Adhyaya 28
Kali-yuga Doṣas, the Supremacy of Rudra as Refuge, and the Closure of the Manvantara Teaching
પાછલા અધ્યાયની સમાપ્તિ પછી વ્યાસ તિષ્ય/કલિયુગના લક્ષણો વર્ણવે છે—સમાજ અને યજ્ઞકર્મમાં અવ્યવસ્થા, દુર્ભિક્ષ‑અનાવૃષ્ટિ‑રોગથી ભય, વેદાધ્યયન તથા શ્રૌત‑સ્માર્ત આચારનો ક્ષય. વર્ણાશ્રમની કઠોર સમીક્ષામાં દ્વિજોના દુર્વર્તન, વિધિઓનો સંકર, અને બહારથી ત્યાગી દેખાતી પણ અંદરથી ખોખલી ધાર્મિકતા—આ બધું કાળપ્રેરિત યુગાંત દોષ તરીકે દર્શાવાય છે. ત્યારબાદ ગ્રંથ ઉપાય આપે છે—કલિયુગમાં રુદ્ર/મહાદેવ પરાત્પર પ્રભુ, એકમાત્ર શુદ્ધિકર્તા અને શરણ છે; નમસ્કાર, ધ્યાન અને દાન વિશેષ ફળદાયી કહેવાય છે. પછી શિવની દીર્ઘ સ્તુતિ આવે છે, જેમાં તેમના વિશ્વાત્મક અને યોગાત્મક સ્વરૂપનું વર્ણન કરીને તેમને સંસારથી તારક સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. ઉપદેશ આગળ કહે છે કે એક મન્વંતર અને એક કલ્પ જાણવાથી સર્વ ચક્રોની રીત સમજાય છે. અંતે અર્જુનની અડગ ભક્તિ, વ્યાસનો આશીર્વાદ, અને વ્યાસ વિષ્ણુના પ્રાકટ્ય છે એવી સ્પષ્ટ પુષ્ટિ—આ ઉપદેશની અધિકારતા દૃઢ કરી આગળના ધર્મ‑ભક્તિ શિક્ષણની સતતતા તૈયાર કરે છે।
Shlokas
Verse 1
इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे सप्तविंशो ऽध्यायः व्यास उवाच तिष्ये मायामसूयां च वधं चैव तपस्विनाम् / साधयन्ति नरा नित्यं तमसा व्याकुलीकृताः
આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના પૂર્વવિભાગનો સત્તાવીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. વ્યાસે કહ્યું—તિષ્ય (કલી) યુગમાં તમસથી વ્યાકુળ થયેલા મનુષ્યો નિત્ય કપટ-માયા, અસૂયા અને તપસ્વીઓના વધ સુધી પણ કરે છે.
Verse 2
कलौ प्रमारको रोगः सततं क्षुद् भयं तथा / अनावृष्टिभयं घोरं देशानां च विपर्ययः
કલીયુગમાં પ્રાણઘાતક રોગો ફેલાશે; સતત ભૂખનો ભય રહેશે, તેમજ ભયંકર અનાવૃષ્ટિનો પણ ભય રહેશે; અને દેશોમાં ઉથલપાથલ તથા અવ્યવસ્થા થશે.
Verse 3
अधार्मिका अनाचारा महाकोपाल्पचेतसः / अनृतं वदन्ति ते लुब्धास्तिष्ये जाताः सुदुः प्रजाः
તિષ્ય (કલી) યુગમાં પ્રજા અત્યંત દુઃખી બની જન્મે છે—અધાર્મિક, આચારવિહિન, મહાક્રોધી અને અલ્પબુદ્ધિ; લોભથી પ્રેરિત થઈ તેઓ અસત્ય બોલે છે.
Verse 4
दुरिष्टैर्दुरधीतैश्च दुराचारैर्दुरागमैः / विप्राणां कर्मदोषैश्च प्रजानां जायते भयम्
દુષ્ટ યજ્ઞો, કુઅધ્યયન, દુર્વર્તન અને વિપરીત આગમોથી—તથા વિપ્રોના કર્મદોષોથી—પ્રજામાં ભય ઉત્પન્ન થાય છે।
Verse 5
नाधीयते कलौ वेदान् न यजन्ति द्विजातयः / यजन्त्यन्यायतो वेदान् पठन्ते चाल्पबुद्धयः
કલિયુગમાં વેદોનું યથાવિધી અધ્યયન થતું નથી અને દ્વિજ યજ્ઞ કરતા નથી; અલ્પબુદ્ધિ લોકો વેદપાઠ કરીને પણ વિધિવિરુદ્ધ, અન્યાયથી કર્મ કરે છે।
Verse 6
शूद्राणां मन्त्रयौनैश्च संबन्धो ब्राह्मणैः सह / भविष्यति कलौ तस्मिञ् शयनासनभोजनैः
તે કલિયુગમાં શૂદ્રોનો બ્રાહ્મણો સાથે મંત્રકર્મો દ્વારા તથા યૌનસંબંધ દ્વારા પણ સંબંધ થશે; અને શય્યા, આસન તથા ભોજન પણ સાથે વહેંચશે।
Verse 7
राजानः सूद्रभूयिष्ठा ब्राह्मणान् बाधयन्ति च / भ्रूणहत्या वीरहत्या प्रजायेते नरेश्वर
હે નરેશ્વર! રાજાઓ શૂદ્રસદૃશ વર્તનમાં પ્રબળ બની બ્રાહ્મણોને પીડિત કરશે; અને તે અધર્મથી ભ્રૂણહત્યા તથા વીરહત્યા જેવા પાપો ઉત્પન્ન થશે।
Verse 8
स्नानं होमं जपं दानं देवतानां तथार्ऽचनम् / अन्यानि चैव कर्माणि न कुर्वन्ति द्विजातयः
સ્નાન, હોમ, જપ, દાન અને દેવતાઓનું અર્ચન—તથા અન્ય વિધિનિયત કર્મો—દ્વિજ લોકો યથાવિધી કરતા નથી।
Verse 9
विनिन्दन्ति महादेवं ब्राह्मणान् पुरुषोत्तमम् / आम्नायधर्मशास्त्राणि पुराणानि कलौ युगे
કલિયુગમાં લોકો મહાદેવ, બ્રાહ્મણો અને પુરુષોત્તમ પરમેશ્વરની નિંદા કરે છે; તેમજ આમ્નાય પરંપરા, ધર્મશાસ્ત્રો અને પુરાણોનું પણ અપમાન કરે છે।
Verse 10
कुर्वन्त्यवेददृष्टानि कर्माणि विविधानि तु / स्वधर्मे ऽभिरुचिर्नैव ब्राह्मणानां प्रिजायते
તેઓ વેદે માન્ય ન હોય એવા અનેક પ્રકારના કર્મો કરે છે; તેથી બ્રાહ્મણોમાં પોતાના સ્વધર્મ પ્રત્યે સાચી રુચિ ઊભી થતી નથી।
Verse 11
कुशीलचर्याः पाषण्डैर्वृथारूपैः समावृताः / बहुयाचनको लोको भविष्यति परस्परम्
લોકો નીચ વર્તન અને પાખંડીઓના ખોખલા વેશથી ઢંકાઈ જશે; સમાજ પરસ્પર એકબીજાથી સતત બહુ માગણાર બનશે।
Verse 12
अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः / प्रमदाः केशशूलिन्यो भविष्यन्ति कलौ युगे
કલિયુગમાં જનપદો ‘અટ્ટશૂલ’ જેવી પીડાથી વ્યાકુળ થશે; ચોરાહા ‘શિવશૂલ’ના ચિહ્નોથી ચિહ્નિત થશે; અને સ્ત્રીઓ કેશ-પીડાથી ત્રસ્ત થશે।
Verse 13
शुक्लदन्ताजिनाख्याश्च मुण्डाः काषायवाससः / शूद्रा धर्मं चरिष्यन्ति युगान्ते समुपस्थिते
યુગાંત નજીક આવતાં શૂદ્રો ‘ધર્મ’નું આચરણ કરવા લાગશે; સફેદ દાંત દર્શાવતા, પોતાને ‘અજિનધારી’ કહેનારા, મુંડિત મસ્તક અને કાષાય વસ્ત્ર ધારણ કરેલા દેખાશે।
Verse 14
शस्यचौरा भविष्यन्ति तथा चैलाभिमर्षिणः / चौराश्चौरस्य हर्तारो हर्तुर्हर्ता तथापरः
ઊભા પાક ચોરનાર ચોરો થશે અને વસ્ત્રો ઝૂંટવનાર પણ થશે. ચોર ચોરને લૂંટશે; અને એક લૂંટારો બીજા લૂંટારાથી લૂંટાશે—લૂંટ પર લૂંટ ચાલશે.
Verse 15
दुः खप्रचुरताल्पायुर्देहोत्सादः सरोगता / अधर्माभिनिवेशित्वात् तमोवृत्तं कलौ स्मृतम्
કલિયુગમાં જીવો અધર્મમાં અત્યંત આસક્ત થાય છે; તેથી આ યુગ તમોગુણી સ્થિતિ તરીકે સ્મરાય છે—દુઃખની પ્રચુરતા, અલ્પ આયુષ્ય, દેહક્ષય અને સર્વત્ર રોગ.
Verse 16
काषायिणो ऽथ निर्ग्रन्थास्तथा कापालिकाश्च ये / वेदविक्रयिणश्चान्ये तीर्थविक्रयिणः परे
ત્યારે માત્ર કાષાય વસ્ત્ર ધારણ કરનાર, ‘નિર્ગ્રંથ’ કહેવાતા, તેમજ કપાલ ધારણ કરનાર કાપાલિક પણ હશે. કેટલાક વેદનો વેપાર કરશે અને કેટલાક તીર્થ વેચશે—પવિત્ર ધર્મને પણ સોદો બનાવશે.
Verse 17
आसनस्थान् द्विजान् दृष्ट्वा न चलन्त्यल्पबुद्धयः / ताडयन्ति द्विजेन्द्रांश्च शूद्रा राजोपजीविनः
આસનસ્થ દ્વિજોને જોઈને અલ્પબુદ્ધિ લોકો આદરથી ઊભા નથી થતા; અને રાજસેવામાં જીવતા શૂદ્રો તો દ્વિજશ્રેષ્ઠોને માર પણ મારે છે.
Verse 18
उच्चासनस्थाः शूद्रास्तु द्विजमध्ये परन्तप / ज्ञात्वा न हिंसते राजा कलौ कालबलेन तु
હે પરંતપ! કલિયુગમાં શૂદ્રો પણ દ્વિજોની વચ્ચે ઉચ્ચાસન પર બેસશે; પરંતુ આ કાળબળના પ્રભાવથી થાય છે એમ જાણીને રાજા હિંસા કરતો નથી.
Verse 19
पुष्पैश्च हसितैश्चैव तथान्यैर्मङ्गलैर्द्विजाः / शूद्रानभ्यर्चयन्त्यल्पश्रुतभग्यबलान्विताः
અલ્પશ્રુતિ, અલ્પભાગ્ય અને દુર્બળ વિવેક ધરાવતા કેટલાક દ્વિજ પુષ્પો, હાસ્ય અને અન્ય (કથિત) મંગલચેષ્ટાઓથી શૂદ્રોની પણ પૂજા કરે છે।
Verse 20
न प्रेक्षन्ते ऽर्चितांश्चापि शूद्रा द्विजवरान् नृप / सेवावसरमालोक्य द्वारि तिष्ठन्ति च द्विजाः
હે રાજન! શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને વિધિવત્ સન્માન મળ્યા છતાં શૂદ્રો તેમની યોગ્ય રીતે કાળજી લેતા નથી; અને દ્વિજો સેવા-અવસર જોઈ દ્વારે ઊભા રહે છે।
Verse 21
वाहनस्थान् समावृत्य शूद्राञ् शूद्रोपजीविनः / सेवन्ते ब्राह्मणास्तत्र स्तुवन्ति स्तुतिभिः कलौ
કલિયુગમાં શૂદ્રોના આધારથી જીવતા બ્રાહ્મણો વાહન-સ્થાનો પાસે ભેગા થઈ શૂદ્રોની સેવા કરશે અને ચાટુકારી સ્તુતિઓથી તેમની પ્રશંસા કરશે।
Verse 22
अध्यापयन्ति वै वेदाञ् शूद्राञ् शूद्रोपजीविनः / पठन्ति वैदिकान् मन्त्रान् नास्तिक्यं घोरमाश्रिताः
શૂદ્રોની સેવા પર જીવતા લોકો શૂદ્રોને વેદ પણ ભણાવે છે; અને ઘોર નાસ્તિક્યનો આશ્રય લઈને વૈદિક મંત્રોનું પાઠ કરે છે।
Verse 23
तपोयज्ञफलानां च विक्रेतारो द्विजोत्तमाः / यतयश्च भविष्यन्ति शतशो ऽथ सहस्त्रशः
હે દ્વિજોત્તમ! તપ અને યજ્ઞના ફળો વેચનારા બ્રાહ્મણો પણ થશે; અને યતિ-સંન્યાસીઓ પણ સૈકડાઓ, અહીં સુધી કે હજારોની સંખ્યામાં ઊભા થશે।
Verse 24
नाशयन्ति ह्यधीतानि नाधिगच्छन्ति चानघ / गायन्ति लौकिकैर्गानैर्दैवतानि नराधिप
હે અનઘ! તેઓ ભણેલું પણ નષ્ટ કરે છે અને તત્ત્વને સમજે નથી. હે નરાધિપ! તેઓ માત્ર લોકિક ગીતોથી દેવતાઓનું ગાન કરે છે.
Verse 25
वामपाशुपताचारास्तथा वै पाञ्चरात्रिकाः / भविष्यन्ति कलौ तस्मिन् ब्राह्मणाः क्षत्रियास्तथा
તે કલિયુગમાં વામ-પાશુપત આચાર અનુસરનારા તથા પાંચારાત્ર પરંપરામાં રત એવા બ્રાહ્મણો અને ક્ષત્રિયો પણ ઉત્પન્ન થશે.
Verse 26
ज्ञानकर्मण्युपरते लोके निष्क्रियतां गते / कीटमूषकसर्पाश्च धर्षयिष्यन्ति मानवान्
જ્યારે લોક સત્યજ્ઞાન અને ધર્મકર્મ—બંનેથી વિમુખ થઈ નિષ્ક્રિયતામાં પડી જશે, ત્યારે કીડા, ઉંદર અને સાપ પણ મનુષ્યોને સતાવીને દબાવી દેશે.
Verse 27
कुर्वान्ति चावताराणि ब्राह्मणानां कुलेषु वै / दधीचशापनिर्दग्धाः पुरा दक्षाध्वरे द्विजाः
તેઓ બ્રાહ્મણોના કુળોમાં જ અવતાર ધારણ કરે છે. પ્રાચીનકાળે દક્ષના યજ્ઞમાં તે દ્વિજ દધીચિના શાપથી દગ્ધ થયા હતા.
Verse 28
निन्दन्ति च महादेवं तमसाविष्टचेतसः / वृथा धर्मं चरिष्यन्ति कलौ तस्मिन् युगान्तिके
તે કલિયુગમાં, યુગાંતની નજીક, તમસથી આવૃત ચિત્તવાળા લોકો મહાદેવની નિંદા કરશે; અને ધર્મનું આચરણ પણ વ્યર્થ કરશે—અંતઃસત્ય વિના માત્ર બાહ્ય દેખાવરૂપે.
Verse 29
ये चान्ये शापनिर्दग्धा गौतमस्य महात्मनः / सर्वे ते च भविष्यन्ति ब्राह्मणाद्याः स्वजातिषु
મહાત્મા ગૌતમના શાપથી દગ્ધ થયેલા અન્ય સૌ પણ બ્રાહ્મણ આદિ પોતાની-પોતાની જાતિમાં ફરી જન્મ લેશે।
Verse 30
विनिन्दन्ति हृषीकेशं ब्राह्मणान् ब्रह्मवादिनः / वेदबाह्यव्रताचारा दुराचारा वृथाश्रमाः
તેઓ હૃષીકેશને અને બ્રહ્મવાદી બ્રાહ્મણોને નિંદે છે; વેદબાહ્ય વ્રત-આચાર અપનાવી દુરાચારી બને છે અને નામમાત્ર આશ્રમી રહી તેમનું આશ્રમજીવન વ્યર્થ થાય છે।
Verse 31
मोहयन्ति जनान् सर्वान् दर्शयित्वा फलानि च / तमसाविष्टमनसो वैडालवृत्तिकाधमाः
ફળ બતાવીને તેઓ સર્વ લોકોને મોહે છે; તમસથી આવૃત મનવાળા તે અધમો બિલાડી જેવી કપટ અને ચોરીની વૃત્તિથી જીવે છે।
Verse 32
कलौ रुद्रो महादेवो लोकानामीश्वरः परः / न देवता भवेन्नृणां देवतानां च दैवतम्
કલિયુગમાં રુદ્ર—મહાદેવ—લોકોના પરમેશ્વર છે; મનુષ્યો માટે બીજો કોઈ દેવ નથી, અને દેવતાઓ માટે પણ એ જ પરમ દૈવત છે।
Verse 33
करिष्यत्यवताराणि शङ्करो नीललोहितः / श्रौतस्मार्तप्रतिष्ठार्थं भक्तानां हितकाम्यया
શ્રૌત અને સ્માર્ત પરંપરાની પ્રતિષ્ઠા માટે, ભક્તોના હિતની ઇચ્છાથી, નીલલોહિત શંકર અવતારો ધારણ કરશે।
Verse 34
उपदेक्ष्यति तज्ज्ञानं शिष्याणां ब्रह्मसंज्ञितम् / सर्ववेदान्तसारं हि धर्मान् वेदनिदर्शितान्
તે શિષ્યોને બ્રહ્મસંજ્ઞિત તે જ્ઞાન ઉપદેશ કરશે—જે સર્વ વેદાંતનો સાર છે—અને વેદોએ દર્શાવેલા તથા સ્થાપિત કરેલા ધર્મોનું પણ બોધ કરાવશે।
Verse 35
ये तं विप्रा निषेवन्ते येन केनोपचारतः / विजित्यकलिजान् दोषान् यान्ति ते परमं पदम्
જે બ્રાહ્મણો જે કોઈ સેવા-ઉપચારથી તેમની ઉપાસના કરે છે, તેઓ કલિયુગજન્ય દોષોને જીતીને પરમ પદને પામે છે।
Verse 36
अनायासेन सुमहत् पुण्यमाप्नोति मानवः / अनेकदोषदुष्टस्य कलेरेष महान् गुणः
અલ્પ પ્રયત્નથી જ માનવ અતિ મહાન પુણ્ય પામે છે; અનેક દોષોથી દૂષિત કલિયુગનો આ જ મહાન ગુણ છે।
Verse 37
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन प्राप्य माहेश्वरं युगम् / विशेषाद् ब्राह्मणो रुद्रमीशानं शरणं व्रजेत्
અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી માહેશ્વર યુગને પ્રાપ્ત કરીને, વિશેષ કરીને બ્રાહ્મણે રુદ્ર—ઈશાન પ્રભુ—ની શરણમાં જવું જોઈએ।
Verse 38
ये नमन्ति विरूपाक्षमीशानं कृत्तिवाससम् / प्रसन्नचेतसो रुद्रं ते यान्ति परमं पदम्
જે પ્રસન્ન અને શાંત ચિત્તથી રુદ્ર—વિરૂપાક્ષ, ઈશાન, કૃત્તિવાસ—ને નમે છે, તેઓ પરમ પદને પામે છે।
Verse 39
यथा रुद्रनमस्कारः सर्वकर्मफलो ध्रुवम् / अन्यदेवनमस्कारान्न तत्फलमवाप्नुयात्
જેમ રુદ્રને કરેલો નમસ્કાર નિશ્ચિત રીતે સર્વ કર્મોના ફળ આપે છે, તેમ અન્ય દેવોને માત્ર નમસ્કાર કરવાથી એ જ ફળ પ્રાપ્ત થતું નથી।
Verse 40
एवंविधे कलियुगे दोषाणामेकशोधनम् / महादेवनमस्कारो ध्यानं दानमिति श्रुतिः
આવા કલિયુગમાં દોષોનું એકમાત્ર શુદ્ધિકરણ છે—મહાદેવને નમસ્કાર; સાથે ધ્યાન અને દાન—એવું શ્રુતિ કહે છે।
Verse 41
तस्मादनीश्वरानन्यान् त्यक्त्वा देवं महेश्वरम् / समाश्रयेद् विरूपाक्षं यदीच्छेत् परमं पदम्
અતએવ જે ખરેખર ઈશ્વર નથી એવા અન્ય સૌને ત્યજી, પરમ પદની ઇચ્છા હોય તો વિરূপાક્ષ મહેશ્વર દેવનો સંપૂર્ણ આશ્રય લેવો જોઈએ।
Verse 42
नार्चयन्तीह ये रुद्रं शिवं त्रिदशवन्दितम् / तेषां दानं तपो यज्ञो वृथा जीवितमेव च
જે અહીં ત્રિદશો દ્વારા વંદિત રુદ્ર-શિવની આરાધના નથી કરતા, તેમનું દાન, તપ, યજ્ઞ બધું વ્યર્થ છે; તેમનું જીવન પણ નિષ્ફળ બને છે।
Verse 43
नमो रुद्राय महते देवदेवाय शूलिने / त्र्यम्बकाय त्रिनेत्राय योगिनां गुरवे नमः
મહાન રુદ્રને નમસ્કાર—દેવોના દેવ, શૂલધારી; ત્ર્યંબક, ત્રિનેત્ર; યોગીઓના ગુરુને નમઃ।
Verse 44
नमो ऽस्तु वामदेवाय महादेवाय वेधसे / शंभवे स्थाणवे नित्यं शिवाय परमेष्ठिने / नमः शोमाय रुद्राय महाग्रासाय हेतवे
વામદેવ, મહાદેવ, વિધાતા વેધસને નમસ્કાર. શંભુ, સ્થાણુ, શિવ, પરમેષ્ઠિને નિત્ય પ્રણામ. સોમ, રુદ્ર, મહાગ્રાસ અને આદિકારણ હેતુને નમઃ.
Verse 45
प्रपद्ये ऽहं विरूपाक्षं शरण्यं ब्रह्मचारिणम् / महादेवं महायोगमीशानं चाम्बिकापतिम्
હું વિરূপાક્ષ—શરણદાતા બ્રહ્મચારી—ની શરણ લઉં છું; તે જ મહાદેવ, મહાયોગી, ઈશાન અને અંબિકાપતિ છે.
Verse 46
योगिनां योगदातारं योगमायासमावृतम् / योगिनां कुरुमाचार्यं योगिगम्यं पिनाकिनम्
હું પિનાકી શિવને વંદન કરું છું—યોગીઓને યોગ આપનાર, પોતાની યોગમાયાથી આવૃત, સાધનાચાર્ય રૂપે યોગીઓના ગુરુ, અને યોગથી જ પ્રાપ્ત થનાર।
Verse 47
संसारतारणं रुद्रं ब्रह्माणं ब्रह्मणो ऽधिपम् / शाश्वतं सर्वगं ब्रह्मण्यं ब्राह्मणप्रियम्
હું રુદ્રની આરાધના કરું છું—જે સંસારથી પાર ઉતારનાર; જે બ્રહ્માસ્વરૂપ અને બ્રહ્મનો અધિપતિ; શાશ્વત, સર્વવ્યાપી, વેદધર્મનો રક્ષક અને બ્રાહ્મણપ્રિય છે.
Verse 48
कपर्दिनं कालमूर्तिममूर्ति परमेश्वरम् / एकमूर्ति महामूर्ति वेदवेद्यं दिवस्पतिम्
હું કપર્દીને પૂજું છું—જે કાળમૂર્તિ છે છતાં અમૂર્ત; પરમેશ્વર; એકમૂર્તિ હોવા છતાં મહામૂર્તિ; વેદોથી વેદ્ય અને દિવ્યલોકોના સ્વામી.
Verse 49
नीलकण्ठं विश्वमूर्ति व्यापिनं विश्वरेतसम् / कालाग्निं कालदहनं कामदं कामनाशनम्
નીલકંઠ, વિશ્વમૂર્તિ, સર્વવ્યાપી અને વિશ્વબીજ એવા પ્રભુને નમસ્કાર. કાલાગ્નિ, કાળનો દાહક, ઇચ્છાવરદાતા અને કામનાનાશકને વંદન.
Verse 50
नमस्ये गिरिशं देवं चन्द्रावयवभूषणम् / विलोहितं लेलिहानमाहित्यं परमेष्ठिनम् / उग्रं पशुपतिं भीमं भास्करं तमसः परम्
ચંદ્રભૂષિત અંગો ધરાવતા ગિરીશ દેવને હું નમસ્કાર કરું છું. લાલિમાવર્ણ, જ્વલંત અને જાણે સર્વ લોકને લેલિહાન થઈ ગ્રસી લેતા, સર્વવ્યાપી પરમેષ્ઠિને; તેમજ ઉગ્ર-ભીમ પશુપતિને, સૂર્યસમાન તેજ અને તમસ્ (અજ્ઞાન)થી પર એવા પ્રભુને વંદન.
Verse 51
इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं युगानां वै समासतः / अतीतानागतानां वै यावन्मन्वन्तरक्षयः
આ રીતે યુગોના લક્ષણો સંક્ષેપમાં કહ્યાં—ગયા અને આવનારા યુગોના—મન્વંતરનાં અંત સુધી.
Verse 52
मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि वै / व्याख्यातानि न संदेहः कल्पः कल्पेन चैव हि
એક જ મન્વંતરનું વર્ણન કરવાથી બાકીના બધા અંતરચક્રો પણ સમજાઈ જાય છે—કોઈ સંશય નથી. તેમ જ એક કલ્પ સમજાવવાથી અન્ય કલ્પો પણ સમજાય, કારણ કે રીત એકસરખી છે.
Verse 53
मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेषु वै / तुल्याभिमानिनः सर्वे नामरूपैर्भवन्त्युत
બધા મન્વંતરોમાં—ભૂત અને ભવિષ્ય—સર્વ જીવો આત્માભિમાનમાં સમાન જ રહે છે; તેઓ નામ-રૂપ દ્વારા વારંવાર પ્રગટ થાય છે.
Verse 54
एवमुक्तो भगवता किरीटी श्वेतवाहनः / बभार परमां भक्तिमीशाने ऽव्यभिचारिणीम्
ભગવાને એમ કહ્યે પછી, કિરીટધારી શ્વેતવાહન વીરએ ઈશાનમાં પરમ, અવ્યભિચારિણી ભક્તિ ધારણ કરી।
Verse 55
नमश्चकार तमृषिं कृष्णद्वैपायनं प्रभुम् / सर्वज्ञं सर्वकर्तारं स्क्षाद् विष्णुं व्यवस्थितम्
તેણે તે ઋષિ કૃષ્ણદ્વૈપાયન પ્રભુ (વ્યાસ) ને નમસ્કાર કર્યો—જે સર્વજ્ઞ, સર્વકર્તા અને પ્રત્યક્ષ વિષ્ણુ-સ્વરૂપે સ્થિત હતા।
Verse 56
तमुवाच पुनर्व्यासः पाथं परपुरञ्जयम् / कराभ्यां सुशुभाभ्यां च संस्पृश्य प्रणतं मुनिः
પછી મુનિ વ્યાસે પ્રણત પરપુરંજય પાથને કહ્યું; અને પોતાના બે સુંદર હાથોથી સ્પર્શ કરીને સ્નેહપૂર્વક સંબોધન કર્યું।
Verse 57
धन्यो ऽस्यनुगृहीतो ऽसि त्वादृशो ऽन्यो न विद्यते / त्रैलोक्ये शङ्करे नूनं भक्तः परपुरञ्जय
તુ ધન્ય છે, તારા પર અનુગ્રહ થયો છે; તારા જેવો બીજો કોઈ નથી. હે પરપુરંજય, ત્રિલોકમાં તું નિશ્ચયે શંકરનો ભક્ત છે।
Verse 58
दृष्टवानसि तं देवं विश्वाक्षं विश्वतोमुखम् / प्रत्यक्षमेव सर्वेशं रुद्रं सर्वजगद्गुरुम्
તમે તે દેવને દર્શન કર્યું છે—જેનાં નેત્રો વિશ્વ છે અને મુખ સર્વ દિશામાં છે—પ્રત્યક્ષ સર્વેશ રુદ્રને, જે સર્વ જગતના ગુરુ છે।
Verse 59
ज्ञानं तदैश्वरं दिव्यं यथावद् विदितं त्वया / स्वयमेव हृषीकेशः प्रीत्योवाच सनातनः
તે દિવ્ય, ઈશ્વર્યસભર જ્ઞાન તું યથાવત્ જાણ્યું છે. ત્યાર પછી સનાતન હૃષીકેશ સ્વયં પ્રીતિ અને સ્નેહથી બોલ્યા.
Verse 60
गच्छ गच्छ स्वकं स्थानं न शोकं कर्तुमर्हसि / व्रजस्व परया भक्त्या शरण्यं शरणं शिवम्
જા—જા, પોતાના સ્થાન પર પાછો જા; શોક કરવો તને યોગ્ય નથી. પરમ ભક્તિથી શિવના શરણે જા—શરણાર્થીઓના શરણ્ય તે જ છે.
Verse 61
एवमुक्त्वा स भगवाननुगृह्यार्जुनं प्रभुः / जगाम शङ्करपुरीं समाराधयितुं भवम्
આ રીતે કહી પ્રભુ ભગવાને અર્જુન પર અનુગ્રહ કર્યો અને ભવ (શિવ)ની સમ્યક્ આરાધના કરવા શંકરપુરી તરફ ગયા.
Verse 62
पाण्डवेयो ऽपि तद् वाक्यात् संप्राप्य शरणं शिवम् / संत्यज्य सर्वकर्माणि तद्भक्तिपरमो ऽभवत्
પાંડવેય પણ તે વચનો મુજબ શિવના શરણે પહોંચ્યો; સર્વ કર્મો ત્યજી તે તેમની ભક્તિમાં પરમપરાયણ બન્યો.
Verse 63
नार्जुनेन समः शंभोर्भक्त्या भूतो भविष्यति / मुक्त्वा सत्यवतीसूनुं कृष्णं वा देवकीसुतम्
શંભુ પ્રત્યેની ભક્તિમાં અર્જુન સમાન કોઈ થયો નથી, થશે પણ નહીં—સત્યવતીસુનુ (વ્યાસ) અથવા દેવકીપુત્ર કૃષ્ણ સિવાય.
Verse 64
तस्मै भगवते नित्यं नमः सत्याय धीमते / पाराशर्याय मुनये व्यासायामिततेजसे
તે સત્યસ્વરૂપ, પરમ ધીમાન, પારાશર્ય મુનિ—અપરિમિત તેજવાળા વેદવ્યાસ ભગવાનને અમે નિત્ય નમસ્કાર કરીએ છીએ।
Verse 65
कृष्णद्वैपायनः साक्षाद् विष्णुरेव सनातनः / को ह्यन्यस्तत्त्वतो रुद्रं वेत्ति तं परमेश्वरम्
કૃષ્ણદ્વૈપાયન (વ્યાસ) સాక్షાત્ સનાતન વિષ્ણુ જ છે. કારણ કે તે પરમેશ્વર રુદ્રને તત્ત્વથી બીજો કોણ જાણી શકે?
Verse 66
नमः कुरुध्वं तमृषिं कृष्णं सत्यवतीसुतम् / पाराशर्यं महात्मानं योगिनं विष्णुमव्ययम्
તે ઋષિ કૃષ્ણદ્વૈપાયનને—સત્યવતીસુત, પારાશર્ય—મહાત્મા યોગી, અવ્યય વિષ્ણુ (અવતાર)ને નમસ્કાર કરો।
Verse 67
एवमुक्तास्तु मुनयः सर्व एव समीहिताः / प्रेणेमुस्तं महात्मानं व्यासं सत्यवतीसुतम्
આ રીતે કહ્યા પછી, હેતુમાં તૃપ્ત થયેલા સર્વ મુનિઓએ તે મહાત્મા સત્યવતીસુત વ્યાસને પ્રણામ કર્યા।
Frequently Asked Questions
Kali is depicted as tamas-dominated: epidemics, drought and hunger fears, ritual corruption, weakened Vedic study, social disrespect and inversion, and the proliferation of outward asceticism without inner truth—producing widespread disorder and suffering.
Reverent salutation to Rudra/Mahādeva—supported by meditation and charitable giving—is named a singular purifier in Kali, yielding the fruit of sacred actions with comparatively little effort.
It prioritizes refuge in Rudra as the supreme Lord for Kali-yuga while closing by identifying Vyāsa as Viṣṇu manifest and as the knower of Rudra’s true essence—signaling a samanvaya where supreme divinity is approached through multiple orthodox idioms rather than sectarian negation.
The yuga diagnosis is grounded in kāla’s force: dharma and conduct vary by age, yet the chapter claims that understanding one Manvantara and one Kalpa reveals the repeating structure of all cycles, enabling a principled reading of decline and restoration across time.