Adhyaya 34

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने पुष्परागप्रकारादिभुक्ताकरान्तसप्तकक्षान्तरकथनं नाम त्रयस्त्रिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच षोडशावरणं चक्रं किं तद्रुद्राधिदैवतम् / तत्र स्थिताश्च रुद्राः के केन नाम्ना प्रकीर्तिताः

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના ઉત્તરભાગમાં હયગ્રીવ–અગસ્ત્ય સંવાદના લલિતોપાખ્યાનમાં ‘પુષ્પરાગ-પ્રકારાદિ ભુક્તાકારાંત સપ્તકક્ષાંતર-કથન’ નામનો ત્રેત્રીસમો અધ્યાય. અગસ્ત્ય બોલ્યા—હે ભગવન! ષોડશાવરણ ચક્રનો અધિદેવતા કયો રુદ્ર છે? ત્યાં સ્થિત રુદ્રો કોણ કોણ છે અને કયા કયા નામે પ્રકીર્તિત છે?

Verse 2

केष्वावरणबिंबेषु किन्नामानो वसंति ते / यौगिकं रौढिकं नाम तेषां ब्रूहि कृपानिधे

તેઓ કયા કયા આવરણ-બિંબોમાં વસે છે, અને તેમના નામ શું છે? હે કૃપાનિધિ! તેમના યૌગિક તથા રૌઢિક નામ કહો॥

Verse 3

हयग्रीव उवाच तत्र रुद्रा लयः प्रोक्तो मुक्ताजालकनिर्मितः / पञ्चयोजनविस्तारस्तत्संख्यायामशोभितः

હયગ્રીવ બોલ્યા—ત્યાં ‘રુદ્રાલય’ કહેવાયો છે, જે મુક્તાના જાળથી નિર્મિત છે। તેનો વિસ્તાર પાંચ યોજન છે, અને તે તે પ્રમાણ-સંખ્યાથી શોભિત છે॥

Verse 4

षोडशावरणैर्युक्तो मध्यपीठमनोहरः / मध्यपीठे महारुद्रो ज्वलन्मन्युस्त्रिलोचनः

મનોહર મધ્યપીઠ ષોડશ આવરણોથી યુક્ત છે। તે મધ્યપીઠમાં ત્રિલોચન મહારુદ્ર ‘જ્વલન્મન્યુ’ વિરાજે છે॥

Verse 5

सच्चकार्मुकहस्तश्च सर्वदा वर्तते मुने / त्रिकोणे कथिता रुद्रास्त्रय एव घटोद्भव

હે મુનિ! સત્યધનુષ ધારણ કરનાર તે સદા સ્થિત રહે છે. ત્રિકોણમાં ઘટોદ્ભવના ત્રણ રુદ્રો કહ્યા છે.

Verse 6

हिरण्य बाहुः सेनानीर्दिशांपतिरथापरः

હિરણ્યબાહુ સેનાપતિ છે અને તે દિશાઓનો અધિપતિ પણ કહેવાય છે.

Verse 7

वृक्षाश्च हरिकेशाश्च तथा पशुपतिः परः / शष्पिञ्जरस्त्विषीमांश्च पथीनां पतिरेव च

વૃક્ષ, હરિકેશ તથા પરમ પશુપતિ; અને શષ્પિન્જર, ત્વિષીમાન તથા માર્ગોના અધિપતિ પણ (કહ્યા છે).

Verse 8

एते षट्कोणगाः किं च बभ्रुशास्त्वष्टकोणके / विव्याध्यन्नपतिश्चैव हरिकेशोपवीतिनौ

આ બધા ષટ્કોણમાં સ્થિત છે; અને અષ્ટકોણમાં બભ્રુશા કહેવાયા. વિવ્યાધ્ય, અન્નપતિ તથા હરિકેશ-ઉપવીતિનૌ પણ (ત્યાં છે).

Verse 9

पुष्टानां पतिरप्यन्यो भवो हेतिस्तथैव च / दशापत्रे त्वावरणे प्रथमो जगतां पतिः

પુષ્યોના એક અન્ય અધિપતિ ભવ છે; તેમજ હેતિ પણ. દશપત્ર-આવરણમાં પ્રથમ જગત્પતિ (કહ્યો છે).

Verse 10

रुद्रातताविनौ क्षेत्रपतिः सूतस्तथापरः / अहं त्वन्यो वनपती रोहितः स्थपतिस्तथा

રુદ્રાતતાવિનૌ, ક્ષેત્રપતિ અને બીજો સૂત; અને હું અન્ય વનપતિ, રોહિત તથા સ્થપતિ પણ છું.

Verse 11

वृक्षाणां पतिरप्यन्यश्चैते सज्जशरासनाः / मन्त्री च वाणिजश्चैव तथा कक्षपतिः परः

વૃક્ષોના પણ એક અન્ય અધિપતિ છે; એ બધા ‘સજ્જશરાસન’ કહેવાય છે. મંત્રી અને વાણિજ પણ છે, તેમજ બીજો કક્ષપતિ પણ છે.

Verse 12

भवन्तिस्तु चतुर्थः स्यात्पञ्चमो वारिवस्ततः / ओषधीनां पतिश्चैव षष्ठः कलशसंभव

‘ભવન્તિ’ ચોથો છે, અને ત્યાર પછી પાંચમો ‘વારિવસ’; ઔષધિઓનો પતિ અને છઠ્ઠો ‘કલશસંભવ’ છે.

Verse 13

उच्चैर्घोषाक्रन्दयन्तौ पतीनां च पतिस्तथा / कृत्स्नवीतश्च धावंश्च सत्त्वानां पतिरेव च

ઉચ્ચ સ્વરે ઘોષ અને ક્રંદન કરાવનારા, પતિઓના પણ પતિ છે; ‘કૃત્સ્નવીત’ અને ‘ધાવંશ’ સત્ત્વોના પણ અધિપતિ છે.

Verse 14

एते द्वादश पत्रस्थाः पञ्चमावरणस्थिताः / सहमानश्च निर्व्याधिरव्याधीनां पतिस्तथा

આ બારેય ‘પત્રસ્થ’ છે અને પાંચમા આવરણમાં સ્થિત છે; ‘સહમાન’ અને ‘નિર્વ્યાધિ’ અવ્યાધિઓના પણ પતિ છે.

Verse 15

ककुभश्च निषङ्गी च स्तेनानां च पतिस्तथा / निचेरुश्चेति विज्ञेयाः षष्ठावरणदेवताः

કકુભ, નિષંગી, તેમજ ચોરોના અધિપતિ અને નિચેરુ—આ બધા છઠ્ઠા આવરણના દેવતાઓ તરીકે જાણવાં.

Verse 16

अधः परिचरो ऽरण्यः पतिः किं च सृकाविषः / जिघांसंतो मुष्णतां च पतयः कुंभसंभव

હે કુંભસંભવ! અધઃ-પરિચર, અરણ્ય, તેમજ સૃકાવિષ; અને જે હત્યા તથા લૂંટમાં પ્રવૃત્ત છે તેમના અધિપતિઓ પણ (આવરણ-દેવતા) છે.

Verse 17

असीमन्तश्च सुप्राज्ञस्तथा नक्तञ्चरो मुने / प्रकृतीनां पतिश्चैव उष्णीषी च गिरेश्चरः

હે મુને! અસીમાંત, સુપ્રાજ્ઞ, તથા નક્તંચર; અને પ્રકૃતિઓના અધિપતિ, ઉષ્ણીષી તથા ગિરેશ્ચર—આ પણ (આવરણ-દેવતા) છે.

Verse 18

कुलुञ्चानां पतिश्चैवेषुमन्तः कलशोद्भव / धन्वाविदश्चातन्वानप्रतिपूर्वदधानकाः

હે કલશોદ્ભવ! કુલુઞ્ચોના અધિપતિ ઇષુમંત; તેમજ ધન્વાવિદ, ચાતન્વાન અને પ્રતિપૂર્વદધાનક—આ પણ (આવરણ-દેવતા) છે.

Verse 19

आयच्छतः षोडशैते षोडशारनिवासिनः / विसृजन्तस्तथास्यन्तो विध्यन्तश्चापि सिंधुप

હે સિંધુપ! ષોડશારમાં નિવાસ કરનારા આ સોળ—રોકનારા, છોડનારા, ફેંકનારા અને ભેદનારા પણ છે.

Verse 20

आसीनाश्च शयानाश्च यन्तो जाग्रत एव च / तिष्ठन्तश्चैव धावन्तः सभ्याश्चैव समाधिपाः

તેઓ બેઠેલા, શયન કરેલા, ચાલતા અને જાગૃત પણ; ઊભા રહેનારા, દોડનારાં, સભ્યજન તથા સમાધિના પાલક પણ હતા।

Verse 21

अश्वाश्चैवाश्वपतय अव्याधिन्यस्तथैव च / विविध्यन्तो गणाध्यक्षा बृहन्तो विन्ध्यमर्द्दन

ઘોડાં અને ઘોડાંના અધિપતિઓ, તેમજ અવ્યાધિની પણ; વિવિધ રીતે સજ્જ ગણાધ્યક્ષો, વિશાળ—વિંધ્યને મર્દન કરનારાં હતા।

Verse 22

गृत्सश्चाष्टादशविधा देवता अष्टमावृतौ / अथ गृत्साधिपतयो व्राता व्राताधिपास्तथा

અષ્ટમ આવૃતમાં અઢાર પ્રકારના ગૃત્સ દેવતાઓ હતા; પછી ગૃત્સાધિપતિઓ, વ્રાતો અને વ્રાતાધિપતિઓ પણ હતા।

Verse 23

गणाश्च गणपाश्चैव विश्वरुपा विरूपकाः / महान्तः क्षुल्लकाश्चैव रथिनश्चारथाः परे

ગણો અને ગણપો પણ, વિશ્વરૂપ અને વિરূপક પણ; મહાન અને ક્ષુલ્લક, રથી અને અન્ય અરથ (પદાતિ) પણ હતા।

Verse 24

रथाश्च रथपत्त्याख्याः सेनाः सेनान्य एव च / क्षत्तारः संग्रही तारस्तक्षाणो रथकारकाः

રથો અને રથપતિ કહેવાતા, સેનાઓ અને સેનાનાયક પણ; ક્ષત્તાર, સંગ્રહી, તાર, તક્ષાણ અને રથકાર પણ હતા।

Verse 25

कुलालश्चेति रुद्रास्ते नवमावृतिदेवताः / कर्माराश्चैव पुञ्जिष्ठा निषादाश्चेषुकृद्गणाः

કુલાલ, કર્માર, પુઞ્જિષ્ઠ તથા નિષાદ—બાણ બનાવનારા આ ગણ—નવમી આવૃત્તિના રુદ્રદેવતાઓ કહેવાય છે।

Verse 26

धन्वकारा मृगयवः श्वनयः श्वान एव च / अश्वाश्चैवश्वपतयो भवो रुद्रो घटोद्भव

ધનુષ્કાર, મૃગયા કરનાર, શ્વનય અને શ્વાન, તેમજ અશ્વ અને અશ્વપતિ—એમને ‘ભવ’, ‘રુદ્ર’ અને ‘ઘટોદ્ભવ’ નામે પણ ઓળખાય છે।

Verse 27

शर्वः पशुपतिर्नीलग्रीवश्च शितिकण्ठकः / कपर्दी व्युप्तकेशश्च सहस्रक्षस्तथापरः

શર્વ, પશુપતિ, નીલગ્રીવ, શિતિકણ્ઠ, કપર્દી, વ્યુપ્તકેશ અને સહસ્રાક્ષ—આ રુદ્રના અન્ય નામો છે।

Verse 28

शतधन्वा च गिरिशः शिपिविष्टश्च कुंभज / मीढुष्टम इति प्रोक्ता रुद्रा दशमशालगाः

શતધન્વા, ગિરિશ, શિપિવિષ્ટ, કુંભજ અને ‘મીઢુષ્ટમ’—આ દશમ શાળામાં સ્થિત રુદ્રો કહેવાય છે।

Verse 29

अथैकादशचक्रस्था इषुमद्ध्रस्ववामनाः / बृहंश्च वर्षीयां श्चैव वृद्धः समृद्धिना सह

પછી એકાદશ ચક્રમાં સ્થિત રુદ્રો—ઇષુમત્, હ્રસ્વ, વામન; તેમજ બૃહ, વર્ષીયાન અને સમૃદ્ધિ સહિત વૃદ્ધ—એમ કહેવાય છે।

Verse 30

अग्र्यः प्रथम आशुश्चाजिरोन्यः शीघ्रशिभ्यकौ / उर्म्यावस्वन्यरुद्रौ च स्रोतस्यो दिव्य एव च

અગ્ર્ય, પ્રથમ, આશુ, અજિરોણ્ય, શીઘ્ર અને શિભ્યક—તથા ઉર્મ્ય, અવસ્વન્ય, અરુદ્ર, સ્રોતસ્ય અને દિવ્ય—આ પવિત્ર રુદ્રનામો કહેવાય છે.

Verse 31

ज्येष्ठश्चैव कनिष्ठश्च पूर्वजावरजौ तथा / मध्यमश्चावगम्यश्च जघन्यश्च घटोद्भव

જ્યેષ્ઠ અને કનિષ્ઠ, પૂર્વજ અને અવરજ; તેમજ મધ્યમ, અવગમ્ય, જઘન્ય અને ઘટોદ્ભવ—આ પણ પૂજ્ય નામો છે.

Verse 32

चतुर्विंशतिराख्याता एते रुद्रा महाबलाः / अथ बुध्न्यः सोम्यरुद्रः प्रतिसर्पकयाम्यकौ

આ રીતે ચોવીસ મહાબલી રુદ્રો જણાવાયા. ત્યારબાદ બુધ્ન્ય, સોમ્યરુદ્ર, પ્રતિસર્પક અને યામ્યક—આ નામો પણ કહેવાયા.

Verse 33

क्षेम्योवोचवखल्यश्च ततः श्लोक्यावसान्यकौ / वन्यः कक्ष्यः श्रवश्चैव ततो ऽन्यस्तु प्रतिश्रवः

ક્ષેમ્ય, વોચવ અને ખલ્ય; પછી શ્લોક્ય અને અવસાન્ય; વન્ય, કક્ષ્ય અને શ્રવ—અને ત્યારબાદ પ્રતિશ્રવ નામ કહેવાયું.

Verse 34

आशुषेणश्चाशुरथः शूरश्च तपसां निधे / अवभिन्दश्च वर्मी च वरूथी बिल्मिना सह

હે તપસાં નિધિ! આશુષેણ, આશુરથ અને શૂર; તેમજ અવભિંદ, વર્મી, વરૂથી—અને બિલ્મિ સહિત આ નામો કહ્યા છે.

Verse 35

कवची च श्रुतश्चैव सेनो दुन्दुभ्य एव च / आहनन्यश्च धृष्णुश्च ते च षड्विंशतिः स्मृताः / द्वादशावरणस्थास्ते महाकाया महाबलाः

કવચી, શ્રુત, સેન, દુન્દુભિ, આહનન્ય અને ધૃષ્ણુ—આ બધા મળીને છવ્વીસ ગણાય છે. તેઓ દ્વાદશ આવરણોમાં સ્થિત, મહાકાય અને મહાબળવાન છે.

Verse 36

प्रभृशाश्चैव दूताश्च प्रहिताश्च निपङ्गिणः / अन्यस्त्विषुधिमानन्यस्तक्ष्णेषुश्च तथा युधि

પ્રભૃશ, દૂત, પ્રહિત અને નિપંગિણ—અને બીજો એક તૂણીરધારી છે; અન્ય એક યુદ્ધમાં તીક્ષ્ણ બાણો ધરાવનાર છે.

Verse 37

स्वायुधश्च सुधन्वा च स्तुत्यः पथ्यश्च कुंभज / काप्यो नाढ्यस्तथा सूधः सरस्यो विन्ध्यमर्दन

સ્વાયુધ, સુધન્વા, સ્તુત્ય, પથ્ય, કુંભજ, કાપ્ય, નાઢ્ય, સૂધ, સરસ્યો અને વિંધ્યમર્દન—આ નામો પણ પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 38

ततश्चान्यो नाधमानो वेशन्तः कुप्य एव च / अवधवर्ष्यो ऽवर्ष्यश्च मेध्यो विद्युत्य एव च

પછી નાધમાન, વેશંત અને કુપ્ય; તેમજ અવધવર્ષ્ય, અવર્ષ્ય, મેધ્ય અને વિદ્યુત્ય—આ પણ (મહાબળવાન) છે.

Verse 39

इध्र्यातप्यौ तथा वात्यौ रेष्म्यश्चैव तथापरः / वास्तव्यो वास्तुपश्चैव सोमश्चेति महाबलाः

ઇધ્ર્ય, આતપ્ય, વાત્ય, રેષ્મ્ય અને એક અન્ય; તેમજ વાસ્તવ્યો, વાસ્તુપ અને સોમ—આ બધા મહાબળવાન છે.

Verse 40

त्रयोदशावरणगाञ्छृणु रुद्रांश्च तान्मुने / रुद्रस्ताम्रारुणः शङ्गस्तथा पशुपतिर्मुने

હે મુનિ, ત્રયોદશ આવરણોમાં રહેલા તે રુદ્રોને સાંભળો—રુદ્ર, તામ્રારુણ, શઙ્ગ તથા પશુપતિ।

Verse 41

उग्रो भीमस्तथैवाग्रेवधदूरेवधावपि / हन्ता चैव हनीयांश्च वृषश्च हरिकेशकः

ઉગ્ર, ભીમ, અગ્રેવધ, દૂરેવધ; તેમજ હન્તા, હનીયાંશ, વૃષ અને હરિકેશક—આ પણ રુદ્રનાં નામો છે।

Verse 42

तारः शंभुर्मयोभूश्च शङ्करश्च मयस्करः / शिवः शिवतरश्चैव तीर्थ्यः कुल्यस्तथैव च / पार्यो ऽपार्यः प्रतरणस्तथा चोत्तरणो मुने

તાર, શંભુ, મયોભૂ, શઙ્કર, મયસ્કર; શિવ, શિવતર, તીર્થ્ય, કુલ્ય; તેમજ પાર્ય, અપાર્ય, પ્રતરણ અને ઉત્તરણ—હે મુનિ।

Verse 43

आतर्यश्च तथा लभ्यः षष्ठः फेन्यस्तथैव च / चतुर्दशावरणके कथिता रुद्रदेवताः

આતર્ય, લભ્ય, ષષ્ઠ અને ફેન્ય—આ પણ; આ રીતે ચતુર્દશ આવરણમાં રુદ્રદેવતાઓ વર્ણવાયા છે।

Verse 44

सिकत्यश्च प्रवाह्यश्च तथेरिण्यस्तपोनिधे / प्रपथ्यः किंशिलश्चैव क्षयणस्तदनन्तरम्

હે તપોનિધિ, સિકત્ય, પ્રવાહ્ય અને એરીણ્ય; પછી પ્રપથ્ય, કિংশિલ અને ત્યારપછી ક્ષયણ (નામ) છે।

Verse 45

कपर्दी च पुलस्त्यंश्च गोष्ठ्यो गृह्यस्तथैव च / तल्पयो गेह्य स्तथा काट्यो गह्वरेष्ठोरुदीपकः

કપર્દી અને પુલસ્ત્યાંશ, ગોષ્ઠ્ય તથા ગૃહ્ય પણ; તેમજ તલ્પય, ગેહ્ય, કાટ્ય અને ગહ્વરસ્થ ઉરુદીપક—આ નામો પણ કહેવાય છે.

Verse 46

निवेष्ट्यश्चापि पान्तव्यो रथन्यः शुक्य एव च / हरीत्यलोथा लोप्याश्च उर्य्यसूर्म्यै तथा मुने

નિવેષ્ટ્ય, પાંતવ્ય, રથન્ય અને શુક્ય; તેમજ હરીત્યલોથા, લોપ્ય અને ઉર્ય્યસૂર્મ્યૈ—હે મુને, આ નામો પણ કહેવાયા.

Verse 47

पयेयश्च पर्णशश्च तथा वगुरमाणकः / अभिघ्ननाशिदुश्चैव प्रखिदन किरिकास्तथा

પયેય, પર્ણશ અને વગુરમાણક; તેમજ અભિઘ્નનાશિદુ, પ્રખિદન અને કિરિક—આ પણ પવિત્ર નામો છે.

Verse 48

देवानां हृदयश्चैव द्वात्रिंशद्रुद्रदेवताः / वर्तते सायुधाः प्राज्ञ नित्यं पञ्चादशावृतौ

દેવોના હૃદયસ્વરૂપ એવા બત્રીસ રુદ્રદેવતાઓ, હે પ્રાજ્ઞ, સદા પંદર આવરણોમાં આયુધો સહિત વર્તે છે.

Verse 49

षोडशे त्वावरणके पूर्वादिद्वारवर्तिनः / विक्षिणत्काविचिन्वत्कास्तथा निर्हतनामकाः

સોળમા આવરણમાં, પૂર્વ વગેરે દ્વારો પર સ્થિત; વિક્ષિણત્ક, આવિચિન્વત્ક તથા નિર્હત નામના ગણો રહે છે.

Verse 50

आमीवक्ताश्च निष्टप्ता महारुद्रमुपासते / इति षोडशशालेषु स्थितै रुद्रैः सहस्रशः

રોગથી પીડિત અને તપ્ત થયેલા તે સહસ્રશઃ રુદ્રો, સોળ શાળાઓમાં સ્થિત રહી મહારુદ્રની ઉપાસના કરે છે—એમ કહેવાય છે.

Verse 51

सेवितस्तु महारुद्रो ललिताज्ञाप्रवर्तकः / वर्तते जगतामृद्ध्यै मुक्ताशालेशकोणके

લલિતાની આજ્ઞા પ્રવર્તાવનાર મહારુદ્ર સેવિત થાય છે; તે મુક્તાશાળાના ઈશ-કોણમાં જગતની સમૃદ્ધિ માટે વિરાજે છે.

Verse 52

शतरुद्रियसंख्याता एते रुद्रा महाबलाः / ललिताभक्तिमम्पन्नान्पालयन्ति दिवानिशम् / अभक्तांल्लरितादेव्याः प्रत्यूहैर्योजयन्त्यमी

શતરુદ્રિય જેટલી સંખ્યાવાળા આ મહાબળ રુદ્રો લલિતાભક્તિ પ્રાપ્ત કરેલાઓનું દિવસ-રાત રક્ષણ કરે છે; અને લલિતા દેવીના અભક્તોને તેઓ વિઘ્નોથી જોડે છે.

Verse 53

इत्थं शक्रादिदिक्पाला सुक्ताशालं समाश्रिताः / ललितापरमेश्वर्याः सेवामेव वितन्वते

આ રીતે શક્ર (ઇન્દ્ર) આદિ દિક્પાલો સુક્તાશાળાનો આશ્રય લઈને લલિતા પરમેશ્વરીની સેવાને જ વિસ્તારે છે.

Verse 54

अथ मुक्ताख्यशालस्यान्तरे मारुतयोजने / शालोमारकताभिख्यश्चतुर्योजनमुच्छ्रितः

પછી મુક્તાખ્ય શાળાની અંદર, મારુત-યોજન વિસ્તારમાં, ‘શાલોમારકતા’ નામનું (પ્રાસાદ/સ્તંભ) ચાર યોજન ઊંચું ઊભેલું છે.

Verse 55

पूर्ववद्गोपुरादीना संस्थानैश्च सुशोभितः / तत्र श्रीदण्डनाथाया दहनादिविदिग्गताः

તે સ્થાન પૂર્વવત્ ગોપુર આદિ રચનાઓથી અતિશય શોભિત હતું. ત્યાં શ્રીદંડનાથા માટે દહન આદિ વિધિઓ દિશાનુસાર કરવામાં આવી.

Verse 56

चत्वारो निलयाः प्रोक्ता मन्त्रिणीगृहविस्तराः / गीतिचक्ररथेन्द्रस्य याः पर्वाणि समाश्रिताः

ચાર નિવાસસ્થાનો કહ્યાં છે, જે મંત્રિણીના ગૃહવિસ્તાર સમાન છે. તે ગીતીચક્રરથೇಂದ್ರના પર્વો (અંગો) પર આશ્રિત હતાં.

Verse 57

भण्डासुरमहायुद्धे ता देव्यस्तत्र जाग्रति / सर्वाः स्थल्यो मरकतश्रेणिभिः खचिताः शुभाः

ભંડાસુરના મહાયુદ્ધમાં તે દેવીઓ ત્યાં જાગૃત રહી. સર્વ શુભ સ્થલો મરકતની શ્રેણીઓથી ખચિત હતાં.

Verse 58

हेमतालवनाढ्याश्च सर्ववस्तुसमाकुलाः / तत्रदेव्यः समस्ताश्च दण्डनाथासमश्रियः

તે હેમમય તાળવનોથી સમૃદ્ધ અને સર્વ વસ્તુઓથી પરિપૂર્ણ હતાં. ત્યાંની સર્વ દેવીઓ દંડનાથાનો આશ્રય લઈને સ્થિત હતી.

Verse 59

हलोद्धर्णहलाद्धर्णमुसलाः सञ्चरन्त्यपि / संख्यातीतास्तालवृक्षा नवस्वर्णविचित्रिताः

હલ ઉઠાવનાર, હલ ધારણ કરનાર અને મુસળ ધારણ કરનાર પણ ત્યાં સંચરતા. ગણતરી બહારના તાળવૃક્ષો નવસ્વર્ણથી વિચિત્ર રીતે અલંકૃત હતાં.

Verse 60

योजनायतकाण्डाश्च दलैर्युक्ता विशङ्कटैः / हेमत्वचो ऽतिसुस्निग्धाः सच्छायाः फलभङ्गुराः

તેના કાંડ યોજન જેટલા લાંબા અને વિશાળ પાંદડાંથી યુક્ત હતા. છાલ સોનાની જેમ અત્યંત ચીકણી; છાયા મનોહર, પરંતુ ફળો સહેલાઈથી ભંગુર હતાં.

Verse 61

आमूलाग्रं लम्बमानास्ताला हालाघटाकुलाः / वर्तन्ते दण्डनाथायाः प्रीत्यर्थं शिल्पिभिः कृताः

મૂળથી શિખર સુધી લટકતા તાડવૃક્ષો મદિરાના ઘડાઓથી ભરપૂર હતા. દંડનાથા દેવીની પ્રીતિ માટે શિલ્પીઓએ તે રચ્યાં હતાં.

Verse 62

तं च तालरसापूरं पीत्वापीत्वा मदाकुलाः / जृंभिण्याद्याश्चक्रदेव्यो हेतुकाद्याश्च भैरवाः

તે તાળરસના પૂરાને વારંવાર પીીને તેઓ મદમાં વ્યાકુળ થયા—જૃંભિણી આદિ ચક્રદેવીઓ અને હેતુક આદિ ભૈરવો.

Verse 63

सप्तनिग्रहदेव्यश्च नृत्यन्ति मदविह्वलाः / चतुर्विदिक्षु दण्डिन्या यत्रयत्र महादृशः

સપ્ત નિગ્રહ દેવીઓ પણ મદમાં વિહ્વળ થઈ નૃત્ય કરે છે; દંડિની દેવીની ચારેય દિશાઓમાં, જ્યાં જ્યાં તે મહાદૃશા સ્થિત છે ત્યાં ત્યાં.

Verse 64

तत्र पूर्वादिदिग्भागे देवीसदृशवर्चसः / उन्मत्तभैरवी चव स्वप्नेशी सर्वतोदिशम्

ત્યાં પૂર્વ આદિ દિશાભાગમાં દેવી સમાન તેજ ધરાવતી ઉન્મત્ત-ભૈરવી તથા સ્વપ્નેશી—સર્વ દિશાઓમાં વિરાજમાન હતાં.

Verse 65

निवासो दण्डनाथायाः केवलं त्वाभिमानिकः / तस्यास्तु सेवावासो ऽन्यो महापद्माटवीस्थले / तत्कक्षातिदवीयस्त्वान्सेवार्थं तत्र तद्गृहः

દંડનાથાનું નિવાસ તો માત્ર તારા અભિમાનથી જ માનવામાં આવ્યું છે; પરંતુ દેવીનું સેવાવાસ મહાપદ્મ અરણ્યસ્થળે છે. તેની કક્ષાથી અતિ દૂર, સેવા માટે ત્યાં તેનું ગૃહ સ્થિત છે.

Verse 66

अथो मरकताकारे शाले तत्सप्तयोजने / प्राकारो विद्रुमाकारः प्रातरर्यमपाटलः

પછી સાત યોજન વિસ્તારવાળી, મરકત જેવી તેજસ્વી શાળામાં—તેનો પ્રાકાર વિદ્રુમ સમાન હતો અને પ્રાતઃકાળની અરુણ છટાવાળો પાટલ પુષ્પ જેવો વર્ણ ધરાવતો હતો.

Verse 67

तत्र स्थलास्तु सकला विद्रुमैरेव निर्मिताः / तद्वद्विद्रुमसंकाशो ब्रह्मा नलिनविष्टरः

ત્યાંના સર્વ પ્રાંગણો વિદ્રુમથી જ નિર્મિત હતા; અને એ જ રીતે કમલાસન બ્રહ્મા પણ વિદ્રુમ સમાન તેજથી પ્રકાશમાન હતા.

Verse 68

ब्रह्मलोकात्समागत्य सार्द्धं सर्वैर्मुनीश्वरैः / सदा श्रीललितादेव्याः सेवनार्थमतन्द्रितः

બ્રહ્મલોકથી આવી, સર્વ મુનિશ્રેષ્ઠો સાથે, તેઓ સદા શ્રીલલિતા દેવીની સેવા માટે અવિરત તત્પર રહે છે.

Verse 69

मरीच्याद्यैः प्रजासृग्भिर्वर्तते साकमब्धिप / चतुर्दशापि विद्यास्ता उपविद्याः सहस्रशः

હે અબ્ધિપ! મરીચિ આદિ પ્રજા-સ્રષ્ટાઓ સાથે તેઓ વર્તે છે; ત્યાં ચૌદ વિદ્યાઓ અને સહસ્રો ઉપવિદ્યાઓ પણ વિદ્યમાન છે.

Verse 70

चतुष्षष्टिकलाश्चैव शरीरिण्यो महत्तराः / प्राकारे विद्रुमाकारे ब्रह्मलोकसमाश्रिताः / वर्तन्ते जगतामृद्ध्यै ललिता देवताज्ञया

ચૌંસઠ કલાઓ—દેહધારિણી અને મહત્તર—વિદ્રુમાકાર પ્રાકારમાં બ્રહ્મલોકનો આશ્રય લઈને, જગતની સમૃદ્ધિ માટે દેવી લલિતાની આજ્ઞાથી સતત પ્રવર્તે છે।

Verse 71

अथ विद्रुमशालस्यानतरे मारुतयोजने / माणिक्यमण्डपस्थाने परीतः सर्वतोदिशम् / वर्तते विष्णुलोकस्तु ललितासेवनोत्सुकः

પછી વિદ્રુમશાળાની નજીક, એક મારુત-યોજન અંતરે, માણિક્યમંડપના સ્થાને સર્વ દિશાઓથી પરિઘેરાયેલો વિષ્ણુલોક સ્થિત છે; તે લલિતાસેવામાં સદા ઉત્સુક રહે છે।

Verse 72

तत्र वैष्णवलोके तु विष्णुः साक्षात्सनातनः / चतुर्घा दशधा चैव तथा द्वादशधा पुनः / विभिन्नमूर्तिः सततं वर्तते माधवः सदा

તે વૈષ્ણવલોકમાં સాక్షાત્ સનાતન વિષ્ણુ વિરાજે છે; તેઓ ચતુર્ધા, દશધા અને ફરી દ્વાદશધા—એ રીતે વિવિધ મૂર્તિઓમાં માધવ સદા સતત વર્તે છે।

Verse 73

भण्डासुरमहायुद्धे ये श्रीदेवीनखोद्भवाः / दशावतारदेवास्तु ते ऽपि माणिक्यमण्डपे

ભંડાસુરના મહાયુદ્ધમાં શ્રીદેવીના નખમાંથી જે પ્રગટ થયા હતા, તે દશાવતાર દેવતાઓ પણ માણિક્યમંડપમાં વિરાજે છે।

Verse 74

पूर्वकक्षान्तरेभ्यस्तु तत्कक्षायां विशेषतः / उपर्याच्छादनामात्रं माणिक्यदृषदां गणैः

પૂર્વ કક્ષાઓની તુલનામાં, તે કક્ષામાં વિશેષરૂપે, માણિક્ય શિલાઓના સમૂહોથી ઉપરથી માત્ર આવરણમાત્ર જ કરવામાં આવ્યું છે।

Verse 75

तत्र कक्षान्तरे देवः शङ्खचक्रगदाधरः / भिन्नो द्वादशमूर्त्या च पूर्वाद्याशासुरक्षति

ત્યાં તે પ્રાકાર-અંતરમાં શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર દેવ વિરાજે છે. તે દ્વાદશ મૂર્તિરૂપે વિભક્ત થઈ પૂર્વ આદિ સર્વ દિશાઓનું રક્ષણ કરે છે.

Verse 76

जाम्बूनदप्रभश्चक्री पूर्वस्यां दिशि केशवः / पश्चान्नारायणः शङ्खी नीलजीमूतसंनिभः

પૂર્વ દિશામાં ચક્રધારી કેશવ જાંબૂનદ-સુવર્ણ સમ પ્રભામય છે. પશ્ચિમમાં શંખધારી નારાયણ નીલ મેઘ સમ શ્યામ છે.

Verse 77

इन्दीवरदलश्या मो मधुमान्माधवो ऽवति / गोविन्दो दक्षिणे पार्श्वे धन्वी चन्द्रप्रभो महान्

ઇન્દીવરના પાન સમ શ્યામ, મધુમય માધવ રક્ષા કરે છે. દક્ષિણ પાર्श્વે ગોવિંદ મહાન ધનુર્ધર છે, ચંદ્ર સમ પ્રભાવાન.

Verse 78

उत्तरे हलधृग्विष्णुः पद्मकिञ्जल्कसंनिभः / आग्नेय्यामरविन्दाभो मुसली मधुसूदनः

ઉત્તર દિશામાં હલ ધારણ કરનાર વિષ્ણુ કમળના કેસર સમ દીપ્ત છે. આગ્નેય દિશામાં અરવિંદ સમ પ્રભાવાળો, મુસલધારી મધુસૂદન વિરાજે છે.

Verse 79

त्रिविक्रमः खड्गपाणिर्नैरृत्ये च्वलनप्रभः / वायव्यां वामनो वज्री तरुणादित्य दीप्तिमान्

નૈઋત્ય દિશામાં ખડ્ગધારી ત્રિવિક્રમ અગ્નિ સમ જ્વલંત પ્રભાવાળો છે. વાયવ્ય દિશામાં વજ્રધારી વામન નવોદિત સૂર્ય સમ દીપ્તિમાન છે.

Verse 80

ईशान्यां पुण्डरीकाभः श्रीधरः पट्टिशायुधः / विद्युत्प्रभो हृषीकेशो ह्यवाच्यां दिशि मुद्गरी

ઈશાન્ય દિશામાં પુન્ડરીકાભ શ્રીધર પટ્ટિશને આયુધ રૂપે ધારણ કરીને સ્થિત છે. અને અવાચ્ય દિશામાં વિદ્યુત્પ્રભ હૃષીકેશ મુદગરી (ગદા) ધારણ કરે છે॥

Verse 81

पद्मनाभः शार्ङ्गपाणिः सहस्रार्कसमप्रभः / माणिक्यमण्डपस्थानमनुलोम्येन वेष्टते

પદ્મનાભ, શારઙ્ગપાણિ, સહસ્ર સૂર્ય સમાન તેજસ્વી છે. તે માણિક્ય-મંડપના સ્થાનને અનુલોમ્ય (દક્ષિણાવર્ત) ક્રમે પરિક્રમા કરે છે॥

Verse 82

सर्वायुधः सर्वशक्तिः सर्वज्ञः सर्वतोमुखः / इन्द्रगोपकसंकाशः पाशहस्तो ऽपराजितः

તે સર્વ આયુધધારી, સર્વશક્તિમાન, સર્વજ્ઞ અને સર્વતોમુખ છે. ઇન્દ્રગોપ સમાન વર્ણવાળો, પાશહસ્ત અને અપરાજિત છે॥

Verse 83

दामोदरस्तु सर्वात्मा ललिताभक्तिनिर्भरः / माणिक्यमण्डपस्थानं विलोमेन विवेष्टते

દામોદર સર્વાત્મા છે અને લલિતા-ભક્તિથી પરિપૂર્ણ છે; તે માણિક્ય-મંડપના સ્થાનને વિલોમ (વામાવર્ત) ક્રમે પરિક્રમા કરે છે॥

Verse 84

इति द्वादशभिर्देहैर्भगवानम्बुजेक्षणः / माणिक्यमण्डपगतो विष्णुलोके विराजते

આ રીતે દ્વાદશ દેહરૂપોથી યુક્ત કમલનેત્ર ભગવાન માણિક્ય-મંડપમાં ગઇને વિષ્ણુલોકમાં વિરાજમાન થાય છે॥

Verse 85

अथ नानारत्नशालान्तरे मारुतयोजने / सहस्रस्तम्भकं नाम मण्डपं सुमनोहरम्

પછી નાનારત્નશાળાઓની વચ્ચે, વાયુ-યોજન જેટલા વિસ્તારવાળું, ‘સહસ્રસ્તંભક’ નામનું અતિમનોહર મંડપ દેખાય છે।

Verse 86

नानारत्नैस्तु खचितं नानारत्नैरलङ्कृतम् / नानारत्नकृतश्शालस्तुङ्गस्तत्राभिवर्तते

તે નાનારત્નોથી જડિત છે અને નાનારત્નોથી જ અલંકૃત છે; ત્યાં નાનારત્નોથી બનેલો ઊંચો શિખરવાળો પ્રાસાદ શોભે છે।

Verse 87

एका पङ्क्तिः सहस्रैस्तु स्तम्भस्तियक्प्रवर्तते / तादृशाः पङ्क्तयो बह्व्यः स्तम्भानां तु चतुर्दिशम्

એક પંક્તિમાં સહસ્ર સ્તંભો આડાં રીતે વિસ્તરે છે; એવી ઘણી પંક્તિઓ ચારેય દિશામાં સ્તંભોની ગોઠવણી કરે છે।

Verse 88

उपर्याच्छादनं चापि पूर्ववद्रत्नदारुभिः / शिवलोकस्तत्र महाञ्जागर्ति स्फुरितद्युतिः

ઉપરનું આચ્છાદન પણ પૂર્વવત્ રત્નમય કાષ્ઠોથી બનેલું છે; ત્યાં મહાન શિવલોક સ્ફુરિત તેજથી જાગૃત સમો પ્રકાશે છે।

Verse 89

शैवागमा मूर्तिमन्तस्तत्राष्टाविंशतिः स्मृताः / नन्दिभृङ्गिमहाकालप्रमुखास्तत्र चोत्तमाः

ત્યાં મૂર્તિમાન શૈવાગમો અઠ્ઠાવીસ ગણાય છે; તેમજ નંદી, ભૃંગી, મહાકાલ વગેરે મુખ્ય ઉત્તમ ગણો પણ ત્યાં છે।

Verse 90

षड्विंशत्तत्त्वदेवाश्च गजवक्त्राः सहस्रशः / शिवलोकोत्तमे तस्मिन्सहस्रस्तम्भमण्डपे

તે ઉત્તમ શિવલોકના સહસ્રસ્તંભમંડપમાં છવ્વીસ તત્ત્વોના દેવો ગજમુખરૂપે સહસ્રો સંખ્યામાં સ્થિત હતા.

Verse 91

ईशानः सर्वविद्यानामधिपश्चन्द्रशेखरः / ललिताज्ञापालकश्च ललिताज्ञाप्रवर्तकः

ઈશાન ચંદ્રશેખર સર્વ વિદ્યાઓના અધિપતિ છે; તે લલિતાની આજ્ઞાનો પાલક પણ છે અને તે આજ્ઞાનો પ્રવર્તક પણ છે.

Verse 92

ललितामन्त्र जापी च नित्यमानन्दमानसः / शैव्या दृष्ट्या स्वभक्तानां ललितामन्त्रसिद्धये

તે લલિતામંત્રનો જાપ કરનાર, નિત્ય આનંદમય મનવાળો છે; શૈવી દૃષ્ટિથી પોતાના ભક્તોને લલિતામંત્રસિદ્ધિ આપે છે.

Verse 93

अन्तर्बहिस्तमः पुञ्जनिर्भेदनपटी यसीम् / महाप्रकाशरूपां तां मेधाशक्ति प्रकाशयन्

જે અંતર-બાહ્ય તમઃપુંજને ભેદવામાં સમર્થ છે, તે મહાપ્રકાશરૂપા મેધાશક્તિને તે પ્રકાશિત કરે છે.

Verse 94

सर्वज्ञः सर्वकर्ता च सहस्रस्तम्भमण्डपे / वर्तमानो महादेव देवीः श्रीभक्तिनिर्भरः / तत्तच्छालान्समाश्रित्य वर्तते कुम्भसंभवः

સહસ્રસ્તંભમંડપમાં વર્તમાન મહાદેવ સર્વજ્ઞ અને સર્વકર્તા છે; દેવીઓ પ્રત્યે શ્રીભક્તિથી પરિપૂર્ણ છે. અને તે તે શાળાઓનો આશ્રય લઈને કુંભસંભવ (અગસ્ત્ય) પણ ત્યાં નિવાસ કરે છે.