Adhyaya 22
Kāraṇānvēṣaṇam: The 32 Marks of Hari, Defects (Doṣas), Death-Omens, and Hari’s Omnipresence in Social & Household Life
કૃષ્ણ–ગરુડના ઉપદેશ-સંવાદમાં આ અધ્યાય લક્ષ્મણા/સુલક્ષ્મણાને શુભલક્ષણોની પ્રતિમા તરીકે રજૂ કરીને આરંભે જ કહે છે કે ગુણ, ધર્મ અને સતત અનુસંધાનથી ઓળખ અને ભાગ્યનો નિર્ધાર થાય છે. પછી કૃષ્ણ નારાયણના બત્રીસ શુભ લક્ષણોનું—લક્ષ્મીમાં પણ પ્રતિબિંબિત—વર્ણન કરે છે અને સમજાવે છે કે દેવો તથા વિવિધ જીવવર્ગોમાં તે તુલનાત્મક રીતે જાણી શકાય છે. આગળ દેવો, લોકશક્તિઓ અને સામાજિક પ્રકારો માટે લક્ષણોની સંખ્યામાં ભેદ, તેના અનુરૂપ દોષો, અમંગળ ચિહ્નો અને મૃત્યુ-શકુનો ક્રમશઃ જણાવાય છે. સાથે તાત્ત્વિક સુધારો થાય છે કે હરિના ગુણ અનંત છે, તેથી બાહ્ય ચિહ્નોથી દિવ્યતાને પૂર્ણ રીતે મર્યાદિત કરી શકાતી નથી. પછી વ્યવહારધર્મ—પાત્ર અજાણ હોય તો દાન નિષ્ફળ, પરંતુ અતિથિ, સગાં, પશુ અને સર્વ વર્ણોમાં વસતા હરિના સર્વવ્યાપને જાણીને અર્પણ કરેલું દાન સદા સફળ—એવો ઉપદેશ મળે છે. અંતે કૃષ્ણના લગ્નવૃત્તાંત તરફ પરિવર્તન થાય છે—લક્ષ્મણાથી આરંભ કરીને જાંબવતી સુધી—આચરણ, ભક્તિ અને કથાકારણતાનો સંબંધ જોડતાં.
Shlokas
Verse 1
हेतुनिरूपणं नामैकविंशो ऽध्यायः श्रीकृष्ण उवाच / या लक्ष्मणा पूर्वसर्गे खगेन्द्र पुत्री ह्यभूद्वह्निवेदस्य वेत्तुः / सुलक्षणैः संयुतत्वाद्यतः सा सुलक्ष्मणेति प्रथिता खगेन्द्र
‘હેતુનિરૂપણ’ નામનો એકવીસમો અધ્યાય. શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા—હે ખગેન્દ્ર! પૂર્વસર્ગમાં લક્ષ્મણા નામે ગરુડની પુત્રી હતી; તે અગ્નિવેદના જ્ઞાતાની પત્ની બની. ઉત્તમ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત હોવાથી, હે ગરુડ, તે ‘સુલક્ષ્મણા’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ।
Verse 2
यथा लक्ष्मीर्लक्षणैः सा सुपूर्णा यथा हरिर्लक्षणैर्वै सुपूर्णः / यथा वायुर्लक्षणैः पूर्ण एव यथा गायत्री लक्षणैः सा सुपूर्णा
જેમ લક્ષ્મી શુભ લક્ષણોથી પરિપૂર્ણ છે, અને જેમ હરિ દિવ્ય ગુણ-લક્ષણોથી સાચે પરિપૂર્ણ છે; જેમ વાયુ પોતાના સ્વલક્ષણોથી પૂર્ણ છે, તેમ ગાયત્રી પણ લક્ષણો અને ગુણોથી સંપૂર્ણ પરિપૂર્ણ છે।
Verse 3
यथा रुद्राद्या लक्षणैर्वै प्रपूर्णा रुद्रादिल्लक्ष्मणा चैव पूर्णा / गुणेनैवं धर्मतः किञ्चिदेव तथानुसंधानाद्व्रियते नाम चापि
જેમ રુદ્ર વગેરે દેવો પોતાના લક્ષણોથી પરિપૂર્ણ છે અને રુદ્રાદિ લક્ષણોથી પણ પૂર્ણ ગણાય છે; તેમ જ ગુણ અને ધર્મ દ્વારા પણ કોઈનું સ્વરૂપ થોડુંક નિર્ધારિત થાય છે, અને સતત અનુસંધાનથી તેનું ‘નામ’ એટલે ઓળખ પણ જાણી શકાય છે।
Verse 4
तस्मा दाहुर्लक्ष्मणेत्येव सर्वे तल्लक्षणं शृणु चादौ खगेन्द्र / नारायणे पूर्णगुणे रमेशे द्वात्रिंशत्संख्यानि सुलक्षणानि
અતએવ સૌ તેને ‘લક્ષણ’ કહે છે. હે ખગેન્દ્ર! આરંભે તે લક્ષણો સાંભળ—રમાના સ્વામી, સર્વગુણસંપન્ન નારાયણમાં સંખ્યાએ બત્રીસ શુભ લક્ષણો છે।
Verse 5
संत्येव पक्षीन्द्र वदाम्यनु क्रमान्मत्तः श्रुत्वा मोक्षमाप्नोति नित्यम् / यः सप्तपादः षण्णवत्यङ्गुलोङ्गश्चतुर्हस्तः पुरुषस्तीक्ष्णदन्तः
હે પક્ષીન્દ્ર! તે નિશ્ચયે અસ્તિત્વમાં છે; હું તેમને ક્રમથી કહું છું. મારી પાસેથી આ સાંભળીને મનુષ્ય સદા મોક્ષ પામે છે. એક તીક્ષ્ણદંત પુરુષ છે—સપ્તપાદ, છાણુંવે અંગુલ-પરિમાણ દેહવાળો, ચતુર્ભુજ।
Verse 6
य एतत्सर्वं मिलितं चैकमेव हरेर्विष्णोर्लक्षणं चाहुरार्याः / मुखं स्त्रिग्धं वर्तुलं पुष्टिरूपं द्वितीयं तल्लक्षणं चाहुरार्याः
આર્યજન કહે છે કે આ બધા લક્ષણો જ્યારે એકત્ર મળી એક જ સમૂહ બને, ત્યારે તે હરિ–વિષ્ણુનું વિશેષ લક્ષણ કહેવાય. તેઓ એમ પણ કહે છે કે મુખ સ્નિગ્ધ, તેજસ્વી, ગોળ અને પુષ્ટરૂપ હોવું જોઈએ—આ બીજું લક્ષણ છે।
Verse 7
हनुर्यस्यानुन्नतं चास्ति वीन्द्र तल्लक्षणं प्राहुरार्यास्तृतीयम् / यद्दन्ता वै तीक्ष्णसूक्ष्माश्च संति तल्लक्षणं चाहुरार्याश्चतुर्थम्
હે વીન્દ્ર (ગરુડ)! જેના હનુ (જડબો) ઊંચો ન હોય, તેને આર્યજન ત્રીજું લક્ષણ કહે છે. અને જેના દાંત તીક્ષ્ણ તથા સૂક્ષ્મ હોય, તેને તેઓ ચોથું લક્ષણ કહે છે।
Verse 8
यस्याधरे रक्तिमा त्वस्ति वीन्द्र तल्लक्षणं पञ्चमं चाहुरार्याः / यस्य हस्ता अतिरक्ताः खगेन्द्र तल्लक्षणं प्राहुरार्याश्च पष्ठम्
હે વીન્દ્ર (ગરુડ)! જેના અધર (નીચલા હોઠ) પર રક્તિમા હોય, તેને આર્યજન પાંચમું લક્ષણ કહે છે. હે ખગેન્દ્ર! જેના હાથ અત્યંત લાલ હોય, તેને તેઓ છઠ્ઠું લક્ષણ કહે છે।
Verse 9
यस्मिन्नखाः संति रक्ताः सुशोभास्तल्लक्षणं सप्तमं चाहुरार्याः / यस्मिन्कपोले रक्तिमा त्वस्ति वीन्द्र तल्लक्षणं ह्यष्टमं प्राहुरार्या
જેનાં નખ લાલ અને સુંદર રીતે શોભતા હોય, તેને આર્યજન સાતમું લક્ષણ કહે છે. અને હે વીન્દ્ર (ગરુડ)! જેના કપોલ (ગાલ) પર રક્તિમા હોય, તેને તેઓ આઠમું લક્ષણ કહે છે।
Verse 10
यस्मिन्करे शङ्खचक्रादिरेखा वर्तन्ते तन्नवमं प्राहुरार्याः / यस्यो दरं तन्तुरूपं सुपुष्टं वलित्रयैरङ्कितं सुंदरं च
જે હાથમાં શંખ-ચક્ર વગેરે શુભ ચિહ્નો જેવી રેખાઓ હોય, તેને આર્યજન નવમું લક્ષણ કહે છે. અને જેના ઉદર તંતુરૂપે દૃઢ, સુપોષિત અને ત્રણ વળીઓથી અંકિત તથા સુંદર હોય, તે ધન્ય છે।
Verse 11
तल्लक्षणं दशमं प्राहुरार्या एकादशं निम्ननाभिं तदाहुः / ऊरुद्वयं यस्य च मांसलं वै तल्लक्षणं द्वादशं प्राहुरार्याः
આર્યજન તેને દસમું લક્ષણ કહે છે; અને નીચી/ધસી નાભિવાળાને અગિયારમું કહે છે. તેમજ જેના બંને ઊરુ (જાંઘ) મांसલ હોય, તેને આર્યજન બારમું લક્ષણ જાહેર કરે છે।
Verse 12
कटिर्हि दीर्घा पृथुलास्ति यस्य त्रयोदशं लक्ष्म तदाहुरार्याः / यस्यास्ति मुष्को सुपरिष्ठितो वै चतुर्दशं लक्ष्म तदाहुरार्याः
જેની કટી (કમર/નિતંબ) લાંબી અને પહોળી હોય, તેને આર્યજન તેરમું લક્ષણ કહે છે. અને જેના મુષ્ક (અંડકોષ) સુપ્રતિષ્ઠિત અને યોગ્ય સ્થાને સ્થિત હોય, તેને આર્યજન ચૌદમું લક્ષણ કહે છે।
Verse 13
समुन्नतं शिश्रमथो हि लक्ष्म यस्यास्ति तत् पञ्चदशं वदन्ति / सुताम्रकं पादतलं खगेन्द्र तल्लक्षणं षोडशं प्राहुरार्याः
જેનું શિશ્ન સમુન્નત અને સુસંસ્થિત હોય, તેને પંદરમું લક્ષણ કહે છે. હે ખગેન્દ્ર (ગરુડ), જેના પાદતલ কোমળ તામ્રવર્ણી લાલિમાવાળા હોય, તેને આર્યજન સોળમું લક્ષણ કહે છે।
Verse 14
निम्नौ च गुल्फौ सप्तदशं तदाहुर्ग्री वारूपं प्राहुरष्टादशं च / एकोनविंशं त्वक्षिपद्मं सुरक्तं प्राहुर्बाहुं जानु विंशं तथैव
નીચા અને સુસ્થિત ગુલ્ફ (ટખણા) — તેને સત્તરમું કહે છે; અને ગ્રીવા તથા રૂપ-લાવણ્યને અઢારમું કહે છે. કમળસમાન સુ-રક્ત નેત્રને ઓગણીસમું, તેમજ બાહુ અને જાનુને વીસમું લક્ષણ કહે છે।
Verse 15
विस्तीर्णोरश्चैकविंशं तदाहुः सिंहास्कन्धं द्व्युत्तरं विंशमाहुः / त्रयोविंशं सूक्ष्ममास्यं तदाहुश्चतुर्विशं सुप्रसन्ने च दृष्टी
એકવીસમું શુભલક્ષણ વિસ્તીર્ણ વક્ષસ્થળ કહેવાય છે; વીસમું સિંહસમાન સ્કંધ. ત્રેવીસમું સુગઠિત સૂક્ષ્મ મુખ; અને ચોવીસમું અતિપ્રસન્ન, શાંત-દીપ્ત દૃષ્ટિ છે.
Verse 16
ह्रस्वं लिङ्गं मार्दवं चापि वीन्द्र तल्लक्षणं पञ्चविंशं वदन्ति / समौ च पादौ कटिजानु चोरू षड्विंशमाहुश्च समे च जङ्घे
હે પક્ષિરાજ! પચ્ચીસમું લક્ષણ—લઘુ ઉપસ્થ અને દેહની કોમળતા—કહે છે. છવ્વીસમું—પગ સમ; તેમજ કટિ, ઘૂંટણ અને ઊરુ સુગઠિત; જાંઘા પણ સમ હોય.
Verse 17
समानहस्तौ समकर्णौ मिलित्वा द्वात्रिंशत्कं लक्षणं प्राहुरार्याः / द्वात्रिंशत्कं लक्षणं वै मुकुन्दे द्वात्रिंशत्कं लक्षणं वै रमायाम्
જ્યાં હાથ સમાન અને કાન સમમિત હોય, ત્યાં આર્યજન બત્રીસ શુભલક્ષણોનો સમૂહ કહે છે. એ બત્રીસ લક્ષણો મુકુન્દ (વિષ્ણુ) માં છે, અને એ જ બત્રીસ રમા (લક્ષ્મી) માં પણ છે.
Verse 18
द्वात्रिंशत्कं लक्षणं ब्रह्मणोपि तद्भारत्याः प्रवदन्त्येव सत्यम् / तथा च शङ्का सममेव चक्रिणेत्येवं सदामा कुरु निर्णयं ब्रुवे
બ્રહ્મા અને ભારતી (સરಸ್ವતી) પણ બત્રીસ લક્ષણોના સમૂહને સત્ય જ કહે છે. છતાં, હે ચક્રધારી પ્રભુ, શંકા સમાન રીતે રહે છે; તેથી, હે સદામા, નિર્ણય કર—હું કહું છું.
Verse 19
एकस्य वै लक्षणस्यापि विष्णोर्लक्ष्मीरन्तं नैव सम्यक् प्रपेदे / अतोनन्तैर्लक्षणैः संयुतं च हरिं चाहुर्लक्षणज्ञाः सदैव
વિષ્ણુના એક લક્ષણની પણ સીમા લક્ષ્મી સમ્યક રીતે પહોંચી શકી નથી. તેથી લક્ષણજ્ઞો સદા હરિને અનંત ગુણ-લક્ષણોથી યુક્ત કહે છે.
Verse 20
जानाति लक्ष्मीर्लक्षणं वायुरूपे स्वापेक्षया ह्यतिरिक्तं खगेन्द्र / स्वलक्षणापेक्षया भारती तु शतैर्गुणैरधिका वेधसोपि
હે ખગેન્દ્ર! લક્ષ્મી પોતાના કરતાં પણ અધિક એવા વાયુરૂપમાં રહેલા તે લક્ષણને ઓળખે છે; અને ભારતી (સરಸ್ವતી) પોતાના લક્ષણની અપેક્ષાએ શતગુણે અધિક—અહીં સુધી કે વેધસ (બ્રહ્મા) કરતાં પણ—શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે।
Verse 21
खगेन्द्र तस्माल्लक्षणे साम्यचित्तं विश्वादीनां सर्वदा मा कुरुष्व / अष्टाविंशतिं प्राहू रुद्रादिकानां भ्रूनेत्रयोर्लक्षणेनैव हीनाः
હે ખગેન્દ્ર! તેથી માત્ર બાહ્ય લક્ષણોના આધાર પર વિશ્વાદિ ગણોને સદા સમાન ન માનશો. કહેવાય છે કે રુદ્રવર્ગ અને સંબંધિતોમાં અઠ્ઠાવીસ, ભ્રૂ અને (તૃતીય) નેત્રના એ જ લક્ષણથી હીન છે।
Verse 22
अलक्षणं मन्यते यद्धि तस्य दुर्लक्षणं नैव तच्चिन्तनीयम् / अष्टाविंशतिं लक्षणं वै हरस्य न भारतीवच्चिन्तनीयं खगेन्द्र
હે ખગેન્દ્ર! કોઈ જે તેને ‘લક્ષણ’ માને છે તે ખરેખર અલક્ષણ જ છે; તેથી તેના કોઈ હીન કે દોષયુક્ત ‘ચિહ્ન’નું ચિંતન કરવું નહીં. હરિના અઠ્ઠાવીસ લક્ષણો—માત્ર વાણી-વૈભવ (ભારતી) સમા નહીં—ધ્યાનના પવિત્ર વિષયરૂપે ચિંતનીય છે।
Verse 23
अतो हरः क्रोधरूपी सदैव तयोरभावात्सत्यमुक्तं तथैतत् / अतो द्वयं नास्ति रुद्रे खगेन्द्र शिश्रोदरे किञ्चिदाधिक्यमस्ति
અતએવ હર (રુદ્ર) સદા ક્રોધસ્વરૂપ છે; અને તે બે ગુણોના અભાવથી આ કહેવાતું સત્ય જ છે. તેથી હે ખગેન્દ્ર! રુદ્રમાં દ્વૈત નથી; માત્ર શિશ્ન અને ઉદર વિષયે થોડું અધિક્ય (પ્રમુખતા) કહેવાય છે।
Verse 24
सप्ताधिकैर्विशतिलक्षणैस्तु समायुताः स्वस्त्रियो लक्ष्मणाद्याः / षड्वविंशत्या लक्षणैश्चापि युक्ता वारुण्याद्या पञ्चविंशैश्च चन्द्रः
લક્ષ્મણા વગેરે શુભ સ્ત્રીઓ વીસથી વધુ (સત્તાવીસ) લક્ષણોથી યુક્ત કહેવાય છે. વારુણી વગેરે છવ્વીસ લક્ષણોથી સંપન્ન, અને ચંદ્ર પચ્ચીસ લક્ષણોવાળો વર્ણવાયો છે।
Verse 25
अर्थश्चतुर्विंशतिभिश्चैव युक्तो नासावायोर्द्व्यधिका विंशतिश्च लक्षणैश्चैकविंशत्या शची युक्ता न संशयः
અર્થ ચોવીસ ગુણોથી યુક્ત છે; નાસિકા અને વાયુ બાવીસ લક્ષણોથી ચિહ્નિત છે; અને શચી એકવીસ શુભ લક્ષણોથી સંપન્ન છે—એમાં સંશય નથી।
Verse 26
प्रवाहा विंशकैर्युक्ता यम एकोनविंशकैः / पाश्यष्टादशभिर्युक्तो दशसप्तयुतो ऽनलः
પ્રવાહા વીસથી યુક્ત છે; યમ ઓગણીસથી; પાશ્યા અઢારથી યુક્ત છે; અને અનલ સત્તરથી યુક્ત છે।
Verse 27
वैवस्वतः षोडशभिमित्रः पञ्चदशैर्युतः / चत्रुर्विंशैस्तु धनपः पावकस्तु त्रयोदशैः
વૈવસ્વત (યમ) સોળ સાથે છે; મિત્ર પંદર સાથે યુક્ત છે; ધનપ (કુબેર) ચોવીસ સાથે છે; અને પાવક (અગ્નિ) તેર સાથે છે।
Verse 28
गङ्गा द्वादशभिर्युक्ता बुध एकादशैर्युतः / शनिस्तु दशसंख्याकैः पुष्करो नवभिर्युतः
પવિત્ર ગંગા બારથી યુક્ત છે; બુધ અગિયારથી; શનિ દસ સંખ્યાથી; અને પુષ્કર નવથી યુક્ત છે।
Verse 29
अष्टभिश्चैव संयुक्ताः सप्तभिः पितरस्तथा
એ જ રીતે પિતૃઓ પણ આઠ સાથે તથા સાત સાથે સંયુક્ત કહેવાય છે।
Verse 30
षड्भिश्च देवगन्धर्वाः पञ्चभिस्तदनन्तराः / चतुर्भैः क्षितिपाः प्रोक्तास्त्रिभिरन्ये च संयुताः
દેવ-ગંધર્વો છ ગુણોથી યુક્ત કહેવાયા છે; તેમના અનુગામી પાંચ ગુણવાળા છે. ક્ષિતિપા (પૃથ્વીના રાજા) ચાર ગુણવાળા કહ્યા છે, અને અન્ય ત્રણ ગુણોથી સંયુક્ત છે.
Verse 31
उदरे किञ्चिदाधिक्ये ह्रस्वे पादे च कर्णयोः / शिखाधिक्यं विना विप्र भार्यायां च शिवस्य च
હે વિપ્ર! ઉદરમાં થોડું અધિક્ય, પગ અને કાનમાં થોડી હ્રસ્વતા—પરંતુ શિખામાં અધિક્ય ન હોય—આ લક્ષણો પત્નીના વિષયમાં અને શિવના વિષયમાં પણ કહ્યાં છે.
Verse 32
लक्ष्मणायां पञ्च दोषाः शिरोगुल्फादिकं विना / नाभ्याधिक्ये सहैवाष्टौ दोषाः संत्यतिवाहिके
લક્ષણવિચારમાં શિર, ગુલ્ફ વગેરે સંબંધિત દોષોને બાદ કરીને પાંચ દોષ કહ્યા છે. પરંતુ નાભિનું અધિક્ય હોય તો, તે સાથે મળીને આઠ દોષ થાય; એવી સ્થિતિને ‘અતિવાહિક’ કહે છે.
Verse 33
जङ्घाधिक्ये सहैवाष्टौ दोषाः शच्याः सदा स्मृताः / एवमेव हि दोषाश्चाप्यूहनीयाः खगेश्वर
હે ખગેશ્વર! જાંઘમાં અધિક્ય હોય ત્યારે તેની સાથે આઠ દોષ સદા સ્મૃત ગણાય છે. એ જ રીતે અન્ય દોષો પણ (લક્ષણોથી) અનુમાન કરવા યોગ્ય છે.
Verse 34
दुर्लक्षणैः सदा वीन्द्र संश्रुतैस्तत्त्वविद्भवेत् / महोदरो लंबनाभिरीषामात्रोग्रदंष्ट्रकः
હે વીન્દ્ર (ખગશ્રેષ્ઠ)! આ નિત્ય અશુભ લક્ષણોને શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળવાથી તત્ત્વજ્ઞ બનાય છે—(એવો પ્રાણી) મહોદર, લંબતી નાભિવાળો, અને દેહ મધ્યમ હોવા છતાં ઉગ્ર દંષ્ટ્રાવાળો હોય છે.
Verse 35
अन्धकूपगभीराक्षो लंबकर्णौष्ठनासिकः / लंबगुल्फो वक्रपादः कुनखी श्यावदन्तकः
તેની આંખો અંધ કૂવા જેવી ઊંડી ધસી ગયેલી હોય છે; કાન, હોઠ અને નાક લાંબા લટકતા હોય છે. ગોઢા લાંબા, પગ વાંકાં; નખ વિકૃત અને દાંત કાળા પડેલા હોય છે.
Verse 36
दीर्घजङ्घो दीर्घशिश्रस्त्वेकाण्डश्चैकनासिकः / रक्तश्मश्रू रक्तरोमा वक्रास्यः संप्रकीर्तितः
તેની જાંઘો/પિંડળીઓ લાંબી અને ગુપ્તાંગ પણ દીર્ઘ; એક જ અંડકોષ અને એક જ નાસારંધ્ર હોય છે. દાઢી લાલ, દેહરોમ લાલાશભર્યા; મોં વાંકું—આવા લક્ષણો કહ્યા છે.
Verse 37
दग्धपर्व तसंकाशो रक्तपृष्ठः कलिः स्मृतः / अलोमांसो ऽलोमशिरा रक्तगण्डकपोलकः
કલિ એવો સ્મરાય છે કે તેના સાંધા દગ્ધ પર્વત જેવા દેખાય, તેની પીઠ રક્તલાલ હોય. દેહના માંસમાં પણ રોમ ન હોય, માથું પણ નિર્રોમ; ગાલ અને કપોલ રક્તરંજિત હોય.
Verse 38
ललाटे पाण्डुता नित्यं वामस्कन्धे करे खग / क्रूरदृष्टिर्दृष्टिपादस्तथा वै घर्घरस्वरः
કપાળ પર સદા પાંડુતા રહે, ડાબા ખભા કે હાથ પર પક્ષી આવી બેસે; નજર ક્રૂર બને, આંખોની સ્થિરતા ખોવાય, અને અવાજ ઘર્ઘરતો કર્કશ થાય—આ નિશ્ચયે મૃત્યુસૂચક ચિહ્નો છે.
Verse 39
अत्याशी चातिपानश्च स्तनौ शुष्कफलोपमौ / ऊरौ नवाञ्जिकारोमः तथा पृष्ठे च मस्तके
જે અતિભોજન કરે અને જે અતિપાન કરે—તેના સ્તન સૂકા ફળ જેવા થઈ જાય છે. તેમજ જાંઘો પર, પીઠ પર અને મસ્તક પર નવા અંજન જેવી કાળી, કઠોર રોમાવળી ઊગે છે.
Verse 40
ललाटे त्रीणि दीर्घे तु समे द्वौ संप्रकीर्तितौ / सर्पाकारस्तु यो मत्स्यस्तस्य शिश्रे प्रकीर्तितः
લલાટે ત્રણ દીર્ઘ રેખાઓ શુભ કહેવાય છે; અને બે રેખાઓ સમ હોય તો પ્રશંસનીય છે. સર્પાકાર મત્સ્યચિહ્ન તેની શિશ્ન પર કહેવાયું છે.
Verse 41
पादत्राणोपमो मत्स्यो रसनाग्रे प्रकीर्तितः / शिश्राकारश्च यो मत्स्यो गुदे तस्य प्रशस्यते
પાદત્રાણ (ચપ્પલ) સમાન મત્સ્યચિહ્ન જીભના અગ્રભાગે કહેવાયું છે. અને શિશ્નાકાર મત્સ્યચિહ્ન ગુદે હોય તો તે વિશેષ પ્રશંસનીય ગણાય છે.
Verse 42
वृश्चिकाकारमत्स्यस्तु पदोस्तस्य प्रशस्यते / श्वाकारश्चापि मत्स्यो वै मुखे तस्य प्रकीर्तितः
વૃશ્ચિકાકાર મત્સ્યચિહ્ન તેના પગ પર હોય તો પ્રશંસનીય કહેવાય છે. અને શ્વાકાર (કૂતરા સમાન) મત્સ્યચિહ્ન તેના મુખ પર કહેવાયું છે.
Verse 43
हस्ते तु बहुरेखाः स्युर्लोम नासापुटे स्मृतम् / अतिदीर्घं तु चाङ्गुष्ठं कनिष्ठं चातिदीर्घकम्
હાથમાં ઘણી રેખાઓ હોય, નાસાપુટમાં વાળ દેખાય, અને અંગૂઠો અતિદીર્ઘ તથા કનિષ્ઠા પણ અતિદીર્ઘ હોય—આ દેહલક્ષણો કહેવાય છે.
Verse 44
दुर्लक्षणं त्वे वमादि कलावस्ति ह्यनेकशः / सुलक्षणान्यनेकानि मयि संति खगेश्वर
હે ખગેશ્વર (ગરુડ), તારા વામભાગ વગેરેમાં અનેક દુર્લક્ષણો છે; અને મારામાં પણ અનેક સુલક્ષણો વિદ્યમાન છે—એવું કહેવાયું છે.
Verse 45
द्वात्रिंशल्लक्षणं विष्णोर्ब्रह्माद्यापेक्षयैव तत् / सहाभिप्राय गर्भेण ब्रह्मणोक्तं तव प्रभो
વિષ્ણુના બત્રીસ લક્ષણો બ્રહ્મા આદિ દેવોની અપેક્ષાથી જ સમજાય છે. હે પ્રભુ, બ્રહ્માએ અંતર્નિહિત અભિપ્રાય સહિત તે તમને કહ્યું છે.
Verse 46
ब्रह्मोक्तस्य मयोक्तस्य विरोधो नास्ति सत्तम / मयोक्तस्यैव स व्यासः कंबुग्रीवः प्रदर्श्यते
હે સત્તમ, બ્રહ્માએ કહેલું અને મેં કહેલું તેમાં કોઈ વિરોધ નથી. શંખ જેવી ગ્રીવાવાળા તે વ્યાસને મેં શીખવેલું જ પ્રગટ કરનાર તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.
Verse 47
रक्ताधरं रक्त तालु चैकीकृत्य मयोदितम् / अतो विरोधो नास्त्येव तथा ज्ञानात्प्रतीयते
મેં ‘લાલ અધર’ અને ‘લાલ તાલુ’—બન્નેને એકરૂપ કરીને કહ્યું છે; તેથી કોઈ વિરોધ નથી, યોગ્ય જ્ઞાનથી એવું સમજાય છે.
Verse 48
सप्ताधिकैर्विंशतिलक्षणैस्तु समायुता याः स्त्रियो लक्ष्मणाद्याः
વીસ લક્ષણો સાથે વધુ સાત વધારાના ચિહ્નોથી યુક્ત સ્ત્રીઓ—લક્ષ્મણ આદિ શુભ લક્ષણોથી આરંભ કરીને—સૌભાગ્યલક્ષણવાળી કહેવાય છે.
Verse 49
भगे नेत्रे च हस्ते च स्तने कुक्षौ तथैव च / भारत्यपेक्षया पञ्चभिर्न्यूना त्वस्ति लक्षणैः
ભગપ્રદેશ, નેત્ર, હાથ, સ્તન અને કુક્ષિ—આ બાબતોમાં, ભારતી સ્ત્રીની અપેક્ષાએ તમે પાંચ લક્ષણોમાં ઓછા છો.
Verse 50
न रुद्रवन्न चान्यानि लक्षणानि खगेश्वर / षड्विंशत्या लक्षणैश्चापि युक्ता वारुण्याः षड्लक्षणैश्चैव हीना
હે ખગેશ્વર! તેમાં રુદ્રસંબંધિત લક્ષણો નથી, ન અન્ય શુભ ચિહ્નો. ભલે તેને છવ્વીસ લક્ષણોથી યુક્ત કહેવામાં આવે, તો પણ ‘વારુણી’ પ્રકાર ખાસ કરીને છ લક્ષણોથી હીન જણાવાયો છે।
Verse 51
कर्णे कुक्षौ नासिकाकेशपाशे गुल्फे भगे किञ्चिदाधिक्यमस्ति / इन्द्रो युक्तः पञ्चविंशत्या खगेन्द्र सदा हीनो लक्षणैः सप्तसंख्यैः
કાન, ઉદર, નાસિકા, કેશગુચ્છ, ગુલ્ફ (ટખણું) અને ભગમાં થોડું અધિક્ય દેખાય છે. હે ખગેન્દ્ર! ‘ઇન્દ્ર’ પચ્ચીસ લક્ષણોથી યુક્ત હોવા છતાં સદા સાત લક્ષણોથી હીન કહેવાય છે।
Verse 52
हस्ते पादे उदरे कर्णयोश्च शिश्रे गुल्फे त्वधरोष्ठेधिकं च / चतुर्विंशत्या लक्षणैश्चापि युक्तो नास्तिक्यवायुस्तद्वदेवाष्टभिश्च
હાથ, પગ, ઉદર, બંને કાન, શિશ્ન, ગુલ્ફ (ટખણા) તથા અધરોષ્ઠમાં વિશેષ રીતે અધિક્ય પ્રગટ થાય છે. ‘નાસ્તિક્ય-વાયુ’ ચોવીસ લક્ષણોથી ઓળખાય છે અને તેમ જ અન્ય આઠ સંકેતોથી પણ।
Verse 53
नाभ्यां गुल्फे हनुरर्ङ्घ्योश्च स्कन्धे द्विजे नेत्रे त्वधरोष्ठेधिकं च / त्रयोविंशत्या लक्षणैश्चापि युक्ता शची तथा नवदोषैश्च युक्ता
નાભિ, ગુલ્ફ (ટખણા), હનુ અને પગ, સ્કંધ, દાંત, આંખો તથા અધરોષ્ઠ—આ સ્થાનોની તપાસ થાય છે. ત્રેવીસ લક્ષણોથી યુક્ત સ્ત્રીને ‘શચી’ સમાન કહે છે, છતાં તે નવ દોષોથી પણ યુક્ત હોઈ શકે।
Verse 54
भगे केशे ह्यधरोष्ठे च कर्णे जङ्घे गण्डे वक्षसि गुल्फयोश्च / तथोत्तरोष्ठे किञ्चिदाधिक्यमस्ति एवं विजानीहि खगेन्द्रसत्तम
ભગ, કેશ, અધરોષ્ઠ, કાન, જાંઘ, ગાલ, વક્ષ અને ગુલ્ફોમાં થોડું અધિક્ય હોય છે; તેમજ ઉત્તરોષ્ઠમાં પણ થોડું અધિક્ય જાણવું. હે ખગેન્દ્રસત્તમ! એમ જ સમજો।
Verse 55
द्वाविंशत्या लक्षणैः संयुतस्तु दशभिर्देषैः प्रवहो नाम वायुः / तथाङ्गुष्ठे किञ्चिदाधिक्यमस्ति विंशत्येकादशभिर्देषतोर्कः
બાવીસ લક્ષણોથી યુક્ત ‘પ્રવાહ’ નામનો પ્રાણવાયુ દસ દેશ-પરિમાણ સુધી પ્રવર્તે છે. અંગૂઠામાં થોડું અધિક્ય રહે છે; અને ‘અર્ક’ વાયુ એકવીસ દેશ-પરિમાણ સુધી વ્યાપે છે.
Verse 56
तद्विंशत्या लक्षणैः संयुतस्तु तदा दोषेर्द्वादशभिश्च युक्तः / एकोनविंशत्या लक्षणैश्चापि युक्तस्त्रयोदशभिस्तदभावैर्युतोग्निः
ત્યારે વીસ લક્ષણોથી યુક્ત થવાથી તે બાર દોષો સાથે પણ સંકળાય છે. તેમજ ઓગણીસ લક્ષણોથી યુક્ત થવાથી જઠરાગ્નિ તે દોષ-લક્ષણોના અભાવથી નિર્દિષ્ટ તેર અવસ્થાઓ સાથે જોડાય છે.
Verse 57
अष्टादशभिर्लक्षणैः संयुतस्तु वैवस्वतस्तदभावैश्चतुर्दशभिः / मित्रस्तु सप्तदशभिर्लक्षणैः संयुतः खग
હે ખગ (ગરુડ)! વૈવસ્વત (યમ) અઢાર લક્ષણોથી યુક્ત છે અને ચૌદ લક્ષણોના અભાવથી પણ ચિહ્નિત કહેવાય છે. પરંતુ ‘મિત્ર’ સત્તર લક્ષણોથી યુક્ત છે.
Verse 58
सदोषैः पञ्चदशभिः संयुक्तो नात्र संशयः / तैश्च षोडशभिर्युक्तो धनपो नात्र संशयः
પંદર દોષોથી સંયુક્ત થાય તો—એમાં સંશય નથી—તે તેમનાં સાથે જોડાય છે. અને એ જ સોળ (દોષ/લક્ષણ)થી યુક્ત થાય તો—એમાં પણ સંશય નથી—તે ધનનો અધિપતિ બને છે.
Verse 59
तदभावैः षोडशभिः संयुक्तः संप्रकीर्तितः / तैः पञ्चदशभिश्चैव युक्तोग्रेज्यष्ठपुत्रकः
તે (દોષ-લક્ષણ)ોના અભાવની સોળ અવસ્થાઓથી સંયુક્ત વ્યક્તિ એવો-એવો કહીને પરંપરામાં પ્રકીર્તિત છે. અને તેમાંની પંદર અવસ્થાઓથી યુક્ત વ્યક્તિ આઠ પ્રકારના પુત્રકોમાં ‘અગ્રેજ્ય’ (શ્રેષ્ઠ/અગ્ર) કહેવાય છે.
Verse 60
तैः सप्तदशभिर्देषैः संयुक्तो नात्र संशयः / तैश्चतुर्दशभिश्चैव गङ्गा संपरिकीर्तिता
તે સત્તર પવિત્ર દેશો સાથે આ સંયુક્ત છે—એમાં સંશય નથી. અને તે ચૌદ સાથે પણ ગંગા વિશેષ રીતે કીર્તિત કહેવાય છે.
Verse 61
तथाष्टादशभिर्देषैः संयुता नात्र संशयः / तैस्त्रयोदशभिश्चैव संयुतो बुध एव तु
એ જ રીતે અઢાર વિભાગો સાથે આ સંયુક્ત છે—એમાં સંશય નથી. અને તે તેર સાથે સંયુક્ત થાય ત્યારે ખરેખર બુધ (ગ્રહ) જ સૂચિત થાય છે.
Verse 62
दोषैरेकोनविंशत्या संयुतो नात्र संशयः / शनिर्विंशतिदोषेण युतो द्वादशलक्षणैः
આ ઉન્નીસ દોષોથી યુક્ત છે—એમાં સંશય નથી. અને શનિ વીસ દોષોથી યુક્ત થઈ બાર લક્ષણોથી ચિહ્નિત થાય છે.
Verse 63
लक्षणैश्चैकादशभिः पुष्करः परिकीर्तितः / एकविंशतिसंख्याकैरसद्भावैः प्रकीर्तितः
પુષ્કર અગિયાર લક્ષણોથી પરિકીર્તિત છે. તેમજ એકવીસ સંખ્યાવાળા અસદ્ભાવો (અશુભ અભાવ-લક્ષણો) દ્વારા પણ તે પ્રકીર્તિત છે.
Verse 64
दशभिर्लक्षणैर्युक्ताः पितरो ये चिराः खग / त्रयोविंशतिदोषैश्च संयुता नात्र संशयः
હે ખગ (ગરુડ)! જે પિતૃઓ દીર્ઘકાળ સુધી સ્થિર રહે છે, તેઓ દસ લક્ષણોથી યુક્ત છે; અને ત્રેવીસ દોષોથી પણ સંયુક્ત છે—એમાં સંશય નથી.
Verse 65
अष्टभिर्लक्षणैर्युक्ता देवगन्धर्वसत्तमाः / दोषैश्चतुर्विंशतिभिः संयुक्ताः परिकीर्तिताः
દેવો અને ગંધર્વોમાં જે શ્રેષ્ઠ છે, તેઓ આઠ લક્ષણોથી યુક્ત કહેવાય છે; તેમજ ચોવીસ દોષોથી પણ સંયુક્ત તરીકે પરિકીર્તિત છે।
Verse 66
सप्तलक्षणसंयुक्ता गन्धर्वा मानुषातमकाः / यैस्तु पञ्चविंशतिभिर्देषैः संयुक्ताः प्रकीर्तिताः
ગંધર્વો માનવસદૃશ સ્વભાવવાળા, સાત લક્ષણોથી યુક્ત કહેવાય છે; અને પચ્ચીસ દોષોથી પણ સંયુક્ત તરીકે પ્રકીર્તિત છે।
Verse 67
षद्गुणैः क्षितिपा युक्ता षड्विंशत्या च दोषतः / तदन्ये पञ्चभिर्युक्ताश्चतुर्भिः केचिदेव च
રાજાઓ છ ગુણોથી યુક્ત હોય છે, પરંતુ છવીસ દોષોથી પણ ચિહ્નિત થાય છે. અન્ય શાસકો પાંચ ગુણોથી યુક્ત, અને કેટલાક તો માત્ર ચાર ગુણોથી જ યુક્ત હોય છે।
Verse 68
त्रिभिः केच्चित्ततो हीना न संति खगसत्तम / यस्मिन्नरे क्षितिपे वा खगेन्द्र आधिक्यं यद्दृश्यते लक्षणस्य
હે ખગશ્રેષ્ઠ! કેટલાક ત્રણ (લક્ષણોમાં) હીન હોય છે, પરંતુ કોઈ પણ સર્વથા લક્ષણવિહિન નથી. જે મનુષ્યમાં—સામાન્ય હોય કે રાજા—હે ખગેન્દ્ર, શુભ લક્ષણોની અધિકતા દેખાય, તે જ તે લક્ષણોમાં શ્રેષ્ઠતાનું સૂચક છે।
Verse 69
न ते नरा नैव ते वै क्षितीशाः सर्वे नैव ह्युत्तमाः सर्वदैव / ये देवा ये च दैत्याश्च सर्वेप्येवं खगाधिप
હે ખગાધિપ (ગરુડ)! ન તો મનુષ્યો અને ન તો રાજાઓ સદા સર્વદા ઉત્તમ હોય છે; તેમ જ ન દેવો ન દૈત્યો શાશ્વત રીતે સર્વોચ્ચ છે—સર્વે પર આ જ સત્ય લાગુ પડે છે।
Verse 70
लक्षणालक्षणैश्चैव क्रमेणोक्ता न संशयः / लक्षणैः सप्तविंशत्यालक्षणैः संयुताः खग
હે ખગ (ગરુડ)! લક્ષણ અને અલક્ષણ ક્રમશઃ કહ્યાં છે; તેમાં કોઈ સંશય નથી. તે સત્તાવીસ લક્ષણો તથા તેમના વિરુદ્ધ અલક્ષણો સાથે યુક્ત જણાવાયા છે.
Verse 71
अतः सलक्षणा ज्ञेया द्वात्रिंशल्लक्षणैर्न हि / पितुर्गृहे वर्धमाना सदापि स्वकुटुंबं श्रेष्ठयितुं खगेन्द्र
અતઃ હે ખગેન્દ્ર (ગરુડ)! સાચી સુલક્ષણ સ્ત્રીને માત્ર બત્રીસ બાહ્ય લક્ષણોથી જ નક્કી ન કરવી. તે પિતાના ઘરમાં વધતી હોવા છતાં સદા પોતાના ભાવિ કુટુંબને શ્રેષ્ઠ બનાવવા પ્રવૃત્ત રહે છે.
Verse 72
उवाच सा पितरं दीयमानमन्नादिकं त्रमित्रादिकेषु / सदापि ये त्वनुसंधानेन युक्ता अन्तर्गते तत्रतत्र स्थिते च
તેણે પિતાને કહ્યું—“મિત્રો, સગાં-સંબંધીઓ વગેરેમાં જે અન્નાદિ દાન આપવામાં આવે છે, તે સદા સ્મરણ-અનુસંધાનથી યુક્ત લોકોને પહોંચે છે; અને ગ્રાહી અંદરથી હાજર હોવા છતાં, સંકલ્પ જ્યાં જ્યાં સ્થાપે ત્યાં ત્યાં સ્થિત રહે છે.”
Verse 73
अज्ञातत्वे चान्नपानादिकं च दत्तं संतो व्यर्थमेवं वदन्ति / हरिं वक्ष्ये तत्रतत्र स्थितं चं तं वै शृणु त्वादरेणाद्य नित्यम्
ગ્રાહી અજાણ હોય ત્યારે અન્ન-પાન વગેરે દાન—સજ્જનો દ્વારા આપ્યું હોવા છતાં—આ રીતે નિષ્ફળ કહેવાય છે. તેથી હું હરિનું વર્ણન કરીશ, જે ત્યાં ત્યાં અને સર્વત્ર સ્થિત છે; તું આજથી નિત્ય આદરપૂર્વક સાંભળ.
Verse 74
बालो हरिर्बालरूपेण कृष्णः क्षीरादिकं नवनीतं घृतं च / गृह्णाति नित्यं भूषणं वस्त्रजातमेवं दद्यात्सर्वदा विष्णुतुष्ट्यै
બાળરૂપે કૃષ્ણ-હરી નિત્ય દૂધ, દુગ્ધજન્ય પદાર્થો, તાજું નવનીત અને ઘી, તેમજ આભૂષણો અને વસ્ત્રો સ્વીકારે છે. તેથી વિષ્ણુની તૃપ્તિ માટે હંમેશાં આવા દાન અર્પણ કરવાં જોઈએ.
Verse 75
मित्रैर्हरिः केशवाख्यो मुकुन्दो भुङ्क्ते दत्तं त्वन्नप्रानादिकं च / पूर्वं दद्यात्सर्वदा वै गृहस्थो धन्यो भवेदन्यथा व्यर्थमेव
મિત્રો અને અતિથિઓના મુખ દ્વારા કેશવ નામે હરિ, મુકુંદ, આપેલું અન્ન, જળ અને પ્રાણધારક અન્ય દાન ગ્રહણ કરે છે. તેથી ગૃહસ્થએ હંમેશાં પહેલાં દાન આપવું જોઈએ; ત્યારે જ તે ધન્ય બને, નહીંતર બધું વ્યર્થ છે.
Verse 76
गृह्णाति नित्यं माधवाख्यो हरिश्चेत्येवं ज्ञात्वा देयमन्नादिकं च / एवं ज्ञात्वा दीयमानेन नित्यं प्रीणाति विष्णुर्नान्यथा व्यर्थमेव
માધવ નામે હરિ નિત્ય (આવા દાન) ગ્રહણ કરે છે—એ જાણીને અન્નાદિ દાન આપવું જોઈએ. આ ભાવથી નિયમિત આપવાથી વિષ્ણુ પ્રસન્ન થાય છે; નહીંતર તે પણ વ્યર્થ બને છે.
Verse 77
गृहे नित्यं वासुदेवो हरिस्तु प्रीणाति नित्यं तत्र तिष्ठन्सुपर्ण / एवं ज्ञात्वा स्वगृहं सर्वदैव अलङ्कुर्याद्धातुरूपैः सदैव
હે સુપર્ણ (ગરુડ), ગૃહમાં વાસુદેવ-હરિ નિત્ય સન્નિહિત રહે છે અને ત્યાં સ્થિત રહી સદા પ્રસન્ન થાય છે. આ જાણીને પોતાના ઘરને હંમેશાં ધાતુરૂપ પ્રતિમા/અલંકારોથી શોભિત રાખવું જોઈએ.
Verse 78
गोविन्दाख्यस्तिष्ठति वष्णवानां पुत्रैर्युतस्तिष्ठति वासुदेवः / मित्रे मुकुन्दः शालके चानिरूद्धो नारायणो द्विजवर्ये सदास्ति
વૈષ્ણવોમાં તે ‘ગોવિંદ’ નામે વસે છે; પુત્રો સહિત તે ‘વાસુદેવ’ છે. મિત્રમાં તે ‘મુકુંદ’ છે અને બહેનના પુત્રમાં ‘અનિરુદ્ધ’ છે. શ્રેષ્ઠ દ્વિજ (બ્રાહ્મણ)માં તે સદા ‘નારાયણ’ રૂપે સ્થિત છે.
Verse 79
गोष्ठे च नित्यं विष्णुरूपी हरिस्तु अश्वे सदा तिष्ठति वामनाख्यः / संकर्षणः शूद्रवर्णे सदास्ति वैश्ये प्रद्युम्नस्तिष्ठति सर्वदैव
ગોષ્ઠે (ગૌશાળામાં) હરિ નિત્ય વિષ્ણુરূপે સ્થિત છે; અશ્વમાં તે સદા ‘વામન’ નામે વિરાજે છે. શૂદ્રવર્ણમાં ‘સંકર્ષણ’ સદાય હાજર છે અને વૈશ્યમાં ‘પ્રદ્યુમ્ન’ સર્વદા નિવાસ કરે છે.
Verse 80
जनार्दनः क्षत्त्रजातौ सदास्ति दाशेषु नित्यं महिदासो हरिस्तु / मह्यां नित्यं तिष्ठति सर्वदैव ह्युपेन्द्राख्यो हरिरेकः सुपर्ण
જનાર્દન સદા ક્ષત્રિયજાતિમાં નિવાસ કરે છે; માછીમારો અને નાવિકોમાં હરિ હંમેશાં ‘મહિદાસ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે. ધરતીમાં પણ તે સર્વકાળ નિત્ય સ્થિર રહે છે—હે સુપર્ણ, ઉપેન્દ્ર નામે પ્રસિદ્ધ એ એક હરિ જ છે.
Verse 81
गजे सदा तिष्ठति चक्रपाणिः सदान्तरे तिष्ठति विश्वरूपः / नित्यं शुनि तिष्ठति भूतभावनः पिपीलकायामपि सर्वदैव
હાથીમાં સદા ચક્રપાણિ (વિષ્ણુ) નિવાસ કરે છે; તેના અંતરમાં જ વિશ્વરૂપ વિરાજે છે. કૂતરામાં પણ ભૂતભાવન નિત્ય રહે છે; અને કીડીમાં પણ તે સર્વદા હાજર છે.
Verse 82
त्रिविक्रमो हरिरूप्यन्तरिक्षे सर्वजातावनन्तरूपी हरिश्च / हरेर्न वर्णोस्ति न गोत्रमस्ति न जातिरीशे सर्वरूपे विचित्रे
અંતરિક્ષમાં ત્રિવિક્રમરૂપે હરિ છે; સર્વ જીવજાતિમાં પણ અનંતરૂપે હરિ જ વ્યાપે છે. હરિને ન વર્ણ છે, ન ગોત્ર, ન નિશ્ચિત જાતિ—સર્વરૂપ ધારણ કરનાર એ ઈશ્વર અદ્ભુત છે.
Verse 83
एवं ज्ञात्वा सर्वदा लक्ष्मणा तु हरिं सदा प्रीणयामास देवी / सपर्यया वै क्रियमाणया हरिः पतिर्ममस्य दिति चिन्तयाना
આ રીતે જાણીને દેવી લક્ષ્મણા સર્વદા હરિને પ્રસન્ન કરતી રહી. તે નિત્ય પૂજા-સેવા કરતી હતી, અને હરિ પણ ‘આ મારી પત્ની છે’ એમ વિચારી પ્રસન્ન થયો.
Verse 84
तत्याज देहं विष्णुपतित्वकामा मद्रेषु वै वीन्द्र पुत्री प्रजाता / स्वयंवरे लक्ष्मणाया अहं च भित्त्वा लक्ष्यं भूपतीन्द्रावयित्वा
વિષ્ણુને પતિરૂપે મેળવવાની ઇચ્છાથી, મદ્રદેશમાં ઇન્દ્રની પુત્રી તરીકે જન્મેલી તેણીએ દેહ ત્યાગ્યો. અને મેં પણ લક્ષ્મણાના સ્વયંવરમાં લક્ષ્ય ભેદીને, ધરતીના રાજાઓને પરાજિત કરી વિજય મેળવ્યો.
Verse 85
पाणिग्रहं लक्ष्मणायाश्च कृत्वा गत्वा पुरीं रमयामास देवी / तथैवाहं जांबवत्या विवाहं मत्पत्नीत्वे कारणं त्वां ब्रवीमि
લક્ષ્મણાનું પાણિગ્રહણ કરીને પછી નગરીમાં જઈ દેવી ત્યાં આનંદ પાથર્યો. એ જ રીતે જાંબવતી સાથે મારો વિવાહ કેમ થયો અને તે કેવી રીતે મારી પત્ની બની—તેનું કારણ હું તને કહું છું।
Frequently Asked Questions
The list functions as a canonical template of auspicious embodiment (for contemplation and comparison), while also demonstrating that even these marks do not exhaust Hari’s ananta-guṇas (infinite attributes).
Ariṣṭa-lakṣaṇas are inauspicious signs and death-portents (e.g., changes in voice, gaze, pallor, abnormal bodily features) used as traditional indicators of impending danger or mortality.
It states that offerings can become fruitless when the recipient is unknown, but become efficacious when given with the understanding that Hari is present everywhere and accepts through guests, friends, and household relations.
It cautions against judging an auspicious woman merely by external ‘thirty-two signs,’ emphasizing her dhārmic disposition and her tendency to elevate the future family even from her father’s home.