૃત છે.
Verse 57
आद्ये कृते तु धर्मो ऽस्ति स त्रेतायां प्रवर्तते / द्वापरे व्याकुलीभूत्वा प्रणश्यति कलौ युगे
આદિ કૃતયુગમાં ધર્મ સ્થિર રહે છે અને ત્રેતામાં પણ પ્રવર્તે છે. દ્વાપરમાં તે વ્યાકુળ બની અસ્થિર થાય છે અને કલિયુગમાં પ્રાયઃ નાશ પામે છે.
Frequently Asked Questions
Kṛta: meditation (dhyāna); Tretā: spiritual knowledge (jñāna); Dvāpara: sacrifice (yajña); Kali: giving/charity (dāna) as the chief discipline.
Dharma is said to stand fully in Kṛta (four-footed), decline to three in Tretā, two in Dvāpara, and in Kali remain only minimally—deprived of three supports—indicating near-collapse of stable righteousness.
Vyāsa states he sees no other expiation in Kali comparable to Vārāṇasī for quelling sins, presenting it as a uniquely potent tīrtha when ordinary disciplines weaken due to yuga conditions.
It assigns yuga-wise presiding deities (Brahmā in Kṛta, Sūrya in Tretā, Viṣṇu in Dvāpara, Rudra in Kali) while also affirming that multiple deities are worshipped in all yugas and that Rudra is worshipped in all four.
As greed and attachment arise, beings seize resources and fight over land, wives, and wealth; in response Brahmā institutes kṣatriyas to protect order and establishes varṇāśrama and regulated sacrifice to stabilize dharma.