Adhyaya 18
Daṇḍanātha-Śyāmalā Senāyātrā (The Marshal Śyāmalā’s Military Procession) / दण्डनाथश्यामला सेनायात्रा
આ અધ્યાય લલિતોપાખ્યાનમાં હયગ્રીવ–અગસ્ત્ય સંવાદની અંદર આવે છે. શરૂઆતમાં દંડનાથ (સેનાપતિ) રૂપે શ્યામલાનું રાજસી-યુદ્ધમય દિવ્ય પ્રાગટ્ય ઘન કાવ્યમાં વર્ણવાય છે—અંકુશસમાન અધિકાર, પાશના પ્રતીકો, ધનુષ્ય અને પુષ્પબાણની છબી, તથા ચંદ્રસમાન તેજ. પછી દૈવી સર્વભૌમત્વની વિધિ-વ્યવસ્થા દર્શાય છે—વિજયાદિ પરિચારિકાઓ ચામરથી પવન કરે છે, અપ્સરાઓ વિજય-મંગલ દ્રવ્યો છાંટે છે, નિત્યા દેવીઓ પાદસન્નિધિમાં સેવા કરે છે, અને તેના ચિહ્નો શ્રીચક્રસદૃશ તિલક તથા આકાશચુંબી ધ્વજોની જેમ વિશ્વવ્યાપી રીતે વર્ણવાય છે. વાણી-મનથી પરે કહીને શક્તિનું શાસન સ્થાનિક વિજય નહીં, બ્રહ્માંડિય સત્ય તરીકે પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. અંતે અગસ્ત્ય ‘પંચવીસ નામ’ કર્ણરસાયનરૂપે માંગે છે અને હયગ્રીવ લલિતાના ઉપનામો ગણાવવાનું શરૂ કરે છે—દૃશ્ય સેનાયાત્રા ભક્તો માટે શ્રાવ્ય નામલિતની બની જાય છે।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने दण्डनाथाश्यामलासेनायात्रा नाम सप्तदशो ऽध्यायः अथ राजनायिका श्रिताज्वलिताङ्कुशा फणिसमानपाशभृत् / कलनिक्वणद्वलयमैक्ष्वं धनुर्दधती प्रदीप्तकुसुमेषुपञ्चका
આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના ઉત્તરભાગમાં, હયગ્રીવ–અગસ્ત્ય સંવાદના લલિતોપાખ્યાનમાં ‘દંડનાથા-શ્યામલા-સેનાયાત્રા’ નામે સત્તરમો અધ્યાય. ત્યારબાદ રાજનાયિકા, જ્વલિત અંકુશનો આશ્રય લઈને, સર્પસમાન પાશ ધારણ કરીને, મધુર નિક્વણતા કંકણોથી શોભિત, ઇક્ષુ-ધનુષ ધારણ કરતી અને પ્રદીપ્ત કুসુમબાણોની પંચક લઈને પ્રગટ થઈ।
Verse 2
उदयत्सहत्स्रमहसा सहस्रतो ऽप्यतिपाटलं निजवपुः प्रभाझरम् / किरती दिशासु वदनस्य कान्तिभिः सृजतीव चन्द्रमयमभ्रमण्डलम्
ઉદય થતા સહસ્ર સૂર્યોના તેજને પણ વટાવી દે તેવી અતિ પાટલ-અરુણ તેની કાયાં પ્રકાશની ઝરમર હતી; મુખકાંતિઓ દિશાઓમાં છાંટતી જાણે ચંદ્રમય મેઘમંડળ રચતી હોય તેમ લાગતું।
Verse 3
दशयोजनायतिमाता जगत्त्रयीमभिवृण्वता विशदमौक्तिकात्मना / धवलातपत्रवलयेन भासुरा शशिमण्डलस्य सखितामुपेयुषा
દશ યોજન વિસ્તૃત, વિશદ મૌક્તિકસ્વરૂપ એવો ધવળ છત્રવલય જગત્ત્રયીને ઢાંકી તેજસ્વી હતો; જાણે ચંદ્રમંડળની સખીતા પ્રાપ્ત કરી હોય તેમ લાગતું।
Verse 4
अभिवीजिता च मणिकान्तशोभिना विजयादिमुख्यपरिचारिकागणैः / नवचन्द्रिकालहरिकान्तिकन्दलीचतुरेण चामरचतुष्टयेन च
તે મણિકાંતિની શોભાથી દીપ્ત વિજયાદિ મુખ્ય પરિચારિકાઓના ગણો દ્વારા તથા નવચંદ્રિકા જેવી શીતલ કાંતિ ધરાવતા ચાર ચામરો દ્વારા સતત પંખાવાતી હતી।
Verse 5
शक्त्यैकराज्यपदवीमभिसूचयन्ती साम्राज्यचिह्नशतमण्डितसैन्यदेशा / संगीतवाद्यरचनाभिरथामरीणां संस्तूयमानविभवा विशदप्रकाशा
તે પોતાની શક્તિથી એકછત્ર રાજ્યપદવીનું સૂચન કરતી હતી; સામ્રાજ્યચિહ્નોના સૈંકડો અલંકારોથી તેનો સૈન્યપ્રદેશ મંડિત હતો; અને દિવ્ય અપ્સરાઓના સંગીત-વાદ્યરચનાઓથી તેનો વૈભવ સ્તુત થતો, તેનો પ્રકાશ નિર્મળ હતો।
Verse 6
वाचामगोचरमगोचरमेव बुद्धेरीदृक्तया न कलनीयमनन्यतुल्यम्
તે વાણીની પહોંચ બહાર છે, બુદ્ધિની પણ પહોંચ બહાર જ છે; આવી મહિમામાં તેનું માપ થઈ શકતું નથી—તે અનન્ય સમાન છે।
Verse 7
त्रैलोक्यगर्भपरिपूरितशक्तिचक्रसाम्राज्यसंपदभिमानमभिस्पृशन्ती / आबद्धभक्तिविपुलाञ्जलिशेखराणामारादहंप्रथमिका कृतसेवनानाम्
તે ત્રૈલોક્યના ગર્ભને પરિપૂર્ણ કરનાર શક્તિચક્ર અને સામ્રાજ્યસંપત્તિના ગૌરવને સ્પર્શ કરતી હતી; બંધાયેલી ભક્તિથી વિશાળ અંજલિ શિરે ધારણ કરનાર સેવકોની નજીક તે જાણે ‘હું જ પ્રથમ’ એવી પ્રધાનતા સાથે પ્રગટ થતી હતી।
Verse 8
ब्रह्मेशविष्णुवृषमुख्यसुरोत्तमानां वक्त्राणिवर्षितनुतीनि कटाक्षयन्ती / उद्दीप्तपुष्पशरपञ्चकतः समुत्थैज्योतिर्मयं त्रिभुवनं सहसा दधाना
તે બ્રહ્મા, ઈશ, વિષ્ણુ તથા વೃಷમુખ્ય વગેરે શ્રેષ્ઠ દેવોના મુખમાંથી વરસતી સ્તુતિઓ પર કટાક્ષ કરતી હતી; અને પ્રજ્વલિત પુષ્પશરોના પંચકમાંથી ઉદ્ભવેલા તેજથી સહસા ત્રિભુવનને જ્યોતિર્મય બનાવી દેતી હતી।
Verse 9
विद्युत्समद्युतिभिरप्सरसां समूहैर्विक्षिप्यमाणजयमङ्गललाजवर्षा / कामेश्वरीप्रभृतिभिः कमनीयभाभिः संग्रामवेषरचनासुमनोहराभिः
વિદ્યુત સમ તેજવાળા અપ્સરાઓના સમૂહો જય-મંગલના અક્ષતવર્ષા છાંટતા હતા; કામેશ્વરી વગેરે મનોહર કાંતિ ધરાવનારીઓ યુદ્ધવેષની રચનામાં અતિ રમણીય લાગતા હતા.
Verse 10
दीप्तायुधद्युतितिरस्कृत भास्कराभिर्नित्याभिरङ्घ्रिसविधे समुपाक्यमाना / श्रीचक्रनामतिलकं दशयोजनातितुङ्गध्वजोल्लिखितमेघकदंबमुच्चैः
દીપ્ત આયુધોની કાંતિથી સૂર્યપ્રભાને પણ ઢાંકી દેતી નિત્યાદેવીઓ ચરણસન્નિધિએ ઉપસ્થિત થઈ સેવા કરતી હતી; ‘શ્રીચક્ર’ નામનું તિલક દશયોજન ઊંચા ધ્વજથી સ્પર્શાયેલા મેઘસમૂહ સમું ઊંચે ઝળહળતું હતું.
Verse 11
तीव्राभिरावणसुशक्तिपरंपरभिर्युक्तं रथं समरकर्मणि चालयन्ती / प्रोद्यत्पिशङ्गरुचिभागमलांशुकेन वीतामनोहररुचिस्समरे व्यभासीत्
તીવ્ર અને અતિશય શક્તિશાળી આયુધપરંપરાથી યુક્ત રથને યુદ્ધકાર્યમાં ચલાવતી વખતે, ઉદિત પીળાશભરી કાંતિ ધરાવતાં નિર્મળ વસ્ત્રથી આવૃત થઈ, તે સમરમાં મનોહર તેજથી ઝળહળી ઉઠી।
Verse 12
पञ्चाधिकैर्विशतिनामरत्नैः प्रपञ्चपापप्रशमातिदक्षैः / संस्तूयमाना ललिता मरुद्भिः संग्राममुद्दिश्य समुच्चचाल
જગતના પાપોને શમાવવામાં અતિ દક્ષ એવા પચ્ચીસ નામ-રત્નોથી મરુદગણો દ્વારા સ્તુત થતી લલિતા યુદ્ધ તરફ પ્રસ્થાન કરવા ઊભી થઈ આગળ વધ્યા।
Verse 13
अगस्त्य उवाच वीजिवक्त्र महाबुद्धे पञ्चविंशतिनामभिः / ललितापरमेशान्या देहि कर्णरसायनम्
અગસ્ત્ય બોલ્યા— હે વીજીવક્ત્ર, હે મહાબુદ્ધિમાન! લલિતા પરમેશ્વરીના પચ્ચીસ નામોથી મને કર્ણરસાયન—શ્રવણામૃત—પ્રદાન કરો.
Verse 14
हयग्रीव उवाच सिंहासना श्रीललिता महाराज्ञी पराङ्कुशा / चापिनी त्रिपुरा चैव महात्रिपुरसुन्दरी
હયગ્રીવે કહ્યું— તે સિંહાસનારૂઢા શ્રીલલિતા, મહારાજ્ઞી, પરાંકુશા, ધનુષધારિણી, ત્રિપુરા તથા મહાત્રિપુરસુંદરી છે।
Verse 15
सुन्दरी चक्रनाथा च साम्राजी चक्रिणी तथा / चक्रेश्वरी महादेवी कामेशी परमेश्वरी
તે સુંદરિ, ચક્રનાથા, સામ્રાજ્ઞી, ચક્રિણી; ચક્રેશ્વરી, મહાદેવી, કામેશી અને પરમેશ્વરી છે।
Verse 16
कामराजप्रिया कामकोटिगा चक्रवर्तिनी / महाविद्या शिवानङ्गवल्लभा सर्वपाटला
તે કામરાજપ્રિયા, કામકોટિગા, ચક્રવર્તિણી; મહાવિદ્યા, શિવા, અનંગવલ્લભા અને સર્વપાટલા છે।
Verse 17
कुलनाथाम्नायनाथा सर्वाम्नायनिवासिनी / शृङ्गारनायिका चेति पञ्चविंशतिनामभिः
તે કુલનાથા, આમ્નાયનાથા, સર્વ આમ્નાયમાં નિવાસિની, તથા શૃંગારનાયિકા—આ રીતે પચ્ચીસ નામોથી (સ્તુત થાય છે)।
Verse 18
स्तुवन्ति ये महाभागां ललितां परमेश्वरीम् / ते प्राप्नुवन्ति सौभाग्यमष्टौ सिद्धीर्महद्यशः
જે મહાભાગા પરમેશ્વરી લલિતાની સ્તુતિ કરે છે, તેઓ સૌભાગ્ય, અષ્ટ સિદ્ધિઓ અને મહાન યશ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 19
इत्थं प्रचण्डसंरंभं चालयन्ती महद्बलम् / भण्डासुरं प्रति क्रुद्धा चचाल ललितांबिका
આ રીતે પ્રચંડ ઉન્માદથી મહાબળને કંપાવતી, ભંડાસુર પ્રત્યે ક્રોધિત થઈ લલિતાંબિકા આગળ વધી।
Frequently Asked Questions
No explicit solar/lunar royal genealogy is enumerated in the sampled verses; instead, the chapter encodes “divine sovereignty lineage” through titles and attendants, and it pivots into nāma-transmission (epithet lists) that function as a ritual taxonomy of Lalitā’s authority.
The imagery uses yojana-scale measures (e.g., umbrella/canopy spanning ‘ten yojanas’) and lunar/celestial metaphors to signal that the procession is not merely terrestrial; it is staged as a tri-loka (three-world) event, mapping Shākta power onto cosmic space.
It converts spectacle into sādhanā-ready knowledge: Agastya requests a compact liturgical unit (25 names) as “ear-nectar,” and Hayagrīva begins the epithet sequence (e.g., Siṃhāsanā, Śrīlalitā, Mahārājñī, Tripurā), establishing a recitable interface to the Goddess’s cosmological kingship.