Adhyaya 30
भण्डासुरवधोत्तरकृत्य-देवस्तुति (Aftermath of Bhaṇḍāsura’s Slaying and the Gods’ Hymn to Lalitā)
આ અધ્યાયમાં હયગ્રીવ–અગસ્ત્ય સંવાદમાં લલિતોપાખ્યાન અંતર્ગત ભંડાસુરવધ પછીની ઘટનાઓ વર્ણવાય છે. લલિતાના અદ્વિતીય પરાક્રમ અને ખાસ કરીને મંત્રિણી તથા દંડનાથની શક્તિઓ સાંભળી સંતોષ પામેલા અગસ્ત્ય પૂછે છે—યુદ્ધ પછી દેવી શું કરી? હયગ્રીવ કહે છે કે અસુરોના સૈકડો શસ્ત્રોથી ઘાયલ અને થાકેલી શક્તિ-સેનાઓ લલિતા-પરમેશ્વરીના ‘કટાક્ષ-અમૃત’ કૃપાથી ક્ષણમાં તાજી થઈ પુનર્જીવિત થાય છે. ત્યારબાદ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર, ઇન્દ્ર તથા આદિત્ય, વસુ, રુદ્ર, મરુત, સાધ્ય વગેરે દેવગણો, સાથે સિદ્ધ, યક્ષ, કિમ્પુરુષ અને કેટલાક પ્રખ્યાત દૈત્ય પણ સેવા અને સ્તુતિ માટે આવે છે. અધ્યાયનું કેન્દ્ર દેવસ્તુતિ છે—જ્યાં લલિતાને પરમસામ્રાજ્ઞી, વરદાયિની, મોક્ષપ્રદા અને ત્રિપુરા/કામેશ્વરી રૂપે સ્તવવામાં આવી વિજયને વિશ્વ-સમરસતામાં સ્થાપિત કરવામાં આવે છે.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डपुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने भण्डासुरवधो नामैकोनत्रिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच अश्वानन महाप्राज्ञ श्रुतमाख्यानमुत्तमम् / विक्रमो ललितादेव्या विशिष्टो वर्णितस्त्वया
આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડપુરાણના ઉત્તરભાગમાં હયગ્રીવ–અગસ્ત્ય સંવાદના લલિતોપાખ્યાનમાં ‘ભંડાસુરવધ’ નામનો એકોનત્રીસમો અધ્યાય. અગસ્ત્ય બોલ્યા— હે અશ્વાનન મહાપ્રાજ્ઞ! તમે લલિતા દેવીનો વિશિષ્ટ વિક્રમ વર્ણવ્યો; મેં આ ઉત્તમ આખ્યાન સાંભળ્યું।
Verse 2
चरितैरनघैर्देव्याः सुप्रीतो ऽस्मि हयानन / श्रुता सा महतीशक्तिर्मन्त्रिणीदण्डनाथयोः
હે હયાનન! દેવીના નિર્મળ ચરિત્રોથી હું અત્યંત પ્રસન્ન છું. મંત્રિણી અને દંડનાથ—આ બન્નેની તે મહાન શક્તિ પણ મેં સાંભળી છે।
Verse 3
पश्चात्किमकरोत्तत्र युद्धानन्तरमंबिका / चतुर्थदिनशर्वर्यां विभातायां हयानन
હે હયાનન! તે યુદ્ધ પછી ત્યાં અંબિકાએ શું કર્યું? ચોથા દિવસની રાત વીતી પ્રભાત થતાં શું બન્યું?
Verse 4
हयग्रीव उवाच शृणु कुम्भज तत्प्राज्ञ यत्तया जगदंबया / पश्चादाचरितं कर्म निहते भण्डदानवे
હયગ્રીવ બોલ્યા— હે કુંભજ, મહાપ્રાજ્ઞ! સાંભળો; જગદંબાએ ભંડ દાનવને નિહત કર્યા પછી જે કર્મ આચર્યું, તે હું કહું છું।
Verse 5
शक्तीनामखिलं सैन्यं दैत्ययुधशतार्दितम् / मुहुराह्लादयामास लोचनैरमृताप्लुतैः
દૈત્યોના શસ્ત્રોના સૈંકડો પ્રહારો થી પીડિત શક્તિઓની સમગ્ર સેના ને દેવી એ વારંવાર અમૃતથી ભીંજાયેલા નેત્રોથી આનંદિત કરી।
Verse 6
ललितापरमेशान्याः कटाक्षामृतधारया / जहुर्युद्धपरिश्रान्तिं शक्तयः प्रीतिमानसाः
લલિતા-પરમેશ્વરીની કટાક્ષ-અમૃતધારાથી પ્રીતચિત્ત શક્તિઓએ યુદ્ધની થાક દૂર કરી દીધી।
Verse 7
अस्मिन्नवसरे देवा भण्डमर्दनतोषिताः / सर्वे ऽपि सेवितुं प्राप्ता ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः
આ સમયે ભંડમર્દનથી તુષ્ટ દેવગણ—બ્રહ્મા-વિષ્ણુ વગેરે અગ્રણી બની—સર્વે સેવા કરવા આવી પહોંચ્યા।
Verse 8
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च शक्राद्यास्त्रिदशास्तथा / आदित्या वसवो रुद्रा मरुतः साध्यदेवताः
બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્ર; તેમજ ઇન્દ્ર આદિ ત્રિદશ; આદિત્ય, વસુ, રુદ્રગણ, મરુત અને સાધ્ય દેવતાઓ પણ।
Verse 9
सिद्धाः किंपुरुषा यक्षा निरृत्याद्या निशाचराः / प्रह्लादाद्या महादैत्याः सर्वे ऽप्यण्डनिवासिनः
સિદ્ધો, કિંપુરુષો, યક્ષો, નિરૃતિ આદિ નિશાચરો; તેમજ પ્રહ્લાદ આદિ મહાદૈત્યો—સર્વે આ બ્રહ્માંડના નિવાસી હતા।
Verse 10
आगत्य तुष्टुवुः प्रीत्या सिंहासनमहेश्वरीम्
તેઓ આવીને પ્રીતિપૂર્વક સિંહાસનસ્થ મહેશ્વરીની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા।
Verse 11
ब्रह्माद्या ऊचुः नमोनमस्ते जगदेकनाथे नमोनमः श्रीत्रिपुराभिधाने / नमोनमो भण्डमहासुरघ्ने नमो ऽस्तु कामेश्वरि वामकेशि
બ્રહ્માદિ દેવોએ કહ્યું—હે જગતના એકમાત્ર નાથા, તમને વારંવાર નમસ્કાર. હે શ્રીત્રિપુરા નામધારિણી, ભંડ મહાસુરઘ્નિ, હે કામેશ્વરી વામકેશી, તમને નમોऽસ્તુ।
Verse 12
चिन्तामणे चिन्तितदानदक्षे ऽचिन्तये चिराकारतरङ्गमाले / चित्राम्बरे चित्रजगत्प्रसूते चित्राख्यनित्ये सुखदे नमस्ते
હે ચિંતામણિ, ઇચ્છિત દાન આપવા કુશળ, અચિંત્ય, દીર્ઘાકાર તરંગમાળા-સ્વરૂપિણી; હે ચિત્રાંબરે, વિચિત્ર જગતની જનની, ‘ચિત્રા’ નામે નિત્યા, સુખદાયિની—તમને નમસ્કાર।
Verse 13
मोक्षप्रदे मुग्धशशाङ्कचूडे मुग्धस्मिते मोहनभेददक्षे / मुद्रेश्वरीचर्चितराजतन्त्रे मुद्राप्रिये देवि नमोनमस्ते
હે મોક્ષપ્રદાયિની, મનોહર શશાંકચૂડા ધારણ કરનારી, મધુર સ્મિતવાળી, મોહના ભેદને ઓળખવામાં દક્ષ; મુદ્રેશ્વરી દ્વારા ચરચિત રાજતંત્ર-સ્વરૂપિણી, મુદ્રાપ્રિય દેવી—તમને વારંવાર નમસ્કાર।
Verse 14
क्रूरान्तकध्वंसिनि कोमलाङ्गे कोपेषु कालीं तनुमादधाने / क्रोडानने पालितसैन्यचक्रे क्रोडीकृताशेषभये नमस्ते
હે ક્રૂર અંતકનો ધ્વંસ કરનારી, કોમળાંગી; ક્રોધમાં કાળી-તનુ ધારણ કરનારી; વરાહમુખી, પોતાના સૈન્યચક્રનું પાલન કરનારી; સર્વ ભયને પોતાના અંદર સમાવી લેનારી—તમને નમસ્કાર।
Verse 15
षडङ्गदेवीपरिवारकृष्णे षडङ्गयुक्तश्रुतिवाक्यमृग्ये / षट्चक्रसंस्थे च षडूर्मियुक्ते षड्भावरूपे ललिते नमस्ते
હે ષડંગ દેવી-પરિવારયુક્ત કૃષ્ણવર્ણે, ષડંગયુક્ત શ્રુતિ-વાક્યોથી અન્વેષ્ય; ષટ્ચક્રોમાં સ્થિત, ષડૂર્મિયુક્ત; ષડભાવરૂપે લલિતે—તમને નમસ્કાર।
Verse 16
कामे शिवे मुख्यसमस्तनित्ये कान्तासनान्ते कमलायताक्षि / कामप्रदे कामिनि कामशंभोः काम्ये कलानामधिपे नमस्ते
હે કામે, હે શિવે, સર્વ નિત્યોમાં મુખ્ય, પ્રિય આસન પર વિરાજમાન કમલવિસ્તૃત નેત્રવાળી! કામના આપનારી, કામિની, કામશંભુની પ્રિયા, કલાઓની અધિપતિ—તને નમસ્કાર.
Verse 17
दिव्यौषधाद्ये नगरौघरूपे दिव्ये दिनाधीशसहस्रकान्ते / देदीप्यमाने दयया सनाथे देवाधिदेवप्रमदे नमस्ते
હે દિવ્ય ઔષધિ-આદિ સ્વરૂપિણી, નગરસમૂહ સમાન રૂપવાળી, સહસ્ર સૂર્ય સમ કાંતિમયી! દયાથી સનાથ બની દીપ્ત થનારી, દેવાધિદેવની પ્રમદા—તને નમસ્કાર.
Verse 18
सदाणिमाद्यष्टकसेवनीये सदाशिवात्मोज्ज्वलमञ्चवासे / सभ्ये सदेकाल यपादपूज्ये सवित्रि लोकस्य नमोनमस्ते
હે સદા અણિમા-આદિ અષ્ટસિદ્ધિઓથી સેવિત, સદાશિવાત્મા તેજસ્વી મંચ પર વિરાજમાન! હે સભ્યે, સદા એક લયના પાદથી પૂજ્ય, લોકની સાવિત્રી—તને વારંવાર નમસ્કાર.
Verse 19
ब्राह्मीमुखैर्मातृगणैर्निषेव्ये ब्रह्मप्रिये ब्राह्मणबन्धमेत्रि / ब्रह्मामृतस्रोतसि राजहंसिब्रह्मेश्वरि श्रीललिते नमस्ते
હે બ્રાહ્મી વગેરે માતૃગણોથી સેવિત, બ્રહ્મની પ્રિયા, બ્રાહ્મણોની બાંધવ-મૈત્રી! બ્રહ્મામૃતના સ્રોતમાં રાજહંસિની, બ્રહ્મેશ્વરી શ્રીલલિતે—તને નમસ્કાર.
Verse 20
संक्षोभिणीमुख्यसमस्तमुद्रासंसेविते संसरणप्रहन्त्रि / संसारलीलाकृतिसारसाक्षि सदा नमस्ते ललिते ऽधिनाथे / नित्ये कलाषोडशकेन नामाकर्षिण्यधीशि प्रमथेन सेव्ये
હે સંક્ષોભિણી વગેરે સર્વ મુદ્રાઓથી સેવિત, સંસરણનો નાશ કરનારી! સંસાર-લીલાની રચનાના સારની સાક્ષી, અધિનાથા લલિતે—તને સદા નમસ્કાર. હે નિત્યા, સોળ કલાઓથી યુક્ત ‘નામાકર્ષિણી’ની અધિષ્ઠાત્રી, પ્રમથગણોથી સેવિત—તને પ્રણામ.
Verse 21
नित्ये निरातङ्कदयाप्रपञ्चे नीलालकश्रेणि नमोनमस्ते / अनङ्गपुष्पादिभिरुन्नदाभिरनङ्गदेवीभिरजस्रसेव्ये / अभव्यहन्त्र्यक्षरराशिरूपे हतारिवर्गे ललिते नमस्ते
હે નિત્યા, નિરાતંક દયાપ્રપંચે, નીલ અલકશ્રેણિથી શોભિતે! તને વારંવાર નમસ્કાર. અનંગના પુષ્પાદિથી ઉન્નત, અનંગ દેવીઓ દ્વારા અવિરત સેવિતે. અભવ્યનો નાશ કરનારી, અક્ષરરાશિ-રૂપા, શત્રુવર્ગને હણનારી હે લલિતે, તને નમસ્તે।
Verse 22
संक्षोभिणीमुख्यचतुर्दशार्चिर्मालावृतोदारमहाप्रदीप्ते / आत्मानमाबिभ्रति विभ्रमाढ्ये शुभ्राश्रये शुभ्रपदे नमस्ते
હે સંક્ષોભિણી વગેરે મુખ્ય ચૌદ જ્વાલાઓની માળાથી આવૃત, ઉદાર મહાપ્રદીપ્તે! આત્મસ્વરૂપ ધારણ કરનારી, વૈભવથી સમૃદ્ધ, શુભ્ર આશ્રયવાળી, શુભ્ર પદવાળી દેવી—તને નમસ્તે।
Verse 23
सशर्वसिद्धादि कशक्तिवन्द्ये सर्वज्ञविज्ञातपदारविन्दे / सर्वाधिके सर्वगते समस्तसिद्धिप्रदे श्रीललिते नमस्ते
હે શર્વસિદ્ધ વગેરે ક-શક્તિઓ દ્વારા વંદિતે, સર્વજ્ઞ દ્વારા વિજ્ઞાત તારા પદારવિંદે! સર્વાધિકે, સર્વગતે, સમસ્ત સિદ્ધિપ્રદે શ્રીલલિતે—તને નમસ્તે।
Verse 24
सर्वज्ञजातप्रथमाभिरन्यदेवी भिरप्याश्रितचक्रभूमे / सर्वामराकाङ्क्षितपूरयित्रि सर्वस्य लोकस्य सवित्रि पाहि
હે સર્વજ્ઞથી ઉત્પન્ન પ્રથમ દેવી, અન્ય દેવીઓ દ્વારા પણ આશ્રિત ચક્રભૂમિવાળી! સર્વ અમરોની ઇચ્છા પૂર્ણ કરનારી, સર્વ લોકની સાવિત્રી—રક્ષા કર।
Verse 25
वन्दे वशिन्यादिकवाग्विभूते वर्द्धिष्णुचक्र द्युतिवाहवाहे / बलाहकश्यामकचे वचो ऽब्धे वरप्रदे सुंदरि पाहि विश्वम्
હું વંદન કરું છું—વશિની વગેરે કવિ-વાણીની વિભૂતિને, વધતા ચક્રની દ્યુતિ વહન કરનારીને. મેઘશ્યામ કેશવાળી, વાણી-સમુદ્રા, વરપ્રદે હે સુંદરિ—સમગ્ર વિશ્વની રક્ષા કર।
Verse 26
बाणादिदिव्यायुधसार्वभौमे भण्डासुरानीकवनान्तदावे / अत्युग्रतेजोज्ज्वलितांबुराशे प्रसेव्यमाने परितो नमस्ते
હે બાણ આદિ દિવ્ય આયુધોની સર્વભૌમ અધિષ્ઠાત્રી, ભંડાસુરની સેનારૂપી વનને દહન કરનાર દાવાનલ! અતિ ઉગ્ર તેજથી ઝળહળતા મહાસાગર-સ્વરૂપે, સર્વત્ર સેવિતે, તને નમસ્કાર।
Verse 27
कामेशि वज्रेशि भगेश्यरूपे कन्ये कले कालविलोपदक्षे / कथाविशेषीकृतदैत्यसैन्ये कामेशयान्ते कमले नमस्ते
હે કામેશી, વજ્રેશી, ભગેશ્વરી-રૂપે; હે કન્યા, હે કલા, કાળના વિલોપમાં દક્ષે! જેમની કથાથી દૈત્યસેના વિશેષ રીતે પરાજિત થાય; હે કમલે, કામેશના અંતઃસ્થાને, તને નમસ્કાર।
Verse 28
बिन्दुस्थिते बिन्दुकलैकरूपे बिन्द्वात्मिके बृंहितचित्प्रकाशे / बृहत्कुचंभोजविलोलहारे बृहत्प्रभावे ललिते नमस्ते
હે બિંદુસ્થિતે, બિંદુકલાની એકમાત્ર રૂપે; બિંદ્વાત્મિકે, વિસ્તૃત ચિત્પ્રકાશથી પરિપૂર્ણે! વિશાળ કુચકમળો પર લોલાયમાન હારધારિણિ, મહાપ્રભાવશાલિની લલિતે, તને નમસ્કાર।
Verse 29
कामेश्वरोत्संगसदानिवासे कालात्मिके देवि कृतानुकंपे / कल्पावसानोत्थित कालिरूपे कामप्रदे कल्पलते नमस्ते
હે કામેશ્વરના ઉત્સંગમાં સદા નિવાસ કરનારિ, કાળાત્મિકે, કૃપામયી દેવી! કલ્પાવસાને ઉદ્ભવતી કાળી-રૂપે, કામના આપનારિ કલ્પલતે, તને નમસ્કાર।
Verse 30
सवारुणे सांद्रसुधांशुशीते सारङ्गशावाक्षि सरोजवक्त्रे / सारस्य सारस्य सदैकभूमे समस्तविद्येश्वरि संनतिस्ते
હે સવારુણે, ઘન ચંદ્રકિરણ સમ શીતળ; હે સારંગશાવક-નેત્રે, સરોજવક્ત્રે! સારનું પણ સાર, સદા એકમાત્ર આધાર; હે સમસ્ત વિદ્યાઓની ઈશ્વરી, તને પ્રણામ।
Verse 31
तव प्रभावेण चिदग्निजायां श्रीशंभुनाथप्रकडीकृतायाः / भण्डासुराद्याः समरे प्रचण्डा हता जगत्कण्टकतां प्रयाताः
હે દેવી, તારા પ્રભાવથી શ્રીશંભુનાથે પ્રગટ કરેલી ચિદગ્નિજાના બળે સમરમાં પ્રચંડ ભંડાસુર આદિ હણાયા અને જગતના કંટકરૂપ દુષ્ટતા નાશ પામી।
Verse 32
नव्यानि सर्वाणि वपूंषि कृत्वा हि सांद्रकारुण्यसुधाप्लवैर्न्नः / त्वया समस्तं भुवनं सहर्षं सुजीवितं सुंदरि सभ्यलभ्ये
હે સુંદરિ, સભ્યજન-લભ્યે! તું ઘન કરુણારૂપી અમૃતપ્રવાહોથી અમારા સર્વ દેહોને નવાં કરી દીધાં અને સમગ્ર ભુવનને હર્ષসহ સુજીવિત કર્યું।
Verse 33
श्रीशंभुनाथस्य महाशयस्य द्वितीयतेजः प्रसरात्मके यः / स्थाण्वाश्रमे कॢप्ततया विरक्तः सतीवियोगेन विरस्तभोगः
જે શ્રીશંભુનાથ મહાશયના દ્વિતીય તેજરૂપે પ્રસરી ગયો, તે સ્થાણ્વાશ્રમમાં રહી સ્વભાવથી વૈરાગી હતો અને સતી-વિયોગથી ભોગોથી વિમુખ થયો હતો।
Verse 34
तेनाद्रिवंशे धृतजन्मलाभां कन्यामुमां योजयितुं प्रवृत्ताः / एवं स्मरं प्रेरितवन्त एव तस्यान्तिकं घोर तपःस्थितस्य
પછી તેઓ અદ્રિવંશમાં જન્મેલી કન્યા ઉમાને તેની સાથે જોડવા પ્રવૃત્ત થયા; અને ઘોર તપમાં સ્થિત તેના સમીપ કામદેવને આ રીતે પ્રેરિત કર્યો।
Verse 35
तेनाथ वैराग्यतपोविघातक्रोधेन लालाटकृशानुदग्धः / भस्मावशेषो मदनस्ततो ऽभूत्ततो हि भण्डासुर एष जातः
પછી વૈરાગ્ય અને તપમાં વિઘ્ન પાડવાના ક્રોધથી તેના લલાટાગ્નિએ મદનને દગ્ધ કરી ભસ્મમાત્ર રાખ્યો; અને તેમાંથી જ આ ભંડાસુર જન્મ્યો।
Verse 36
ततो वधस्तस्य दुराशयस्य कृतो भवत्या रणदुर्मदस्य / अथास्मदर्थे त्वतनुस्सजातस्त्वं कामसंजीवनमाशुकुर्याः
ત્યારે તું રણમાં ઉન્મત્ત એવા દુર્આશયનો વધ કર્યો. હવે અમારા હિતાર્થે દેહધારી બની, કામદેવને શીઘ્ર પુનર્જીવિત કર.
Verse 37
इयं रतिर्भर्तृवियोगखिन्ना वैधव्यमत्यन्तमभव्यमाप / पुनस्त्वदुत्पादितकामसंगाद्भविष्यति श्रीललिते सनाथा
આ રતિ પતિ-વિયોગથી ખિન્ન થઈ અત્યંત અશુભ વૈધવ્યને પામી. પરંતુ હે શ્રીલલિતે, તારા દ્વારા ઉત્પન્ન કામ-સંગથી તે ફરી સનાથા થશે.
Verse 38
तया तु दृष्टेन मनोभवेन संमोहितः पूर्ववदिन्दुमौलिः / चिरं कृतात्यन्तमहासपर्या तां पार्वतीं द्राक्परिणेष्यतीशः
તેણે દર્શાવેલા મનોભવ (કામદેવ)ને જોઈ ચંદ્રમૌળી શિવ પૂર્વવત્ મોહિત થશે. દીર્ઘકાળ કરેલી મહાતપસ્યાના ફળે ઈશ્વર તે પાર્વતીને તત્કાળ પરિણેત કરશે.
Verse 39
तयोश्च संगाद्भविता कुमारः समस्तगीर्वाणचमूविनेता / तेनैव वीरेण रणे निरस्य स तारको नाम सुरारिराजः
તેમના સંગથી કુમાર જન્મશે, જે સમસ્ત દેવસેનાનો સેનાપતિ થશે. એ જ વીર રણમાં પરાજિત કરી ‘તારક’ નામના દેવશત્રુ દૈત્યરાજને નષ્ટ કરશે.
Verse 40
यो भण्डदैत्यस्य दुराशयस्य मित्रं स लोकत्रयधूमकेतुः / श्रीकण्ठपुत्रैण रणे हतश्चेत्प्राणप्रतिष्ठैव तदा भवेन्नः
દુરાશયી ભંડ દૈત્યનો જે મિત્ર છે, તે ત્રિલોકમાં ધૂમકેતુ સમો ઉપદ્રવકારી છે. જો તે શ્રીકંઠપુત્ર દ્વારા રણમાં હણાય, તો તે અમારે માટે પ્રાણપ્રતિષ્ઠા સમાન થશે.
Verse 41
तस्मात्त्वमंबत्रिपुरे जनानां मानापहं मन्मथवीरवर्यम् / उत्पाद्यरत्या विधवात्वदुःखमपाकुरु व्याकुलकुन्तलायाः
અતએવ, હે અંબા ત્રિપુરા! જનનો માન હરણ કરનાર મન્મથના શ્રેષ્ઠ વીરને રતિ દ્વારા ઉત્પન્ન કરી, વ્યાકુલ કેશવાળી રતિનું વૈધવ્યદુઃખ દૂર કર।
Verse 42
एषा त्वनाथा भवतीं प्रपन्ना भर्तृप्रणाशेन कृशाङ्गयष्टिः / नमस्करोति त्रिपुराभिधाने तदत्र कारुण्यकलां विधेहि
આ અનાથા, પતિના વિનાશથી કૃશ દેહયષ્ટિ થયેલી, તમારી શરણમાં આવી છે; ત્રિપુરા નામધારિણી દેવી, તે નમસ્કાર કરે છે—અતએવ અહીં કરુણાની એક કલા પ્રગટ કરો।
Verse 43
हयग्रीव उवाच इति स्तुत्वा महेशानी ब्रह्माद्या विबुधोत्तमाः / तां रतिं दर्शयमासुर्मलिनां शोककर्शितम्
હયગ્રીવ બોલ્યા—આ રીતે મહેશાનીની સ્તુતિ કરીને, બ્રહ્મા આદિ શ્રેષ્ઠ દેવોએ શોકથી કૃશ અને મલિન થયેલી રતિને (દેવીના) સમક્ષ દર્શાવી।
Verse 44
सा पर्यश्रुमुखी कीर्णकुन्तला धूलिधूसरा / ननाम जगदंबां वै वैधव्यत्यक्तभूषणा
તેનું મુખ આંસુઓથી ભીનું, વાળ વિખરાયેલા, ધૂળથી ધૂસર; વૈધવ્યથી આભૂષણો ત્યજી તેણે જગદંબાને નમન કર્યું।
Verse 45
अथ तद्दर्शनोत्पन्नकारुण्या परमेश्वरी / ततः कटाक्षादुत्पन्नः स्मयमानसुखांबुजः
તેણે તેને જોઈ પરમેશ્વરીમાં કરુણા ઉત્પન્ન થઈ; ત્યારબાદ તેના કટાક્ષથી સ્મિતથી વિકસેલું સુખરૂપ કમળ પ્રગટ થયું।
Verse 46
पूर्वदेहाधिकरुचिर्मन्मथो मदमेदुरः / द्विभुजः सर्वभूषाढ्यः पुष्पेषुः पुष्पकार्मुकः
પૂર્વ દેહ પ્રત્યે વિશેષ રુચિ ધરાવતો, મદથી પરિપૂર્ણ મનમથ—દ્વિભુજ, સર્વ આભૂષણોથી શોભિત, પુષ્પબાણધારી અને પુષ્પધનુષધારી હતો.
Verse 47
आनन्दयन्कटाक्षेण पूर्वजन्मप्रियां रतिम् / अथ सापि रतिर्देवी महत्यानन्दसागरे / मज्जन्ती निजभर्तारमवरोक्य मुदं गता
તેણે પોતાના કટાક્ષથી પૂર્વજન્મની પ્રિયા રતિને આનંદિત કરી. ત્યારબાદ દેવી રતિ પણ મહાન આનંદસાગરમાં મગ્ન થઈ, પોતાના પતિને જોઈને હર્ષ પામી.
Verse 48
आनन्दयन्कटाक्षेण पूर्वजन्मप्रियां रतिम् / अथ सापि रतिर्देवी महत्यानन्दसागरे / मज्जन्ती निजभर्तारमवलोक्य मुदं गता
તેણે પોતાના કટાક્ષથી પૂર્વજન્મની પ્રિયા રતિને આનંદિત કરી. ત્યારબાદ દેવી રતિ પણ મહાન આનંદસાગરમાં મગ્ન થઈ, પોતાના પતિને જોઈને હર્ષ પામી.
Verse 49
श्यामले स्नापयित्वैनां वस्त्रकाञ्च्यादिभूषणैः / अलङ्कृत्य यथापूर्वं शीघ्रमानीयतामिह
હે શ્યામલે! એને સ્નાન કરાવી, વસ્ત્ર, કાંસી વગેરે આભૂષણોથી પૂર્વવત્ અલંકૃત કરીને, શીઘ્ર અહીં લઈ આવો.
Verse 50
तदाज्ञां शिरसा धृत्वा श्यामा सर्वं तथाकरोत / ब्रह्मर्षिभिर्वसिष्ठाद्यैर्वैवाहि कविधानतः
તે આજ્ઞાને શિરસા ધારણ કરીને શ્યામાએ સર્વં તેમ જ કર્યું; અને વસિષ્ઠ આદિ બ્રહ્મર્ષિઓએ વૈવાહિક વિધાન અનુસાર સર્વ ક્રિયાઓ સંપન્ન કરી.
Verse 51
कारयामास दंपत्योः पाणिग्रहणमङ्गलम् / अप्सरोभिश्च सर्वाभिर्नृत्यगीतादिसंयुतम्
ત્યારે તેણે તે દંપતિનું પાણિગ્રહણ-મંગલ કાર્ય કરાવ્યું; સર્વ અપ્સરાઓ નૃત્ય-ગીતાદિથી સંયુક્ત હતી।
Verse 52
एतद्दृष्ट्वा महेन्द्राद्या ऋषयश्च तपोधनाः / साधुसाध्विति शंसंतस्तुष्टुवुर्ललितांबिकाम्
આ દૃશ્ય જોઈ મહેન્દ્ર આદિ દેવો તથા તપોધન ઋષિઓ ‘સાધુ સાધુ’ કહી પ્રશંસા કરતાં લલિતાંબિકાની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા।
Verse 53
पुष्पवृष्टिं विमुञ्चन्तः सर्वे सन्तुष्टमानसाः / बभूवुस्तौ महाभक्त्या प्रणम्य ललितेश्वरीम्
સર્વે સંતોષિત મનથી પુષ્પવૃષ્ટિ વરસાવતા રહ્યા; અને તે બંને મહાભક્તિથી લલિતેશ્વરીને પ્રણામ કરીને સ્થિત રહ્યા।
Verse 54
तत्पार्श्वे तु समागत्य बद्धाञ्जलिपुटौ स्थितौ / अथ कन्दर्पवीरो ऽपि नमस्कृत्य महेश्वरीम् / व्यज्ञापयदिदं वाक्यं भक्तिनिर्भरमानसः
તેણીની પાસે આવી તેઓ જોડેલા હાથથી ઊભા રહ્યા. ત્યારબાદ કંદર્પવીર પણ મહેશ્વરીને નમસ્કાર કરીને, ભક્તિથી ભરેલા મનથી આ વચન નિવેદિત કરવા લાગ્યો।
Verse 55
यद्दग्धमीशनेत्रेण वपुर्मे ललितांबिके / तत्त्वदीयकटाक्षस्य प्रसादात्पुनरागतम्
હે લલિતાંબિકે! ઈશના નેત્રથી જે મારું શરીર દગ્ધ થયું હતું, તે તમારા કટાક્ષ-પ્રસાદથી ફરી પાછું પ્રાપ્ત થયું છે।
Verse 56
तव पुत्रो ऽस्मि दासो ऽस्मि क्वापि कृत्ये नियुङ्क्ष्व माम् / इत्युक्ता परमेशानी तमाह मकरध्वजम्
હું તમારો પુત્ર છું, હું તમારો દાસ છું; જ્યાં ક્યાંય કાર્ય હોય ત્યાં મને નિયુક્ત કરો. એમ કહ્યા પછી પરમેશાનીએ મકરધ્વજને કહ્યું.
Verse 57
श्रीदेव्युवाच वत्सागच्छ मनोजन्मन्न भयं तव विद्यते / मत्प्रसादाज्जगत्सर्वं मोहयाव्याहताशुग
શ્રીદેવીએ કહ્યું—વત્સ, હે મનોજન્મન્, આવ; તને ભય નથી. મારા પ્રસાદથી તું સર્વ જગતને મોહિત કર; તારો વેગ અપ્રતિહત રહે.
Verse 58
तद्बाणपातनाज्जातधैर्यविप्लव ईश्वरः / पर्वतस्य सुतां गौरीं परिणेष्यति सत्वरम्
તેના બાણપાતથી ધૈર્ય ડગમગતાં તે ઈશ્વર શીઘ્રે પર્વતરાજની પુત્રી ગૌરીને પરિણેત કરશે.
Verse 59
सहस्रकोटयः कामा मत्प्रसादात्त्वदुद्भवाः / सर्वेषां देहमाविश्य दास्यन्ति रतिमुत्तमाम्
મારા પ્રસાદથી તારા ઉદ્ભવેલા સહસ્ર-કોટે કામ સર્વના દેહમાં પ્રવેશ કરીને ઉત્તમ રતિ આપશે.
Verse 60
मत्प्रसादेन वैराग्यात्संक्रुद्धो ऽपि स ईश्वरः / देहदाहं विधातुं ते न समर्थो भविष्यति
મારા પ્રસાદથી વૈરાગ્યના કારણે, તે ઈશ્વર ક્રોધિત થયો તોય તારો દેહદાહ કરવા સમર્થ નહીં બને.
Verse 61
अदृश्यमूर्तिः सर्वेषां प्राणिनां भवमोहनः / स्वभार्याविरहाशङ्की देहस्यार्धं प्रदास्यति / प्रयातो ऽसौ कातरात्मा त्वद्बाणाहतमानसः
અદૃશ્યમૂર્તિ એવો તે, સર્વ પ્રાણીઓનો ભવમોહન, પોતાની પત્ની-વિરહની આશંકાથી દેહનો અર્ધ ભાગ અર્પણ કરશે. કાતર આત્માવાળો તે પ્રસ્થાન કર્યો, તારા બાણોથી ઘાયલ મનવાળો।
Verse 62
अद्य प्रभृति कन्दर्प मत्प्रसादान्महीयसः / त्वन्निन्दां ये करिष्यन्ति त्वयि वा विमुखाशयाः / अवश्यं क्लीबतैव स्यात्तेषां जन्मनिजन्मनि
આજથી, હે કંદર્પ, મારા પ્રસાદથી તું મહાન થયો છે. જે તારી નિંદા કરશે અથવા તારા પ્રત્યે વિમુખ ભાવ રાખશે, તેમને જન્મે જન્મે નિશ્ચયે ક્લીબતા થશે।
Verse 63
ये पापिष्ठा दुरात्मानो मद्भक्तद्रोहिणश्च हि / तानगम्यासु नारीषु पातयित्वा विनाशय
જે અતિપાપી, દુષ્ટાત્મા અને મારા ભક્તોના દ્રોહી છે, તેમને અગમ્ય સ્ત્રીઓમાં પાડી ને વિનાશ કર।
Verse 64
येषां मदीय पूजासु मद्भक्तेष्वादृतं मनः / तेषां कामसुखं सर्वं संपादय समीप्सितम्
જેનાં મન મારી પૂજામાં અને મારા ભક્તોમાં આદરપૂર્વક સ્થિર છે, તેમના માટે સર્વ ઇચ્છિત કામસુખ સંપાદિત કર।
Verse 65
इति श्रीललितादेव्या कृताज्ञावचनं स्मरः / तथेति शिरसा बिभ्रत्सांजलिर्निर्ययौ ततः
આ રીતે શ્રીલલિતા દેવીના આજ્ઞાવચનને કૃતજ્ઞ સ્મરે સ્વીકાર્યું. ‘તથૈવ’ કહી શિર નમાવી, અંજલિ બાંધી, તે ત્યાંથી નીકળી ગયો।
Verse 66
तस्यानङ्गस्य सर्वेभ्यो रोमकूपेभ्य उत्थिताः / बहवः शोभनाकारा मदना विश्वमोहनाः
તે અનંગના સર્વ રોમકૂપોમાંથી અનેક શોભનાકાર, વિશ્વને મોહી લે એવા મદનો પ્રગટ થયા।
Verse 67
तैर्विमोह्य समस्तं च जगच्चक्रं मनोभवः / पुनः स्थाण्वाश्रमं प्राप चन्द्रमौलेर्जिगीषया
તેમના દ્વારા સમગ્ર જગચ્ચક્રને મોહીત કરીને મનોભવ (કામદેવ) ચંદ્રમૌલિ (શિવ)ને જીતવાની ઇચ્છાથી ફરી સ્થાણ્વાશ્રમમાં પહોંચ્યો।
Verse 68
वसंतेन च मित्रेण सेनान्या शीतरोचिषा / रागेण पीठमर्देन मन्दानिलरयेण च
વસંત નામના મિત્ર સાથે, શીતરોચિ નામના સેનાપતિ સાથે, રાગ નામના પીઠમર્દ સાથે અને મંદાનિલરય સાથે તે હતો।
Verse 69
पुंस्कोकिलगलत्स्वानकाहलीभिश्च संयुतः / शृङ्गारवीरसंपन्नो रत्यालिङ्गितविग्रहः
પુંકોકિલોના કંઠસ્વરરૂપ કાહલીઓથી યુક્ત, શૃંગાર અને વીરરસથી સંપન્ન, તથા રતિથી આલિંગિત દેહવાળો તે હતો।
Verse 70
जैत्र शरासनं धुन्वन्प्रवीराणां पुरोगमः / मदनारेरभिमुखं प्राप्य निभय आस्थितः
વિજયકારી ધનુષ્ય હલાવતો, વીરોનાં અગ્રગામી (કામદેવ) મદનારિ (શિવ)ના સમક્ષ પહોંચી નિર્ભય ઊભો રહ્યો।
Verse 71
तपोनिष्ठं चन्द्रचूडं ताडयामास सायकैः / अथ कन्दर्पबाणौधैस्ताडितश्चन्द्रशेखरः / दूरीचकार वैराग्यं तपस्तत्त्याज दुष्करम्
તપમાં નિષ્ઠિત ચન્દ્રચૂડને તેણે બાણોથી આઘાત કર્યો. પછી કંદર્પના બાણસમૂહથી તાડિત ચન્દ્રશેખરે વૈરાગ્ય દૂર કરી તે દુષ્કર તપ પણ ત્યજી દીધું.
Verse 72
नियमानखिलांस्त्यक्त्वा त्यक्तधैर्यः शिवः कृतः / तामेव पार्वतीं ध्यात्वा भूयोभूयः स्मरातुरः
બધા નિયમો ત્યજી અને ધૈર્ય પણ ગુમાવી શિવ કામાતુર બન્યા. તેઓ પાર્વતીનું જ ધ્યાન કરતાં, વારંવાર તેણીનું સ્મરણ કરવા લાગ્યા.
Verse 73
निशश्वास वहञ्शर्वः पाण्डुरं गण्डमण्डलम् / बाष्पायमाणो विरही संतप्तो धैर्यविप्लवात् / भूयोभूयो गिरिसुतां पूर्वदृष्टामनुस्मरन्
શર્વ નિશ્વાસ છોડતા હતા; તેમનું ગંડમંડળ ફિક્કું પડી ગયું. વિરહથી આંખો આંસુભરી, ધૈર્ય ડગમગતાં સંતપ્ત થઈ તેઓ પૂર્વે જોયેલી ગિરિસુતાનું વારંવાર સ્મરણ કરતા રહ્યા.
Verse 74
अनङ्गबाणदहनैस्तप्यमानस्य शूलिनः / न चन्द्ररेखा नो गङ्गा देहतापच्छिदे ऽभवत्
અનંગના બાણોના દાહથી તપ્ત થયેલા શૂલિનના દેહતાપને શમાવવા ન ચંદ્રરેખા કામ આવી, ન ગંગા જ ઉપકારી બની.
Verse 75
नन्दिभृङ्गिमहाकालप्रमुखैर्गणमण्डलैः / आहृते पुष्पशयने विलुलोठ मुहुर्मुहुः
નંદી, ભૃંગી, મહાકાલ વગેરે મુખ્ય ગણોએ લાવેલી પુષ્પશય્યા પર તેઓ વારંવાર લોટવા લાગ્યા.
Verse 76
नन्दिनो हस्तमालंब्य पुष्पतल्पान्तरात्पुनः / पुष्पतल्पान्तरं गत्वा व्यचेष्टत मुहुर्मुहुः
નંદીનો હાથ પકડીને તે ફરી પુષ્પશય્યાના એક ભાગથી બીજા ભાગે ગયો અને વારંવાર વ્યાકુળ થઈ ચેષ્ટા કરતો રહ્યો।
Verse 77
न पुष्पशयनेनेन्दुखण्डनिर्गलितामृते / न हिमानीपयसि वा निवृत्तस्तद्वपुर्ज्वरः
ન તો પુષ્પશય્યાથી, ન ચંદ્રખંડમાંથી ઝરેલા અમૃતથી, ન હિમશીતળ દૂધથી—તેના દેહનો જ્વર શમ્યો નહિ।
Verse 78
स तनेरतनुज्वालां शमयिष्यन्मुहुर्मुहुः / शिलीभूतान्हिमपयः पट्टानध्यवसच्छिवः / भूयः शैलसुतारूपं चित्रपट्टे नखैर्लिखत्
દેહની સૂક્ષ્મ જ્વાલા વારંવાર શમાવવા ઇચ્છતા શિવ હિમશીતળ દૂધથી જમેલા પટ્ટાઓ પર સૂઈ ગયા; પછી ચિત્રપટ્ટ પર નખોથી શૈલસુતાનું રૂપ ફરી લખ્યું।
Verse 79
तदालोकनतो ऽदूरमनङ्गार्तिमवर्धयत् / तामालिख्य ह्रिया नम्रां वीक्षमाणां कटाक्षतः
તે ચિત્રને જોતા જ અનંગની પીડા વધુ વધી; અને લજ્જાથી નમ્ર, કટાક્ષથી જોતી એવી તેણીને જ તેણે આલેખી।
Verse 80
तच्चित्रपट्टमङ्गेषु रोमहर्षेषु चाक्षिपत् / चिन्तासंगेन महता महात्या रतिसंपदा / भूयसा स्मरतापेन विव्यथे विषमेक्षणः
રોમહર્ષિત અંગો પર તેણે તે ચિત્રપટ્ટ ધારણ કર્યો; મહાન ચિંતાસંગ અને મહત્તર રતિસંપદા કારણે, તેમજ વધતા સ્મરતાપથી વિષમનેત્ર શિવ અત્યંત વ્યથિત થયો।
Verse 81
तामेव सर्वतः पश्यंस्तस्यामेव मनो दिशन् / तथैव संल्लपन्सार्धमुन्मादेनोपपन्नया
તે સર્વત્ર એને જ જોતો, મન પણ એની જ તરફ દોરતો; ઉન્માદથી આવૃત થયેલી તેની સાથે તેમ જ પ્રેમપૂર્વક વાતો કરતો રહ્યો।
Verse 82
तन्मात्रभूतहृदयस्तच्चित्तस्तत्परायणः / तत्कथासुधया नीतसमस्तरजनीदिनः
તેનું હૃદય માત્ર એની જ ભાવનાથી ભરાયું, ચિત્ત પણ એની જ તરફ સ્થિર થયું, એને જ પરમ આશ્રય માન્યો; એની કથા-સુધાથી તેની બધી રાતો અને દિવસો વીતવા લાગ્યા।
Verse 83
तच्छीलवर्णन रतस्तद्रूपालोकनोत्सुकः / तच्चारुभोगसंकल्पमालाकरसुमालिकः / तन्मयत्वमनुप्राप्तस्ततापातितरां शिवः
તે તેના શીલનું વર્ણન કરવામાં રત રહ્યો, તેના રૂપદર્શન માટે ઉત્સુક બન્યો; તેના મનોહર ભોગોના સંકલ્પથી માળા ગૂંથતો માળાકાર સમાન થયો; તન્મયતા પ્રાપ્ત કરીને શિવ વધુ ને વધુ આકર્ષિત થયા।
Verse 84
इमां मनोभव रुजमचिकित्स्यां स धूर्जटिः / अवलोक्य विवाहाय भृशमुद्यमवानभूत्
ધૂર્જટિ શિવે મનોભવ (કામ)જનિત આ અચિકિત્સ્ય પીડા જોઈને વિવાહ માટે અત્યંત ઉદ્યમ કર્યો।
Verse 85
इत्थं विमोह्य तं देवं कन्दर्पो ललिताज्ञया / अथ तां पर्वतसुतामाशुगैरभ्यतापयत्
આ રીતે લલિતાની આજ્ઞાથી કંદર્પે તે દેવને મોહિત કર્યો; પછી તેણે પર્વતરાજની પુત્રીને તીવ્ર બાણોથી સંતપ્ત કરી।
Verse 86
प्रभूतविरहज्वालामलिनैः श्वसितानलैः / शुष्यमाणाधरदलो भृशं पाण्डुकपोलभूः
વિરહની પ્રચંડ જ્વાળાથી કલુષિત થયેલા તેના શ્વાસ અગ્નિ સમાન થયા; હોઠની પાંખડીઓ સૂકાવા લાગી અને ગાલ અત્યંત ફિક્કા પડ્યા।
Verse 87
नाहारे वा न शयने न स्वापे धृतिमिच्छति / मखीसहस्रैः सिषिचे नित्यं शीतोपचारकैः
આહાર, શય્યા કે નિદ્રામાં પણ તેને ધૈર્ય ન હતું; શીતલ ઉપચારોથી તેને નિત્ય હજારો વાર સિંચાતી રાખતા.
Verse 88
पुनः पुनस्तप्यमाना पुनरेव च विह्वला / न जगाम रुजाशान्ति मन्मथाग्नेर्महीयसः
વારંવાર દહાતી અને ફરી ફરી વ્યાકુળ થતી, મહાન મનમથાગ્નિની પીડામાં તેને શાંતિ મળતી ન હતી।
Verse 89
न निद्रां पार्वती भेजे विरहेणोपतापिता / स्वतनोस्तापनेनासौ पितुः खेदमवर्धयत्
વિરહથી સંતપ્ત પાર્વતીને નિદ્રા ન આવી; પોતાના દેહને તપાવી તેણે પિતાનો ખેદ વધુ વધાર્યો।
Verse 90
अप्रतीकारपुरुषं विरहं तुहितुः शिवे / अवलोक्य स शैलेन्द्रो महादुःखमवाप्तवान्
હે શિવે! પુત્રીના પ્રતિકારવિહિન વિરહને જોઈ શૈલેન્દ્ર હિમવાન મહાદુઃખમાં પડ્યો।
Verse 91
भद्रे त्वं तपसा देवं तोषयित्वा महेश्वरम् / भार्तारं तं समृच्छेति पित्रा सम्प्रेरिताथ सा
હે ભદ્રે! તપસ્યા વડે મહેશ્વર દેવને પ્રસન્ન કરીને તેમને જ પતિરૂપે પ્રાપ્ત કર—એમ પિતાએ પ્રેરણા આપતાં તે તેમ જ કરી।
Verse 92
हिमवच्छैलशिखरे गौरीशिखरनामनि / वकार पतिलाभाय पार्वती दुष्करं तपः
હિમવત પર્વતના ‘ગૌરીશિખર’ નામના શિખર પર, પતિ-લાભ માટે પાર્વતીએ દુષ્કર તપ કર્યું।
Verse 93
शिशिरेषु जलावासा ग्रीष्मे दहनमध्यगा / अर्के निविष्टदृष्टिश्च सुघोरं तप आस्थिता
શિયાળામાં જળમાં નિવાસ, ઉનાળામાં અગ્નિની વચ્ચે રહેવું, અને સૂર્ય પર દૃષ્ટિ સ્થિર રાખવી—આ રીતે તેણે અતિઘોર તપ આચર્યું।
Verse 94
तेनैव तपसा तुष्टः सान्निध्यं दत्तवाञ्छिवः / अङ्गीचकार तां भार्यां वैवाहिकविधानतः
એ જ તપસ્યાથી પ્રસન્ન થઈ શિવે પોતાનું સાન્નિધ્ય આપ્યું અને વૈવાહિક વિધાન મુજબ તેણીને પત્નીરૂપે સ્વીકારી।
Verse 95
अथाद्रिपतिना दत्तां तनयां नलिनेक्षणाम् / सप्तर्षिद्वारतः पूर्वं प्रार्थितामुदवोढ सः
પછી પર્વતરાજે આપેલી કમલનેત્રી પુત્રીને—જેને તેણે અગાઉ સપ્તર્ષિદ્વાર પાસે પ્રાર્થના કરીને માગી હતી—તેણે વિવાહ કરીને સ્વીકારી।
Verse 96
तया च रममाणो ऽसौ बहुकालं महेश्वरः / ओषधीप्रस्थनगरे श्वशुरस्य गृहे ऽवसत्
તેણી સાથે રમણ કરતાં મહેશ્વર બહુ સમય સુધી ઓષધીપ્રસ્થ નગરે શ્વશુરના ગૃહે નિવાસ કર્યો.
Verse 97
पुनः कैलासमागत्य समस्तैः प्रमथैः सह / पार्वतीमानिनायाद्रिनाथस्य प्रीतिमावहत्
પછી ફરી કૈલાસે આવી, સર્વ પ્રમથો સાથે, માનિની પાર્વતીને લઈ જઈ અદ્રિનાથ (હિમાલય)ની પ્રીતિ વધારી.
Verse 98
रममाणस्तया सार्थं कैलासे मन्दरे तथा / विन्ध्याद्रौ हेमशैले च मलये पारियात्रके
તેણી સાથે રમણ કરતાં તે કૈલાસે, મન્દરે, વિન્ધ્યાદ્રિ પર, હેમશૈલ પર, મલયે તથા પારિયાત્રે વિહાર કરતો રહ્યો.
Verse 99
नानाविधेषु स्थानेषु रतिं प्राप महेश्वरः / अथ तस्यां ससर्जोग्रं वीर्यं सा सोढुमक्षमा
નાનાવિધ સ્થાનોમાં મહેશ્વરે રતિસુખ પ્રાપ્ત કર્યું. ત્યારબાદ તેણે તેમાં ઉગ્ર વીર્ય સૃજ્યું; તે તેને ધારણ કરવા અસમર્થ થઈ.
Verse 100
भुव्यत्यजत्सापि वह्नौ कृत्तिकासु स चाक्षिपत् / ताश्च गङ्गाजले ऽमुञ्चन्सा चैव शरकानने
તેણે તે ભૂમિ પર ત્યજી દીધું; અને તેણે તેને અગ્નિમાં તથા કૃત્તિકાઓમાં નિક્ષેપ કર્યું. કૃત્તિકાઓએ તેને ગંગાજળમાં છોડ્યું અને તે શરકાનનમાં (શરવને) પડ્યું.
Verse 101
तत्रोद्भूतो महावीरो महासेनः षडाननः / गङ्गायाश्चान्तिकं नीतो धूर्जटिर्वृद्धि मागमत्
ત્યાં જ મહાવીર મહાસેન ષડાનન પ્રગટ થયા. તેમને ગંગાજીના સાન્નિધ્યે લઈ જવાયા અને ધૂર્જટિ શિવે તેમની વૃદ્ધિ થતી જોઈ.
Verse 102
स वर्धमानो दिवसेदिवसे तीव्रविक्रमः / शिक्षितो निजतातेन सर्वा विद्या अवाप्तवान्
તે દિવસે દિવસે વધતો જઈ અત્યંત પરાક્રમી બન્યો. પોતાના પિતાની શિક્ષાથી તેણે સર્વ વિદ્યાઓ પ્રાપ્ત કરી.
Verse 103
अथ तातकृतानुज्ञः सुरसैन्यपतिर्भवन् / तारकं मारयामास समस्तैः सह दानवैः
પછી પિતાની અનુજ્ઞા મેળવી, દેવસેનાનો સેનાપતિ બની, તેણે તારકને તેના સર્વ દાનવો સહિત સંહાર્યો.
Verse 104
ततस्तारकदैत्येन्द्रवधसन्तोषशालिना / शक्रेण दत्तां स गुहो देवसेनामुपानयत्
પછી તારક દૈત્યેન્દ્રના વધથી પ્રસન્ન થયેલા શક્ર (ઇન્દ્ર)એ આપેલી દેવસેનાને ગુહ (સ્કંદ)એ સ્વીકારી પોતાની પાસે લાવી.
Verse 105
सा शक्रतनया देवसेना नाम यशस्विनी / आसाद्यरमणं स्कन्दमानन्दं मृशमादधौ
તે શક્રની પુત્રી, યશસ્વિની ‘દેવસેના’ નામે પ્રસિદ્ધ. પ્રિય સ્કંદને પામી તે ખરેખર પરમાનંદથી પરિપૂર્ણ થઈ.
Verse 106
इत्थं संमोहिताशेषविश्वचक्रो मनोभवः / देवकार्यं सुसम्पाद्य जगाम श्रीपुरं पुनः
આ રીતે સર્વ વિશ્વચક્રને મોહિત કરનાર મનોભવ દેવકાર્ય સુસંપન્ન કરીને ફરી શ્રીપુરમાં ગયો।
Verse 107
यत्र श्रीनगरे पुण्ये ललिता परमेश्वरी / वर्तते जगतामृद्ध्यै तत्र तां सेवितुं ययौ
જ્યાં પુણ્ય શ્રીનગરમાં જગતની સમૃદ્ધિ માટે લલિતા પરમેશ્વરી વિરાજે છે, ત્યાં તેની સેવા કરવા તે ગયો।
Frequently Asked Questions
This chapter is not primarily a vamśa-catalog; its metadata is theological and liturgical—framing Lalitā’s victory within the witness-assembly of devas and other cosmic beings rather than enumerating royal successions.
Instead of measurements (bhuvana-kośa), it presents a cosmological social-map: enumerated classes of devas and beings (Ādityas, Vasus, Rudras, Maruts, Sādhyas, siddhas, yakṣas, etc.) converging to acknowledge the Goddess’ sovereignty after cosmic disorder (daitya threat) is removed.
Kaṭākṣa-amṛta functions as Śākta restoration theology—grace that heals fatigue and reconstitutes power—while the devas’ stuti canonizes Lalitā’s identity (Tripurā/Kāmeśvarī, mokṣapradā) and converts military victory into a doctrinal affirmation of supreme Śakti.