Adhyaya 29

Verse 1

विष्णोरेवोपास्यत्वमित्यर्थनिरूपणं नामाष्टाविंशतमोध्यायः प्रवहानन्तरान्वक्ष्ये शृणु पक्षीन्द्रसत्तम / यो धर्मो ब्रह्मणः पुत्रो ह्यादिसृष्टौ त्वगुद्भवः

હવે ‘વિષ્ણુ જ ઉપાસ્ય છે’—આ અર્થનું નિરૂપણ કરતો અષ્ટાવિંશતમ અધ્યાય ક્રમે કહું છું; પ્રવાહ પછી જે આવે તે વર્ણવીશ—હે પક્ષિરાજશ્રેષ્ઠ, સાંભળ. આદિસૃષ્ટિમાં બ્રહ્માનો પુત્ર એવા ધર્મનો ઉદ્ભવ તારા જ દેહમાંથી થયો.

Verse 2

सज्जनान्सौम्यरूपेण धारणाद्धर्मनामकः / स एव सूर्यपुत्रोभूद्यमसंज्ञामवाप सः / पापिनां शिक्षकत्त्वात्स यम इत्युच्यते बुधैः

જે સજ્જનોને સૌમ્ય રૂપે ધારણ કરી ધર્મનું પાલન કરે છે, તે ‘ધર્મ’ કહેવાય છે. એ જ સૂર્યપુત્રે ‘યમ’ સંજ્ઞા પ્રાપ્ત કરી; પાપીઓને શીખવાડી દંડ આપતો હોવાથી વિદ્વાનો તેને ‘યમ’ કહે છે.

Verse 3

श्रीकृष्ण उवाच / प्रह्लादानन्तरं गङ्गा भार्या वै वरुणस्य च / प्रह्लादादधमा ज्ञेया महिम्ना वरुणाधिका

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું—પ્રહ્લાદ પછી ગંગા આવે છે; તે ખરેખર વરુણની પત્ની છે. તેને પ્રહ્લાદ પછીની જ માનવી; મહિમામાં તે વરુણથી પણ અધિક છે.

Verse 4

स्वरूपादधमा ज्ञेया नात्र कार्या विचारणा / ज्ञानस्वरूपदं विष्णुं यमो जानाति सर्वदा

જે પોતાના સ્વરૂપથી ભ્રષ્ટ થાય છે, તેઓ અધમ જાણવાના—અહીં વિચાર કરવાની જરૂર નથી. જ્ઞાનસ્વરૂપ આપનાર વિષ્ણુને યમ સદા ઓળખે છે.

Verse 5

अतो गङ्गेति सा ज्ञेया सर्वदा लोकपावनी / भक्त्या विष्णुपदीत्येव कीर्तिता नात्र संशयः

અતએવ તે ‘ગંગા’ તરીકે જાણીતી છે, જે સદા લોકોને પાવન કરે છે. ભક્તિપૂર્વક તે ‘વિષ્ણુપદી’—વિષ્ણુના ચરણોથી નીકળેલી—રૂપે કીર્તિત છે; તેમાં સંશય નથી.

Verse 6

या पूर्वकाले यज्ञलिङ्गस्य विष्णोः साक्षाद्धरेर्विक्रमतः खगेन्द्र / वामस्य पादस्य नखाग्रतश्च निर्भिद्य चोर्ध्वाण्डकटाहखण्डम्

હે ખગેન્દ્ર ગરુડ! પ્રાચીન કાળે યજ્ઞસ્વરૂપ વિષ્ણુ—સાક્ષાત્ હરિ—જ્યારે ત્રિવિક્રમ પદવિહાર કરતા, ત્યારે તેમના ડાબા પાદના નખાગ્રે ઊર્ધ્વાંડ‑કટાહના ખંડને ભેદી તોડી નાખ્યો.

Verse 7

तदुदरमतिवेगात्सम्प्रविश्यावहन्तीं जगदघततिहन्तुः पादकिञ्जल्कशुद्धाम् / निखिलमलनिहन्त्रीं दर्शनात्स्पर्शनाच्च सकृदवगहनाद्वा भक्तिदां विष्णुपादे / शशिकरवरगौरां मीननेत्रां सुपूज्यां स्मरति हरिपदोत्थां मोक्षमेति क्रमेण

તેના પ્રવાહમાં અતિ વેગથી પ્રવેશ કરીને વહેતા જવું—જગતના પાપસમૂહનો નાશ કરનાર શ્રીવિષ્ણુના પાદ-પરાગથી શુદ્ધ થયેલી તે નદી સર્વ મલિનતા દૂર કરે છે. માત્ર દર્શનથી, સ્પર્શથી અથવા એક વાર સ્નાનથી પણ તે વિષ્ણુપાદે ભક્તિ આપે છે. ચંદ્ર સમ ગૌરવર્ણા, મીનનેત્રા, પરમ પૂજ્યા, હરિના પાદમાંથી ઉત્પન્ન તે નદીનું સ્મરણ કરનાર ક્રમે કરીને મોક્ષ પામે છે.

Verse 8

इन्द्रोपि वायुकरमर्दितवायुकूटबिन्दुं च प्राश्य शिरसि ह्यसहिष्णुमानः / भागीरथी हरिपदाङ्कमिति स्म नित्यं जानन्महापरमभागवतप्रधानः / भक्त्या च खिन्नहृदयः परमादरेण धृत्वा स्वमूर्ध्नि परमो ह्यशिवः शिवो ऽभूत्

ઇન્દ્ર પણ, પવનના બળથી માથા પર આઘાત પામેલી તે બિંદુને સહન ન કરી, તેને પી ગયો. ભાગીરથી (ગંગા) હરિના પાદચિહ્નથી અંકિત છે—એવું નિત્ય જાણનાર તે મહાપરમ ભાગવતોમાં અગ્રણી ભક્ત, ભક્તિથી દ્રવિત હૃદયે પરમ આદરથી તેને પોતાના મસ્તક પર ધારણ કરતો રહ્યો; તેથી ‘અશિવ’ કહેવાતો પણ પરમ શિવ (મંગલમય) બની ગયો.

Verse 9

भागीरथ्याश्च चत्वारि रूपाण्यासन्खगेश्वर / महाभिषग्जनेन्द्रस्य भार्या तु ह्यभिषेचनी

હે ખગેશ્વર! ભાગીરથી (ગંગા)ના ચાર રૂપ છે. અને ‘અભિષેચની’ મહાભિષગ્—વૈદ્યોના અધિપતિ—ની પત્ની છે.

Verse 10

द्वितीयेनैव रूपेण गङ्गा भार्या च शन्तनोः / सुषेणा वै सुषेणस्य भार्या सा वानरी स्मृता

બીજા રૂપમાં ગંગા રાજા શંતનુની પત્ની બની. અને ‘સુષેણા’—વાનરી (વાનર-સ્ત્રી) તરીકે સ્મરાતી—સુષેણની પત્ની બની.

Verse 11

मण्डूकभार्या गङ्गा तु सैव मण्डूकिनी स्मृता / एवं चत्वारी रूपाणि गङ्गाया इति किर्तितमम्

મંડૂકની પત્ની રૂપે ગંગા જ ‘માંડૂકિની’ નામે સ્મરાય છે. આ રીતે ગંગાના ચાર રૂપો વર્ણવાયા છે.

Verse 12

आदित्याच्चैव गङ्गातः पर्जन्यः समुदाहृतः / प्रवर्षति सुवैराग्यं ह्यतः पर्जन्यनामकम्

સૂર્યમાંથી અને ગંગામાંથી પણ ‘પર્જન્ય’ નામની શક્તિ કહેવાય છે. તે ઉત્તમ વૈરાગ્ય વરસાવે છે, તેથી તેને પર્જન્ય કહેવામાં આવે છે.

Verse 13

शरंवराय पञ्चजन्याच्च पञ्च हित्वा जग्ध्वा गर्वकं षट्क्रमेण / स्वबाणस्य स्वहृदि संस्थितस्य भजेत्सदा नैव भक्तिं विषं च

પાંચ વિષયો ત્યજીને અને પાંચ ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખીને, ષટ્ક્રમ સાધનાથી ક્રમે ક્રમે અહંકાર-ગર્વને ગળી જઈ, પોતાના હૃદયમાં સ્થિત પોતાના ‘સ્વબાણ’ સમ પ્રભુનું સદા ભજન કરવું; ત્યારે ભક્તિ વિષ બનતી નથી અને વિષ પણ ભક્તિને જીતતું નથી.

Verse 14

लिङ्गं पुष्टं नैव कार्यं सदैव लिङ्गं पुष्टं कार्यमेवं सदापि / योनौ सक्तिर्नैव कार्या सदापि योनौ मुक्ते ऽसंगतो याति मुक्तिम्

લિંગશરીર (સૂક્ષ્મ દેહ)ને સદા પોષતા રહેવું યોગ્ય નથી; પરંતુ તેને યથાવિધિ શુદ્ધ અને સમ્યક રીતે દૃઢ કરવા સતત પ્રયત્ન કરવો જોઈએ. યોની એટલે દેહબંધનમાં આસક્તિ કદી ન કરવી; યોનીથી મુક્ત થઈ અસંગ બની તે મુક્તિને પામે છે.

Verse 15

वैराग्यमेवं प्रकारोत्येव नित्यमतः पर्जन्यस्त्वन्तकः पक्षिवर्य / एतावता शरभाख्यो महात्मा स चान्तरो स तु पर्जन्य एव

આ રીતે વૈરાગ્યનું સ્વરૂપ એવું જ છે અને તેને નિત્ય દૃઢ નિશ્ચયરૂપે ધારણ કરવું જોઈએ. હે ખગેન્દ્ર ગરુડ, પર્જન્ય જ અંતક (સંહારક) છે. એટલાથી શરભ નામનો મહાત્મા ઓળખાય છે; તે અંતર્યામી છે—વાસ્તવમાં તે પર્જન્ય જ છે.

Verse 16

शश्वत्केशा यस्य गात्रे खगेन्द्र प्रभास्यन्ते शरभाख्यो पयोतः / यमस्य भार्या श्यामला या खगेन्द्र यस्मात्सदा कलिभार्यापिया च

હે ખગેન્દ્ર ગરુડ, જેના શરીર પર કેશ-રોમ સદા રોમાંચિત થઈ પ્રકાશે છે, તે ‘શરભ’ નામે ઓળખાય છે. અને હે પક્ષિરાજ, યમની પત્ની શ્યામલા છે; તેને કલીની પત્ની તરીકે પણ વર્ણવવામાં આવે છે.

Verse 17

मत्वा सम्यक् मानसं या करोति ह्यतश्च सा श्यामलासंज्ञकाभूत् / मलं वक्ष्ये हरिभक्तेर्विरोधी सुलोहपात्रे सन्निधानं च तस्य

જે વ્યક્તિ સમ્યક્ સમજીને જાણબૂઝીને મનમાં દોષ કરે છે, તે અશુદ્ધિ ‘શ્યામલા’ નામે ઓળખાય છે. હવે હું હરિભક્તિનો વિરોધ કરનાર તે મલનું વર્ણન કરીશ અને તેનું લોખંડના પાત્રમાં નિવાસ-વિધાન પણ કહું છું।

Verse 18

चिकित्सितं परदुः खं खगेन्द्र दरेर्भक्तैस्त्याज्यमेवं सदैव

હે ખગેન્દ્ર! ‘ચિકિત્સા’ કહીને પણ પરને દુઃખ આપવું પ્રભુના ભક્તોએ સદૈવ ત્યાગવું જોઈએ; સર્વકાળે તે પરિત્યાજ્ય છે।

Verse 19

नोच्चाश्च ते हरिभक्तेर्विहीनास्तेषां संगो नैव कार्यः सदापि / पुराणसंपर्कविसर्जिनं च पुराणतालं च पुराणवस्त्रम्

હરિભક્તિ વિનાના લોકો ઊંચા દેખાય તો પણ ખરેખર ઉન્નત નથી; તેમનો સંગ ક્યારેય ન કરવો. જર્જર જૂના સંબંધો, ખાલી દેખાવનું જૂનું તાલ-તાળી, અને જૂનાં વસ્ત્રો—આ બધું પણ ત્યજવું।

Verse 20

सुजीर्णकन्थाजिनमेखलं च यज्ञोपवीतं च कलिप्रियं च / प्रियं गृहं चोर्णविता नकं च समित्कुशैः पूरितं कुत्सितं च

કલિયુગમાં લોકો બહારના ચિહ્નોમાં મોહ પામે છે—અતિજીર્ણ કન્થા, અજિન, મેખલા અને યજ્ઞોપવીત ધારણ કરે છે; છતાં પ્રિય ગૃહસ્થજીવન અને ઊની આવરણને ચાંપીને રહે છે। હાથમાં સમિધા અને કુશ ભરેલા હોય, છતાં આચરણ નીચ અને નિંદ્ય રહે છે।

Verse 21

सर्वं चेत्कलिभार्याप्रियं च नैव प्रियं शार्ङ्गपाणेः कदाचित् / कांस्ये सुपक्वं यावनालस्य चान्नं तुषः पिण्याकं तुम्बबिल्वे पलाण्डुः

કલિયુગની સ્ત્રીઓને બધું જ પ્રિય લાગતું હોય તો પણ તે શારઙ્ગપાણિ શ્રીવિષ્ણુને ક્યારેય પ્રિય નથી. કાંસ્ય વાસણમાં સારી રીતે રાંધેલું ભોજન, યવનાલ ધાન્યનું અન્ન, તેમજ ભૂસી, ખલી, તુંબા (લૌકી), બિલ્વફળ અને ડુંગળી—આ બધું તેમને નૈવેદ્યરૂપે રોચતું નથી.

Verse 22

दीर्घं तक्रं स्वादुहीनं कडूष्टणमेते सर्वे कलिभार्याप्रियाश्च / सुदुर्मुखं निन्दनं चार्यजानां सतोवमत्यात्मजानां प्रसह्य

ઘણો સમય રાખેલું ખાટું છાશ—રસહીન, કડવું અને તીખું—આ બધું કલિયુગમાં સ્ત્રીઓને પ્રિય લાગે છે. તેમજ તેઓ કઠોરતામાં પણ આનંદ માને છે: દુર્મુખ સ્વભાવ, આર્યજનની નિંદા, અને પોતાના સ્વજનો તથા સંતાનોને બળપૂર્વક નિર્લજ્જ રીતે અપમાનિત કરવું।

Verse 23

सुपीडनं सर्वदा भर्तृवर्गे गृहस्थितव्रीहिवस्त्रादिचौर्यात् / प्रकीर्णभूतान्मूर्धजान्संदधानं करैर्युतं देवकलिप्रियं च

પતિના કુળને સદા પીડાવવું અને ઘરમાં રાખેલા ધાન/ચોખા, વસ્ત્ર વગેરેની ચોરી કરવી—આ પાપથી તે પાપીને માથાના વિખેરાયેલા વાળ ભેગા કરીને હાથોથી જોડીને સીલવવા મજબૂર કરવામાં આવે છે; આ યાતના યમદૂતોને પ્રિય છે।

Verse 24

इत्यादि सर्वं कलिभार्याप्रियञ्च सुनिर्मलं प्रिकरोत्येव सर्वम् / अतश्च सा श्यामलेति स्वसंज्ञामवाप सा देवकी संबभूव

આ રીતે તેણે કલિયુગની સ્ત્રીને પ્રિય અને અપ્રિય—બધું જ—સંપૂર્ણ નિર્મળ અને સુવ્યવસ્થિત કરી દીધું. તેથી તેને ‘શ્યામલા’ નામ મળ્યું અને તે ‘દેવકી’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ।

Verse 25

युधिष्ठिरस्यैव बभूव पत्नीसंभाविता तत्र च देवकी सा / चन्द्रस्य भार्या रोहिणी वै तदेयमश्विन्यादिभ्यो ऽह्यधिका सर्वदैव

ત્યાં આદરપાત્ર દેવકી યुधિષ્ઠિરની પત્ની બની અને સન્માનિત થઈ. તે જ ચંદ્રની પત્ની ‘રોહિણી’ તરીકે પણ પ્રસિદ્ધ છે; અને અશ્વિની વગેરે નક્ષત્રોથી પણ તે સદૈવ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે।

Verse 26

रोणीं धृत्वा रोहति योग्यस्थानं तस्माच्च सा रोहिणीति प्रसिद्धा / आदित्यभार्या नाम संज्ञा खगेन्द्र ज्ञेया सा नारायणस्य स्वरूपा

‘રોણી’ નામ ધારણ કરીને તે યોગ્ય સ્થાને આરોહણ કરે છે; તેથી તે ‘રોહિણી’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. હે ખગેન્દ્ર, તેની સંજ્ઞા ‘આદિત્યભાર્યા’ જાણવી; તે નારાયણના સ્વરૂપની પ્રકટતા છે.

Verse 27

संजानातीत्येव संज्ञामवाप संज्ञेति लोके सूर्य भार्या खगेन्द्र / ब्रह्मण्डस्य ह्यभिमानी तु देवो विराडिति ह्यभिधामाप तेन

‘સંજાનાત’—જાણવાથી જ તેણે ‘સંજ્ઞા’ નામ મેળવ્યું; તેથી હે ખગેન્દ્ર, લોકમાં તે ‘સંજ્ઞા’, સૂર્યની ભાર્યા, તરીકે ઓળખાય છે. અને બ્રહ્માંડનો અભિમાની અધિષ્ઠાતા દેવ પણ તેના કારણે ‘વિરાટ્’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો.

Verse 28

गङ्गादिषट्कं सममेव नित्यं परस्परं नोत्तमं नाधमं च / प्रधानाग्नेः पाविकान्यैव गङ्गा सदा शुभा नात्र विचार्यमस्ति

ગંગા વગેરે છ પવિત્ર જળ સદા સમાન પુણ્યદાયક છે; તેમાં પરસ્પર ન ઉત્તમ ન અધમ. છતાં પ્રધાન અગ્નિમાંથી ઉત્પન્ન અને સ્વભાવથી પાવન કરનારી ગંગા સદૈવ શુભ છે; અહીં વિચારવાની જરૂર નથી.

Verse 29

आसां ज्ञानत्पुण्यमाप्नोति नित्यं सदा हरिः प्रीयते केशवोलम् / गङ्गादिभ्यो ह्यवराह्यग्निजाया स्वाहासंज्ञाधिगुणा नैव हीना

આ તત્ત્વો જાણવાથી મનુષ્ય નિત્ય પુણ્ય પામે છે અને હરિ—કેશવ—સદા પ્રસન્ન થાય છે. ગંગા વગેરે કરતાં તેને ‘અવર’ માનવામાં આવે તોય, અગ્નિની ભાર્યા ‘સ્વાહા’ નામે પ્રસિદ્ધ, ઉત્તમ ગુણોથી યુક્ત છે; તે કદી હીન નથી.

Verse 30

स्वाहाकारो मन्त्ररूपाभिमानी स्वाहेति संज्ञामाप सदैव वीन्द्र / अग्नेर्भार्यातो बुद्धिमान् संबभूव ब्रह्माभिमानी चन्द्रपुत्रो बुधश्च

હે વીન્દ્ર, ‘સ્વાહા’નો ઉચ્ચાર—મંત્રરૂપનો અભિમાની—સદૈવ ‘સ્વાહા’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો. અગ્નિની ભાર્યા સ્વાહાથી બુદ્ધિમાન બુધ ઉત્પન્ન થયો; તે ચંદ્રનો પુત્ર અને બ્રહ્મતત્ત્વનો અભિમાની ગણાય છે.

Verse 31

बुद्ध्याहरद्वै राष्ट्रजातं च सर्वं धृतं त्वतो बुधसंज्ञामवाप / एवं चाभूदभिमन्युर्महात्मा सुभद्राया जठरे ह्यर्जुनाच्च

પોતાની બુદ્ધિથી તેણે સમગ્ર રાષ્ટ્રવંશને જીત્યો અને ધારણ કર્યો; તેથી તેને ‘બુધ’ (જ્ઞાની) નામ મળ્યું. તેમ જ મહાત્મા અભિમન્યુ સુભદ્રાના ગર્ભમાં અર્જુનથી જન્મ્યો.

Verse 32

कृष्णस्य चन्द्रस्य यमस्य चांशैः स संयुतस्त्वश्विनोर्वै हरस्य / स्वाहाधमश्चन्द्रपुत्रो बुधस्तु पादारविन्दे विष्णुदेवस्य भक्तः

ચંદ્રપુત્ર બુધ કૃષ્ણ, ચંદ્ર અને યમના અંશો વડે સંયુક્ત તથા અશ્વિનિકુમારો અને હર (શિવ) સાથે પણ સંકળાયેલો કહેવાય છે. સ્વાહાથી જન્મેલો તે બુધ ભગવાન વિષ્ણુના પાદારવિંદનો ભક્ત છે.

Verse 33

नामात्मिका त्वश्विभार्या उषा नाम प्रकीर्तिता / बुधाधमा सा विज्ञेया स्वाहा दशगुणाधमा

‘નામાત્મિકા’ નામની મંત્રરૂપ શક્તિને અશ્વિનિકુમારોની પત્ની ઉષા તરીકે કીર્તિત કરવામાં આવે છે. તેને ‘બુધાધમા’ કરતાં નીચી જાણો; અને ‘સ્વાહા’ તો તેનાથી પણ દસગણી વધુ નીચી કહેવાય છે.

Verse 34

नकुलस्य भार्या मागधस्यैव पुत्री शल्यात्मजा सहदेवस्य भार्या / उभे ह्येते अश्विभार्या ह्युषापि उपासते षड्गुणं विष्णुमाद्यम् / अतो ऽप्युषासंज्ञका सा खगेन्द्र अनन्तराञ्छृणु वक्ष्ये महात्मन्

નકુલની પત્ની—મગધરાજની પુત્રી—અને સહદેવની પત્ની—શલ્યની પુત્રી—બન્ને અશ્વિનિકુમારોની પત્ની-પરંપરાથી સંકળાયેલી છે; અને ઉષા પણ ષડ્ગુણસમ્પન્ન આદ્ય વિષ્ણુની ઉપાસના કરે છે. તેથી તે ‘ઉષા’ નામથી પણ ઓળખાય છે. હે ખગેન્દ્ર (ગરુડ), આગળ સાંભળો; હે મહાત્મન, હવે આગળનું કહું છું.

Verse 35

ततः शक्तिः पृथिव्यात्मा शनैश्चरति सर्वदा / अतः शनैश्चरो नाम उषायाश्च दशाधमाः

ત્યારબાદ પૃથ્વી-સ્વભાવવાળી તે શક્તિ સદા ધીમે ધીમે ગતિ કરે છે; તેથી તેનું નામ ‘શનૈશ્ચર’ (ધીમે ચાલનાર) છે. અને ઉષાના ‘દશાધમા’ પણ ઉલ્લેખિત છે.

Verse 36

कर्मात्मा पुष्करो ज्ञेयः शनरथ यमो मतः / नयाभिमानी पुरुषः किञ्चिन्नम्नो दशावरः

પુષ્કરને કર્મસ્વરૂપ, કર્મફળનો નિયામક તરીકે જાણો. શનરથને યમ માનવામાં આવે છે. નીતિ-આચરણનો અભિમાની પુરુષ ‘કિઞ્ચિન્નામા’ કહેવાય છે; અને બીજો ‘દશાવર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 37

हरिप्रीतिकरो नित्यं पुष्करे क्रीडते यतः / अतस्तु पुष्कलो नाम लोके स परिकीर्तितः

કારણ કે તે સદા હરિને પ્રસન્ન કરનાર છે અને સતત પુષ્કરમાં ક્રીડા કરે છે; તેથી લોકમાં તે ‘પુષ્કલ’ નામે પરિકીર્તિત છે.

Verse 38

हरि प्रीतिकरान्धर्मान्वक्ष्ये शृणु खगाधिप / प्रातः काले समुत्थाय स्मरेन्नारायणं हरिम्

હે ખગાધિપ! હરિને પ્રીતિકર એવા ધર્મો હું કહું છું—સાંભળો. પ્રાતઃકાળે ઉઠીને નારાયણ હરિનું સ્મરણ કરવું જોઈએ.

Verse 39

तुलसीवन्दनं कुर्याच्छ्रीविष्णुं संस्मरेत्खग / विण्मूत्रोत्सर्गकाले च ह्यपानात्मककेशवम्

હે ખગ! તુલસીનું વંદન કરવું અને શ્રીવિષ્ણુનું સ્મરણ કરવું. તેમજ વિણ્મૂત્રોત્સર્ગ સમયે અપાન-સ્વરૂપ કેશવનું સ્મરણ કરવું.

Verse 40

त्रिविक्रमं शौचकाले गङ्गापानकरं हरिम् / दन्तधावनकाले तु चन्द्रान्तर्यामिणं हरिम्

શૌચકાળે ત્રિવિક્રમ હરિનું સ્મરણ કરવું—જે ગંગાજળના પાવન આચમનનો દાતા છે. અને દંતધાવન સમયે ચંદ્રમાં અંતર્યામી રૂપે રહેલા હરિનું સ્મરણ કરવું.

Verse 41

मुखप्रक्षालने काले माधवं संस्मरेत्खग / गवां कण्डूयने चैव स्मरेद्गोवर्धनं हरिम्

હે ખગ! મુખ પ્રક્ષાલન સમયે માધવનું સ્મરણ કર; અને ગાયોની ખંજવાળ ઉતારતાં ગોવર્ધનધારી હરિનું સ્મરણ કર।

Verse 42

सदा गोदोहने काले स्मरेद्गोपालवल्लभम् / अनन्तपुण्यार्जितजन्मकर्मणां सुपक्वकाले च खगेन्द्रसत्तम

ગાય દોહન સમયે સદા ગોપાલોના પ્રિય પ્રભુનું સ્મરણ કર. હે ખગેન્દ્રશ્રેષ્ઠ! અનંત પુણ્યથી અર્જિત જન્મ-કર્મ ધરાવનારને આ સ્મરણ સુપક્વ કાળે ફળ આપે છે।

Verse 43

स्पर्शे गवां चैव सदा नृणां वै भवत्यतो नात्र विचार्यमस्ति / यस्मिन् गृहे नास्ति सदोत्तमा च गौर्यङ्गणे श्रीतुलसी च नास्ति

ગાયના સ્પર્શથી મનુષ્યને સદા મંગળ પ્રાપ્ત થાય છે—એમાં શંકા નથી. પરંતુ જે ઘરમાં સદ્ગુણવતી ગૃહલક્ષ્મી નથી અને આંગણે શ્રીતુલસી નથી, તે ઘર પરમ આશીર્વાદથી વંચિત છે।

Verse 44

यस्मिन् गृहे देवमहोत्सवश्च यस्मिन् गृहे श्रवणं नास्ति विष्णोः / तत्संसर्गाद्याति दुः खादिकं च तस्य स्पर्शो नैव कार्यः कदापि

જે ઘરમાં દેવમહોત્સવ થાય, છતાં જ્યાં વિષ્ણુ-કથા શ્રવણ નથી—તેના સંસર્ગથી દુઃખાદિ પ્રાપ્ત થાય; તેથી એવા સ્થાનનો સ્પર્શ ક્યારેય ન કરવો।

Verse 45

गोस्पर्शनविहीनस्य गोदोहनमजानतः / गोपोषणविहीनस्य प्राहुर्जन्म निरर्थकम्

જે ગાયનો સ્પર્શ ન કર્યો હોય, જેને ગોદોહન આવડતું ન હોય, અને જે ગોપોષણ ન કરતો હોય—તેનો જન્મ નિરર્થક કહેવાય છે।

Verse 46

गोग्रासमप्रदातुश्च गोपुष्टिं चाप्यकुर्वतः / गतिर्नास्त्येव नास्त्येव ग्रामचाण्डालवत्स्मृतः

જે ગાયને એક ગ્રાસ પણ અન્ન ન આપે અને ગૌઓનું પોષણ-સેવા ન કરે, તેની ખરેખર શુભ ગતિ નથી—બિલકુલ નથી; તે ગામના ચાંડાળ સમાન સ્મરાય છે।

Verse 47

वत्स्यस्य स्तनपाने च बालकृष्णं तु संस्मरेत् / दधिनिर्मन्थने चैव मन्थाधारं स्मरेद्धरिम्

વાછરડું સ્તનપાન કરે ત્યારે બાલકૃષ્ણનું સ્મરણ કરવું; અને દહીં મથતી વેળાએ મથણીના આધારરૂપ હરિનું સ્મરણ કરવું।

Verse 48

मृत्तिकास्नान काले तु वराहं संस्मरेद्धरिम् / पुण्ड्राणां धारणे चैव केशवादींश्च द्वादश

મૃત્તિકા-સ્નાન વખતે વરાહરૂપ હરિનું સ્મરણ કરવું; અને પુન્ડ્ર (તિલક) ધારણ કરતી વેળાએ કેશવ આદિ બાર નામોનું જપ કરવું।

Verse 49

मुद्राणां धारणे चैव शङ्खचक्रगदाधरम् / पद्मं नारायणीं मुद्रां क्रुद्धोल्कादींश्च संस्मरेत्

મુદ્રા ધારણ કરતી વેળાએ શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર પ્રભુનું સ્મરણ કરવું; તેમજ પદ્મ, નારાયણી મુદ્રા અને ક્રુદ્ધોલ્કા આદિ રક્ષક રૂપોનું પણ સ્મરણ કરવું।

Verse 50

श्रीरामसंस्मृतिं चैव संध्याकाले खगोत्तम / अच्युतानन्तगोविन्दाञ्छ्राद्धकाले च संस्मरेत्

હે ખગોત્તમ (ગરુડ), સંધ્યાકાળે શ્રીરામનું સ્મરણ કરવું; અને શ્રાદ્ધકાળે અચ્યુત, અનંત અને ગોવિંદનું પણ સ્મરણ કરવું।

Verse 51

प्राणादिकपञ्चहोमेचानिरूद्धादींश्च संस्मरेत् / अन्नाद्यर्पणकाले तु वासुदेवं च संस्मरेत्

પ્રાણાહુતિથી આરંભ થતા પાંચ હોમોમાં અનિરુદ્ધાદિ વ્યૂહરૂપોનું સ્મરણ કરવું. અને અન્નાદિ અર્પણ સમયે વાસુદેવનું પણ સ્મરણ કરવું.

Verse 52

अपोशनस्य काले तु वायोरन्तर्गतं हरिम् / बस्त्रधारणकाकाले तु उपेन्द्रं संस्मरेद्धरिम्

અપોશન (શૌચ) સમયે વાયુમાં અંતર્ગત હરિનું સ્મરણ કરવું. અને વસ્ત્ર ધારણ કરતી વેળાએ ઉપેન્દ્રરૂપ હરિનું સ્મરણ કરવું.

Verse 53

यज्ञोपवीतस्य च धारणे तु नारायणं वामनाख्यं स्मरेत्तु / आर्तिक्यकाले च तथैव विष्णोः सम्यक् स्मरेत्पर्शुरामाख्यविष्णुम्

યજ્ઞોપવીત ધારણ કરતી વેળાએ વામન નામના નારાયણનું સ્મરણ કરવું. તેમજ વિષ્ણુની આરતી સમયે પરશુરામ નામના વિષ્ણુનું યોગ્ય રીતે સ્મરણ કરવું.

Verse 54

अपोशनेवैश्वदेवस्य काले तदन्यहोमादिषु भस्मधारणे / स्मरेत्तु भक्त्या परमादरेण नारायणं जामदग्न्याख्यरामम्

વૈશ્વદેવ સમયે, આચમન (અપોશન) સમયે, અન્ય હોમવિધિઓમાં તથા ભસ્મ ધારણ કરતી વેળાએ—ભક્તિ અને પરમ આદરથી—જામદગ્ન્ય નામના રામ, એટલે નારાયણનું સ્મરણ કરવું.

Verse 55

त्रिवारतीर्थग्रहणस्य काले कृष्णं रामं व्यासदेवं क्रमेण / शङ्खोदकस्योद्धरणे चैव काले मुकुन्दरूपं संस्मरेत्सर्वदैव

ત્રિવાર તીર્થગ્રહણ (ત્રણ વખત સ્નાન) સમયે ક્રમે કૃષ્ણ, રામ અને વ્યાસદેવનું સ્મરણ કરવું. અને શંખના જળને ઉદ્ધરતાં સમયે સદા મુકુન્દરૂપનું ધ્યાન કરવું.

Verse 56

ग्रासेग्रासे स्मरणं चैव कार्यं गोविन्दसंज्ञस्य विशुद्धमन्नम् / एकैकभक्ष्यग्रहणस्य काले सम्यक् स्मरेदच्युतं वै खगेन्द्र

દરેક ગ્રાસે સ્મરણ કરવું જોઈએ અને ગોવિંદના નામે નિવેદિત શુદ્ધ અન્ન ગ્રહણ કરવું જોઈએ. દરેક ભક્ષ્ય લેતાં સમયે, હે ખગેન્દ્ર, અચ્યુત પ્રભુનું સમ્યક સ્મરણ કર।

Verse 57

शाकादीनां भक्षणे चैव काले धन्वन्तरिं स्मरेच्चैव नित्यम् / तथा परान्नस्य च भोगकाले स्मरेच्च सम्यक् पाण्डुरङ्गं च विष्णुम्

શાક વગેરે ભક્ષણ કરતી વેળાએ નિત્ય ધન્વંતરીનું સ્મરણ કરવું. તેમજ બીજાઓ દ્વારા તૈયાર કરેલા અન્નના ભોગ સમયે પાંડુરંગ—ભગવાન વિષ્ણુનું સમ્યક સ્મરણ કરવું.

Verse 58

हैयङ्गवीनस्य च भक्षणे वै सम्यक् स्मरेत्ताण्डवाख्यं च कृष्णम् / दध्यन्नभक्षे परमं पुराणं गोपालकृष्णं संस्मरेच्चैव नित्यम्

હૈયંગવીન (તાજું માખણ) ભક્ષણ વખતે તાંડવાખ્ય શ્રીકૃષ્ણનું સમ્યક સ્મરણ કરવું. અને દધ્યન્ન (દહીં-ભાત) ખાતા સમયે પરમ પુરાતન ગોપાલકૃષ્ણનું નિત્ય સ્મરણ કરવું.

Verse 59

दुग्धान्नभोगे च तथैव काले सम्यक् स्मरेच्छ्रीनिवासं हरिं च / सुतैलसर्पिः षु विपक्वभक्षसंभोजने संस्मरेद्व्यङ्कटेशम्

દૂધ-અન્નના ભોગ સમયે શ્રીનિવાસ હરિનું સમ્યક સ્મરણ કરવું. અને ઉત્તમ તેલ તથા ઘીમાં પકવેલા ભક્ષ્યોના ભોજન સમયે વ્યંકટેશ (વેંકટેશ્વર)નું સ્મરણ કરવું.

Verse 60

द्राक्षासुजम्बूकदलीरसालनारिङ्गदाडिम्बफलानि चारु / स्मरेत्तु रम्भोत्तमनारिकेलधात्रीसुभोगे खलु बालकृष्णम्

દ્રાક્ષ, જાંબુ, કેળાં, કેરી, નારંગી અને દાડમ—આ મનોહર ફળો; તેમજ રંભા, ઉત્તમ કેળું, નારિકેલ અને ધાત્રી (આવળા) જેવા મધુર ભોગોમાં નિશ્ચયે બાલકૃષ્ણનું સ્મરણ કરવું.

Verse 61

सुपानकस्यैव च पानकाले सम्यक् स्मरेन्नारसिंहाख्यविष्णुम् / गङ्गामृतस्यैव च पानकाले गङ्गातातं संस्मरेद्विष्णुमेव

સુપાનક પાન કરતી વેળાએ નૃસિંહ-નામક વિષ્ણુનું યથાવિધિ સ્મરણ કરવું. અને ગંગાજળ પાનકાળે ગંગાના તાત (રક્ષક) એવા વિષ્ણુનું જ સ્મરણ કરવું.

Verse 62

प्रयाणकाले संस्मरेत्तार्क्ष्यवाहं नारायणं निर्गुणं विश्वमूर्तिम् / पुत्रादीनां चुंबने चैव काले सुवेणुहस्तं संस्मरेत्कृष्णमेव

પ્રયાણકાળે ગરુડવાહન, નિર્ગુણ, વિશ્વમૂર્તિ નારાયણનું સ્મરણ કરવું. અને પુત્રાદિ ચુંબનકાળે પણ હાથમાં વેણુ ધરનાર કૃષ્ણનું જ સ્મરણ કરવું.

Verse 63

सुखङ्गकाले स्वस्त्रियश्चैव नित्यं गोपि कुचद्वन्द्वविलासिनं हरिम् / तांबूलकाले संस्मरैच्चैव नित्यं प्रद्युम्नाख्यं वासुदेवं हरिं च

સુખસમાગમકાળે પોતાની પત્ની સાથે પણ નિત્ય ગોપીના કુચયુગલમાં વિલાસ કરનાર હરિનું સ્મરણ કરવું. અને તાંબૂલ સેવનકાળે નિત્ય પ્રદ્યુમ્ન-નામક વાસુદેવ હરિનું સ્મરણ કરવું.

Verse 64

शय्याकाले संस्मरेच्चैव नित्यं संकर्षणाख्यं विष्णुरूपं हरिं च / निद्राकाले संस्मरेत्पद्मनामं कथाकाले व्यासरूपं हरिं च

શય્યા પર સૂતા સમયે નિત્ય સંકર્ષણ-નામક વિષ્ણુરূপ હરિનું સ્મરણ કરવું. નિદ્રાકાળે પદ્મનામનું, અને કથાકાળે વ્યાસરૂપ હરિનું સ્મરણ કરવું.

Verse 65

सुगानकाले संस्मरेद्वेणुगीतं हरिं हरिं प्रवदेत्सर्वदैव / श्रीमत्तुलस्याश्छेदने चैव काले श्रीरामरामेति च संस्मरेत्तु

સુગાનકાળે વેણુગીતનું સ્મરણ કરી સર્વદા “હરિ, હરિ” ઉચ્ચારવું. અને શ્રીમતી તુલસી છેદનકાળે “શ્રીરામ, રામ” એમ સ્મરણ તથા જપ કરવો.

Verse 66

पुष्पादीनां छेदने चैव काले सम्यक स्मरेदेत्कपिलाख्यं हरिं च / प्रदक्षिणेगारुडान्तर्गतं च हरिं स्मरेत्सर्वदा वै खगेन्द्र

પુષ્પ વગેરે તોડવા કે કાપવાના સમયે યોગ્ય રીતે કપિલ-નામક હરિનું સ્મરણ કરવું. અને પ્રદક્ષિણા કરતી વેળાએ ગરુડમાં અંતર્ગત હરિનું સ્મરણ કરવું; હે ખગેન્દ્ર, સર્વદા હરિનું સ્મરણ કરવું.

Verse 67

प्रणमकाले देवदेवस्य विष्णोः शेषान्तस्थं संस्मरेच्चैव विष्णुम् / सुनीतिकाले संस्मरेन्नारसिंहं नारायणं संसंमरेत्सर्वदापि

પ્રણામના સમયે દેવદેવ વિષ્ણુનું—શેષ પર સ્થિત—સ્મરણ કરીને વિષ્ણુનું ધ્યાન કરવું. સુનીતિ અને સદાચારના સમયે નરસિંહનું સ્મરણ કરવું; અને સર્વદા નારાયણનું સ્મરણ કરવું.

Verse 68

पूर्तिर्यदा क्रियते कर्मणां च सम्यक् स्मरेद्वासुदेवं हरिं च / एवं कृतानि कर्माणि हरिप्रीतिकराणि च

પૂર્તિ-રૂપ પુણ્યકર્મો યોગ્ય રીતે કરવામાં આવે ત્યારે વાસુદેવ-હરિનું પણ સમ્યક સ્મરણ કરવું. આ રીતે કરેલા કર્મો હરિને પ્રીતિકર બને છે.

Verse 69

सम्यक् प्रकुर्वन्नेतानि पुष्करो हरिवल्लभः

આ બધું સમ્યક રીતે કરનાર પુષ્કર—હરિનો પ્રિય—ઇષ્ટ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 70

एतस्मादेव पक्षीश कर्म यत्समुदाहृतम् पुष्कराख्यानमतुलं शृणोति श्रद्धयान्वितः / हरिप्रीतिकरे धर्मे प्रीतियुक्तो भवेत्सदा

અતએવ, હે પક્ષીશ, જે વ્યક્તિ જાહેર કરાયેલ કર્મવિધિ સાથે આ અતુલ ‘પુષ્કર-આખ્યાન’ને શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળે છે, તે હરિને પ્રીતિકર ધર્મમાં સદા પ્રેમ અને આનંદથી યુક્ત રહે છે.