Adhyaya 9

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे मानससृष्टिवर्णनं नामाष्टमो ऽध्यायः सूत उवाच रुद्रं धर्मं मनश्चैव रुचिं चैवाकृतिं तथा / पञ्च कर्तॄन् हि स तदा मनसा व्यसृजत्प्रभुः

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં, વાયુપ્રોક્ત પૂર્વભાગના દ્વિતીય અનુષંગપાદમાં ‘માનસસૃષ્ટિવર્ણન’ નામે આઠમો અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—ત્યારે પ્રભુએ મનથી રુદ્ર, ધર્મ, મન, રુચિ અને આકૃતિ—આ પાંચ કર્તાઓને સર્જ્યા।

Verse 2

एते महाभुजाः सर्वे प्रजानां स्थितिहेतवः / औषधीः प्रतिसंधत्ते रुद्रः क्षीणः पुनः पुनः

આ બધા મહાબાહુ પ્રજાઓની સ્થિતિનાં કારણ છે; રુદ્ર વારંવાર ક્ષીણ થઈ ઔષધિઓને ફરી સંધારે છે।

Verse 3

प्राप्तौषधिफलैर्देवः सम्यगिष्टः फलार्थिभिः / त्रिभिरेव कपालैस्तु त्र्यंबकैरोषधीक्षये

ઔષધિના ફળ પ્રાપ્ત કરીને ફલાર્થીઓએ દેવનું યથાવિધી યજન કર્યું. ઔષધિ-ક્ષય સમયે ત્ર્યંબકનું યાગ માત્ર ત્રણ કપાલોથી થાય છે.

Verse 4

इज्यते मुनिभिर्यस्मात्तस्मात्त्त्र्यंबक उच्यते / गायत्रीं चैव त्रिष्टुप् च जगती चैव ताः स्मृताः

મુનિઓ જેમનું યજન કરે છે તેથી તેઓ ‘ત્ર્યંબક’ કહેવાય છે. ગાયત્રી, ત્રિષ્ટુપ્ અને જગતી—આ છંદો સ્મૃત છે.

Verse 5

अंबिकानां मया प्रोक्ता योनयः स्वनस्पतेः / ताभिरेकत्वभूता भिस्त्रिविधाभिः स्ववीर्यतः

અંબિકાઓની યોનિઓ મેં વનસ્પતિ-સ્વરૂપ તરીકે કહી છે. તે સ્વવીર્યથી ત્રિવિધ હોવા છતાં એકત્વમાં સ્થિત છે.

Verse 6

त्रिसाधनः पुरोडाशस्त्रिकपालस्ततः स्मृतः / त्र्यंबकः स पुरोडाशस्तेनेह त्र्यंबकःस्मृतः

ત્રણ સાધનોવાળો પુરોડાશ ‘ત્રિકપાલ’ તરીકે સ્મૃત છે. એ જ પુરોડાશ ‘ત્ર્યંબક’ છે; તેથી અહીં તેને ત્ર્યંબક કહેવાયો છે.

Verse 7

धत्ते धर्मः प्रजाः सर्वा मनो ज्ञानकरं स्मृतम् / आकृतिः सुरुचे रूपं रुचिः श्रद्धाकरः स्मृतः

ધર્મ સર્વ પ્રજાઓને ધારણ કરે છે; મનને જ્ઞાનકારક તરીકે સ્મૃત કરવામાં આવ્યું છે. આકૃતિ સુરુચિરૂપ છે, અને રુચિ શ્રદ્ધા ઉત્પન્ન કરનાર તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 8

एवमेते प्रजापालाः प्रजानां स्थितिहेतवः / अथास्य सृजतः सर्गं प्रजानां परिवृद्धये

આ રીતે આ પ્રજાપાલકો પ્રજાઓની સ્થિતિનાં કારણ છે. પછી તેણે પ્રજાઓની પરિવૃદ્ધિ માટે સૃષ્ટિનો ક્રમ રચ્યો.

Verse 9

न व्यवर्द्धत ताः सृष्टाः प्रजाः केनापि हेतुना / ततः स विदधे बुद्धिमर्थनिश्चयगा मिनीम्

કોઈ પણ કારણથી સર્જાયેલી તે પ્રજાઓ વધતી ન હતી. ત્યારે તેણે અર્થનિશ્ચય તરફ લઈ જતી બુદ્ધિ સ્થાપી.

Verse 10

अथात्मनि समद्राक्षीत्तमोमात्रां तु चारिणीम् / रजः सत्त्वं परित्यज्य वर्तमानां स्वकर्मतः

પછી તેણે પોતાના અંદર તમોમાત્રાને વિચરતી જોઈ; તે રજસ્ અને સત્ત્વને ત્યજી પોતાના કર્મ અનુસાર વર્તતી હતી.

Verse 11

ततः स तेन दुखेनशुचं चक्रे जगत्पतिः / तमश्च व्यनुदत्पश्चाद् रजसातु समावृणोत्

ત્યારે જગત્પતિએ તે દુઃખથી શોક ઉત્પન્ન કર્યો. પછી તેણે તમસને દૂર કરી રજસથી આવરી દીધું.

Verse 12

तत्तमः प्रतिनुत्तं वै मिथुनं संप्रसूयत / अधर्माचरणा त्तस्य हिंसा शोको व्यजायत

તે તમસ પ્રતિનુત્ત થઈ એક મિથુન ઉત્પન્ન કરવા લાગ્યું. તેના અધર્માચરણથી હિંસા અને શોક જન્મ્યા.

Verse 13

ततस्तस्मिन्समुद्भूते मिथुने वरणात्मके / ततः स भगवानासीत् प्रीतश्चैतं हि शिश्रिये

પછી તે વર-સ્વરૂપ યુગલ પ્રગટ થતાં ભગવાન અતિ પ્રસન્ન થયા અને એ જનું આશ્રય લઈને સ્થિત થયા।

Verse 14

एवं प्रीतात्मनस्तस्य स्वदेहार्द्धाद्विनिःसृता / नारी परमकल्याणी सर्वभूतमनोहरा

આ રીતે પ્રીતાત્મા એવા તેમના પોતાના દેહના અર્ધભાગમાંથી પરમ કલ્યાણી, સર્વભૂતોના મનને મોહે એવી નારી પ્રગટ થઈ।

Verse 15

सा हि कामात्मना सृष्टा प्रकृतेः सा सुरूपिणी / शतरूपेति सा प्रोक्ता सा प्रोक्तैव पुनः पुनः

તે કામાત્મ સ્વરૂપથી સર્જાયેલી, પ્રકૃતિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી સુરૂપિણી હતી; તેને ‘શતરূপા’ કહેવાઈ—એ જ નામ વારંવાર ઉચ્ચારાયું।

Verse 16

ततः प्रजाः समुद्भूता यथा प्रोक्ता मया पुरा / प्रक्रियायां यथा तुभ्यं त्रेतामध्ये महात्मनः

પછી પ્રજાઓ ઉત્પન્ન થઈ, જેમ મેં અગાઉ કહ્યું હતું; હે મહાત્મન, ત્રેતાયુગના મધ્યમાં તને જે પ્રક્રિયા કહી હતી, તે પ્રમાણે જ।

Verse 17

यदा प्रजास्तु ताः सृष्टा न व्यवद्धत धीमतः / ततो ऽन्यान्मानसान्पुत्रानात्मनः सदृशो ऽसृजत

જ્યારે તે પ્રજાઓ સર્જાઈ છતાં તે ધીમાન દ્વારા વધતી ન હતી, ત્યારે તેણે પોતાના સમાન અન્ય માનસપુત્રો સર્જ્યા।

Verse 18

भृग्वङ्गिरोमरीचींश्च पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् / दक्षमत्रिं वसिष्ठं च निर्ममे मानसान्सुतान्

બ્રહ્માએ ભૃગુ, અંગિરસ, મરીચિ, પુલસ્ત્ય, પુલહ, ક્રતુ, દક્ષ, અત્રિ અને વસિષ્ઠ—આને મનથી ઉત્પન્ન થયેલા માનસપુત્રો તરીકે રચ્યા।

Verse 19

नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः / ब्रह्मा यतात्मकानां तु सर्वेषामात्मयोनिनाम्

પુરાણોમાં નિશ્ચિત રીતે કહેવાયું છે કે આ ‘નવ બ્રહ્મા’ છે; અને બ્રહ્મા પોતાનાં સ્વરૂપમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા સર્વ આત્મયોનિઓનો મૂળકારણ છે।

Verse 20

ततो ऽसृजत्पुनर्ब्रह्मा धर्मं भूतसुखावहम् / प्रजापतिं रुचिं चैव पूर्वेषामेव पूर्वजौ

પછી બ્રહ્માએ ફરી સર્વ ભૂતોને સુખ આપનાર ધર્મ સર્જ્યો; અને પૂર્વજોના પણ પૂર્વજ એવા પ્રજાપતિ રુચિને પણ ઉત્પન્ન કર્યો।

Verse 21

बुद्धितः ससृजे धर्मं सर्वभूतसुखावहम् / मनसस्तु रुचिर्नाम जज्ञे जो ऽव्यक्तजन्मनः

બ્રહ્માએ પોતાની બુદ્ધિમાંથી સર્વ ભૂતોને સુખ આપનાર ધર્મ સર્જ્યો; અને અવ્યક્તજન્મા ‘રુચિ’ નામનો પ્રજાપતિ તેના મનમાંથી જન્મ્યો।

Verse 22

भृगुस्तु त्दृदयाज्जज्ञे ऋषिः साललयोनिनः / प्राणाद्दक्षं सृजन्ब्रह्मा चक्षुर्भ्यां तु मरीचिनम्

ભૃગુ ઋષિ બ્રહ્માના હૃદયમાંથી જન્મ્યા, જેઓ જલતત્ત્વસંબંધ યોનિવાળા હતા; બ્રહ્માએ પ્રાણમાંથી દક્ષને અને નેત્રોમાંથી મરીચિને સર્જ્યા।

Verse 23

अभिमानात्मकं रुद्रं निर्ममे नीललोहितम् / शिरसोंगिरसं चैव श्रोत्रादत्रिं तथैव च

અભિમાનસ્વરૂપ રુદ્ર, નીલલોહિતને તેણે સર્જ્યો. શિરથી અંગિરસને અને કાનથી અત્રિને પણ તેવી જ રીતે ઉત્પન્ન કર્યો.

Verse 24

पुलस्त्यं च तथोदानाद्व्यानाच्च पुलहं पुनः / समानजो वसिष्ठश्च ह्यपानान्निर्ममे क्रतुम्

ઉદાનમાંથી પુલસ્ત્યને અને વ્યાનમાંથી ફરી પુલહને તેણે સર્જ્યા. સમાનમાંથી વસિષ્ઠ જન્મ્યા; અપાનમાંથી ક્રતુને તેણે રચ્યો.

Verse 25

इत्येते ब्रह्मणः पुत्राः प्रजादौ द्वादश स्मृताः / धर्मस्तेषां प्रथमजो देवतानां स्मृतस्तु वै

આ રીતે પ્રજાસૃષ્ટિના આરંભે બ્રહ્માના બાર પુત્રો સ્મૃત છે. તેમામાં પ્રથમજ ધર્મ છે; દેવતાઓમાં પણ તે સ્મરણિય ગણાય છે.

Verse 26

भृग्वादयस्तु ये सृष्टास्ते वै ब्रह्मर्षयः स्मृताः / गृहमेधिपुराणास्ते धर्मस्तैः प्राक् प्रवर्त्तितः

ભૃગુ વગેરે જે સર્જાયા, તેઓ બ્રહ્મર્ષિ તરીકે સ્મૃત છે. તેઓ ગૃહમેધી પરંપરાના પ્રાચીન હતા; ધર્મને તેમણે પહેલેથી પ્રવર્તિત કર્યો.

Verse 27

द्वादशैते प्रसूयन्ते प्रजाः कल्पे पुनः पुनः / तेषां द्वादश ते वंशा दिव्या देवगुणान्विताः

આ બારેય કલ્પે કલ્પે વારંવાર પ્રજાઓને ઉત્પન્ન કરે છે. તેમના પણ બાર દિવ્ય વંશ છે, જે દેવગુણોથી યુક્ત છે.

Verse 28

क्रियावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिरलङ्कृताः / यदा तैरिह सृष्टैस्तु धर्म्माद्यैश्च महर्षिभिः

તેઓ ક્રિયાશીલ અને પ્રજાસંપન્ન હતા, મહર્ષિઓથી અલંકૃત. જ્યારે અહીં તે મહર્ષિઓએ ધર્મ આદિની સૃષ્ટિ કરી.

Verse 29

सृज्यमानाः प्रजाश्चैव न व्यवर्द्धन्त धीमतः / तमोमात्रावृतः सो ऽभूच्छोकप्रतिहतश्च वै

સર્જાતી પ્રજાઓ પણ તે ધીમાનની વૃદ્ધિ કરી શકી નહીં. તે માત્ર તમસથી આવૃત થયો અને શોકથી પણ પ્રતિહત થયો.

Verse 30

यथाऽवृतः स वै ब्रह्मा तमोमात्रा तु सा पुनः / पुत्राणां च तमोमात्रा अपरा निःसृताभवत्

જેમ તે બ્રહ્મા તમોમાત્રાથી આવૃત થયો, તેમ જ તે તમોમાત્રા ફરી તેના પુત્રોમાંથી પણ બીજા રૂપે નીકળી આવી.

Verse 31

प्रतिस्रोतात्मको ऽधर्मो हिंसा चैवाशुभात्मिका / ततः प्रतिहते तस्य प्रतीते वरणात्मके

અધર્મ પ્રતિસ્રોતસ્વરૂપ હતો અને હિંસા પણ અશુભસ્વરૂપિણી હતી. પછી તેનું તે આવરણસ્વરૂપ તત્ત્વ પ્રતિહત થઈ પ્રગટ થયું.

Verse 32

स्वां तनुं स तदा ब्रह्मा समपोहत भास्वराम् / द्विधा कृत्वा स्वकं देहमर्द्धेन पुरुषो ऽभवत्

ત્યારે બ્રહ્માએ પોતાની તેજસ્વી તનુને દૂર કરી. પોતાનું દેહ દ્વિધા કરીને, અર્ધભાગથી તે પુરુષરૂપ થયો.

Verse 33

अर्धेन नारी सा तस्य शतरूपा व्यजायत / प्रकृतिर्भूतधात्री सा कामाद्वै सृजतः प्रभोः

તેણાના અર્ધાંશમાંથી તે સ્ત્રી શતરূপા ઉત્પન્ન થઈ. સર્જન કરનાર પ્રભુની ઇચ્છાથી તે જ પ્રકૃતિ, ભૂતધાત્રી, પ્રગટ થઈ.

Verse 34

सा दिवं पृथिवीं चैव महिम्ना व्याप्य सुस्थिता / ब्रह्माणः सा तनुः पूर्वा दिवमावृत्य तिष्टतः

તે પોતાની મહિમાથી સ્વર્ગ અને પૃથ્વીને વ્યાપીને સુસ્થિર રહી. તે બ્રહ્માની પ્રાચીન તનુ હતી, જે દ્યુલોકને આવરીને સ્થિત હતી.

Verse 35

या त्वर्द्धा सृज्यते नारी शतरूपा व्यजायत / सा देवी नियुतं तप्त्वा तपः परम दुश्चरम्

અર્ધાંશમાંથી સર્જાયેલી તે સ્ત્રી શતરূপા ઉત્પન્ન થઈ. તે દેવીએ અતિ દુષ્કર પરમ તપસ્યા નિયુત કાળ સુધી કરી.

Verse 36

भर्त्तारं दीप्तयशसं पुरुषं प्रत्यपद्यत / स वै स्वायंभुवः पूर्वं पुरुषो मनुरुच्यते

તેણે તેજસ્વી યશવાળા તે પુરુષને પતિરૂપે પ્રાપ્ત કર્યો. એ જ આદ્ય સ્વાયંભુવ પુરુષ ‘મનુ’ કહેવાય છે.

Verse 37

तस्यैकसप्ततियुगं मन्वन्तरमिहोच्यते / लब्ध्वा तु पुरुषः पत्नीं शतरूपामयोनिजाम्

તેનું મન્વંતર અહીં એકોતેર યુગોનું કહેવાયું છે. અને તે પુરુષે અયોનિજ શતરূপાને પત્ની રૂપે પ્રાપ્ત કરી.

Verse 38

तया स रमते सार्द्धं तस्मात्सा रतिरुच्यते / प्रथमः संप्रयोगः स कल्पादौ समवर्त्तत

તે તેણી સાથે રમે છે; તેથી તેણીને ‘રતિ’ કહેવામાં આવે છે. એ પ્રથમ સંયોગ કલ્પના આરંભે થયો હતો.

Verse 39

विराजमसृजद्ब्रह्मा सो ऽभवत्पुरुषो विराट् / सम्राट् सशतरूपस्तु वैराजस्तु मनुः स्मृतः

બ્રહ્માએ વિરાજપુરૂષને સર્જ્યો; તે વિરાટ પુરુષ બન્યો. તે સમ્રાટ અને શતરূপ પણ હતો; અને વૈરાજને મનુ કહેવાય છે.

Verse 40

स वैराजः प्रजासर्गं ससर्ज पुरुषो मनुः / वैराजात्पुरुषाद्वीरौ शतरूपा व्यजायत

તે વૈરાજ મનુ-પુરુષે પ્રજાસર્જન કર્યું. વૈરાજ પુરુષમાંથી વીર્યરૂપે શતરূপા જન્મી.

Verse 41

प्रियव्रतोत्तानपादौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ / कन्ये द्वे सुमहाभागे याभ्यां जाता इमाः प्रजाः

પ્રિયવ્રત અને ઉત્તાનપાદ—આ બે પુત્રો પુત્રવંતોમાં શ્રેષ્ઠ હતા. તેમજ બે અતિ મહાભાગ્યશાળી કન્યાઓ હતી, જેમનાથી આ પ્રજાઓ જન્મી.

Verse 42

देवी नाम्ना तथाकूलिः प्रसूतिश्चैव ते शुभे / स्वायंभुवः प्रसूतिं तु दक्षाय व्यसृजत्प्रभुः

તે શુભ કન્યાઓમાં એકનું નામ દેવી હતું; અને બીજી આકૂતિ તથા પ્રસૂતિ હતી. પ્રભુ સ્વાયંભુવ મનુએ પ્રસૂતિને દક્ષને અર્પણ કરી.

Verse 43

रुचेः प्रजापतेश्चैव आकूतिं प्रत्य पादयत् / आकूत्यां मिथुनं जज्ञे मानसस्य रुचेः शुभम्

પ્રજાપતિ રુચિએ આકૂતિને સ્વીકારી. આકૂતિમાં રુચિના માનસ-સંકલ્પથી એક શુભ યુગલ જન્મ્યું.

Verse 44

यज्ञश्च दक्षिणा चैव यमलौ तौ बभूवतुः / यज्ञस्य दक्षिणायां च पुत्रा द्वादश जज्ञिरे

તે બંને યજ્ઞ અને દક્ષિણા નામે યુગલ બન્યા. યજ્ઞની પત્ની દક્ષિણામાં બાર પુત્રો જન્મ્યા.

Verse 45

यामा इति समाख्याता देवाः स्वायंभुवेतरे / यमस्य पुत्रा यज्ञस्य तस्माद्यामास्तु ते स्मृताः

સ્વાયંભુવ મન્વંતરના તે દેવો ‘યામા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા. તેઓ યજ્ઞના પુત્રો હોવાથી ‘યામા’ નામે સ્મરાય છે.

Verse 46

अजिताश्चैव शुक्राश्च द्वौ गणौ ब्रह्मणः स्मृतौ / यामाः पूर्वं परिक्रान्ता येषां संज्ञा दिवौकसः

અજિત અને શુક્ર—બ્રહ્માના બે ગણ તરીકે સ્મૃત છે. જે યામાઓ પહેલાં પરિક્રમા કરી ગયા, તેઓ ‘દિવૌકસ’ નામે ઓળખાયા.

Verse 47

स्वायंभूव सुतायां तु प्रसूत्यां लोकमातरः / तस्यां कन्याश्चतुर्विंशद्दक्षस्त्वजनयत्प्रभुः

સ્વાયંભુવની પુત્રી પ્રસૂતિમાં લોકમાતાઓ પ્રગટ થઈ. એ પ્રસૂતિમાં જ પ્રભુ દક્ષે ચોવીસ કન્યાઓ ઉત્પન્ન કરી.

Verse 48

सर्वास्ताश्च महाभागाः सर्वाः कमललोचनाः / योगपत्न्यश्च ताः सर्वाः सर्वास्ता योगमातरः

તેઓ સર્વે મહાભાગ્યશાળી, કમળલોચના છે; તેઓ સર્વે યોગપત્નીઓ અને યોગમાતાઓ છે.

Verse 49

सर्वाश्च ब्रह्मवादिन्यः सर्वा विश्वस्य मातरः / श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिर्मेधा तथा क्रिया

તેઓ સર્વે બ્રહ્મવાદિનીઓ, વિશ્વની માતાઓ છે—શ્રદ્ધા, લક્ષ્મી, ધૃતિ, તુષ્ટિ, પુષ્ટિ, મેધા તથા ક્રિયા.

Verse 50

बुद्धिर्लज्जा वसुः शान्तिः सिद्धिः कीर्त्तिस्त्रयोदश / पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः प्रभुः

બુદ્ધિ, લજ્જા, વસુ, શાંતિ, સિદ્ધિ, કીર્તિ—આ રીતે તેર દાક્ષાયણી કન્યાઓને પ્રભુ ધર્મે પત્નીરૂપે સ્વીકારી.

Verse 51

द्वाराण्येतानि चैवास्य विहितानि स्वयंभुवा / यान्याः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः

આ જ તેના દ્વાર સ્વયંભૂએ નિર્ધારિત કર્યા; અને જે બાકી રહી, તે કનિષ્ઠની અગિયાર સુલોચના કન્યાઓ હતી.

Verse 52

सती ख्यातिश्च संभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा / सन्नतिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा

સતી, ખ્યાતિ, સંભૂતિ, સ્મૃતિ, પ્રીતિ, ક્ષમા; તેમજ સન્નતિ, અનસૂયા, ઊર્જા, સ્વાહા અને સ્વધા.

Verse 53

तास्तदा प्रत्यगृह्णन्त पुनरन्ये महार्षयः / रुद्रो भृगुर्मरीचिश्च अङ्गिराः पुलहः क्रतुः

ત્યારે ફરી અન્ય મહર્ષિઓએ તેમને સ્વીકાર્યા—રુદ્ર, ભૃગુ, મરીચિ, અંગિરા, પુલહ અને ક્રતુ।

Verse 54

पुलस्त्यो ऽत्रिर्वसिष्ठश्च पितरो ऽग्रिस्तथैव च / सतीं भवाय प्रायच्छत्ख्यातिं च भृगवे तथा

પુલસ્ત્ય, અત્રિ, વસિષ્ઠ, પિતૃગણ અને અગ્નિએ પણ—સતીને ભવ (શિવ)ને આપી અને ખ્યાતિને ભૃગુને આપી।

Verse 55

मरीचये तु संभूतिं स्मृतिमङ्गिरसे ददौ / प्रीतिं चैव पुलस्त्याय क्षमां वै पुलहाय च

મરીચિને સંભૂતિ, અંગિરાને સ્મૃતિ; પુલસ્ત્યને પ્રીતિ અને પુલહને ક્ષમા આપવામાં આવી।

Verse 56

क्रतवे संततिं नाम अनसूयां तथात्रये / ऊर्जां ददौ वसिष्ठाय स्वाहां चैवाग्नये ददौ

ક્રતુને ‘સંતતિ’ નામની, અત્રિને અનસૂયા; વસિષ્ઠને ઊર્જા અને અગ્નિને સ્વાહા આપવામાં આવી।

Verse 57

स्वधां चैव पितृभ्यस्तु तास्वपत्यानि मे शृणु / एताः सर्वा महाभागाः प्रजास्त्वनुसृताः स्थिताः

અને પિતૃઓને સ્વધા આપવામાં આવી; હવે તેમની પાસેથી ઉત્પન્ન થયેલી સંતાનને મારી પાસેથી સાંભળો. આ સર્વ મહાભાગ પ્રજાઓ પરંપરાથી અનુસરીને સ્થિર રહી છે।

Verse 58

मन्वन्तरेषु सर्वेषु यावदाभूतसंप्लवम् / श्रद्धा कामं प्रजज्ञे ऽथ दर्पो लक्ष्मी सुतः स्मृतः

સર્વ મન્વંતરોમાં, મહાપ્રલય સુધી, શ્રદ્ધાએ કામને જન્મ આપ્યો; અને લક્ષ્મીનો પુત્ર ‘દર્પ’ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 59

धृत्यास्तु नियमः पुत्रस्तुष्ट्याः संतोष उच्यते / पुष्ट्या लाभः सुतश्चापि मेधापुत्रः श्रुतस्तथा

ધૃતિનો પુત્ર ‘નિયમ’ કહેવાય છે; તુષ્ટિનો પુત્ર ‘સંતોષ’ તરીકે ઉચ્ય છે. પુષ્ટિનો પુત્ર ‘લાભ’ પણ છે; અને મેધાનો પુત્ર ‘શ્રુત’ પણ પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 60

क्रियायास्तनयौ प्रोक्तौ दमश्च शम एव च / बुद्धेर्बोधः सुतश्चापि अप्रमादश्च तावुभौ

ક્રિયાના બે પુત્રો કહ્યા છે—‘દમ’ અને ‘શમ’. બુદ્ધિનો પુત્ર ‘બોધ’ પણ છે; તેમજ ‘અપ્રમાદ’ પણ—એ બંને.

Verse 61

लज्जाया विनयः पुत्रो व्यवसायो वसोः सुतः / क्षेमः शान्तेः सुतश्चापि सुखं सिद्धेर्व्यजायत

લજ્જાનો પુત્ર ‘વિનય’ છે; અને વસુનો પુત્ર ‘વ્યવસાય’ છે. શાંતિનો પુત્ર ‘ક્ષેમ’ પણ છે; અને સિદ્ધિમાંથી ‘સુખ’ જન્મ્યું.

Verse 62

यशः कीर्तेः सुतश्चापि इत्येते धर्मसूनवः / कामस्य तु सुतो हर्षो देव्यां सिद्ध्यां व्यजायत

કીર્તિનો પુત્ર ‘યશ’ પણ છે—આ બધા ધર્મના પુત્રો છે. અને કામનો પુત્ર ‘હર્ષ’ દેવી સિદ્ધિમાં જન્મ્યો.

Verse 63

इत्येष वै सुखोदर्कः सर्गो धर्मस्य सात्त्विकः / जज्ञे हिंसा त्वधर्माद्वै निकृतिं चानृतं च ते

આ રીતે ધર્મનો આ સાત્ત્વિક સર્ગ સુખફળ આપનાર છે; પરંતુ અધર્મમાંથી હિંસા જન્મી, તેમજ કપટ અને અસત્ય પણ ઉત્પન્ન થયા।

Verse 64

निकृत्यनृतयोर्जज्ञ भयं नरक एव च / माया च वेदना चापि मिथुनद्वयमेतयोः

કપટ અને અસત્યમાંથી ભય તથા નરક જન્મ્યા; અને એમના યुगલરૂપે માયા તથા વેદના પણ પ્રગટ થઈ।

Verse 65

मयाज्जज्ञे ऽथ वै माया मृत्युं भूतापहारिणम् / वेदनायां ततश्चापि जेज्ञ दुःखं तु रौरवात्

માયામાંથી ફરી માયા જન્મી, અને પ્રાણીઓનું અપહરણ કરનાર મૃત્યુ પણ; તેમજ વેદનામાંથી રૌરવ નરકસંબંધિત દુઃખ ઉત્પન્ન થયું।

Verse 66

मृत्योर्व्याधिर्जराशोकक्रोधासूया विजज्ञिरे / दुःखोत्तराः स्मृता ह्येते सर्वे चाधर्मलक्षणाः

મૃત્યુમાંથી વ્યાધિ, જરા, શોક, ક્રોધ અને અસૂયા જન્મ્યા; આ બધા દુઃખવર્ધક અને અધર્મના લક્ષણરૂપ ગણાયા છે।

Verse 67

तेषां भार्यास्ति पुत्रो वा सर्वे ह्यनिधनाः स्मृताः / इत्येष तामसः सर्गो जज्ञे धर्मनिया मकः

તેમની પત્નીઓ અને પુત્રો પણ છે, અને તેઓ બધા અવિનાશી ગણાયા છે; આ રીતે ધર્મને નિયંત્રિત કરનાર તામસ સર્ગ ઉત્પન્ન થયો।

Verse 68

प्रजाः सृचेति व्यादिष्टो ब्रह्मणा नीललोहितः / सो ऽभिध्याय सतीं भार्यां निर्ममे चात्मसंभवान्

બ્રહ્માએ “પ્રજાઓ સર્જ” એમ આદેશ આપતાં નીલલોહિતે સતી પત્નીનું ધ્યાન કરી પોતાના આત્મસમ્ભવ પ્રાણીઓને રચ્યા।

Verse 69

नाधिकान्न च हीनास्तान्मानसानात्मना समान् / सहस्रं च सहस्राणामसृजत्कृत्तिवाससः

તેઓ ન વધારે ન ઓછા—માનસજન્ય અને પોતાનાં સમાન. કૃત્તિવાસે સહસ્રોના સહસ્ર, અણગણિત પ્રજાઓ સર્જી।

Verse 70

तुल्यानेवात्मना सर्वान् रूपतेजोबल श्रुतैः / पिङ्गलान्सनिषङ्गांश्च कपर्दी नीललोहितान्

કપર્દી નીલલોહિતે સર્વને પોતાના સમાન જ રચ્યા—રૂપ, તેજ, બળ અને શ્રુતિમાં; પિંગલવર્ણ અને નિષંગ (તૂણિર) સહિત।

Verse 71

विशिखान्हीनकेशांश्च दृष्टिघ्नास्तान्कपालिनः / महारूपान्विरूपांश्च विश्वरूपाश्च रूपिणः

તેઓ શિખાવિહિન, અલ્પકેશ અને દૃષ્ટિહર; કપાલધારી હતા. કોઈ મહારૂપ, કોઈ વિરূপ, અને કોઈ વિશ્વરૂપ—રૂપવાન હતા।

Verse 72

रथिनो वर्मिणश्चैव धन्विनो ऽथ वरूथिनः / सहस्रशतबाहूंश्च दिव्यभौमान्तरिक्षगान्

તેઓ રથી, વર્મધારી, ધનુર્ધર અને વરૂથિન (દળ-આવરણવાળા) હતા; સહસ્ર-શત બાહુવાળા, દિવ્ય—ભૂમિ અને અંતરિક્ષમાં વિહરનાર।

Verse 73

स्थूल शीर्षानष्टदंष्ट्रान् द्विजिह्वांस्तु त्रिलोचनान् / अन्नादान्पिशितादांश्च आज्यपान्सोमपोस्तथा

તેઓ સ્થૂલમસ્તક, દંષ્ટ્રાવિહિન, દ્વિજિહ્વા અને ત્રિલોચન હતા; અન્નભોજી, માંસભોજી, આજ્યપાન કરનાર અને સોમપાન કરનાર પણ હતા।

Verse 74

अतिमेढ्रोग्रकायांश्च शितिकण्ठोग्रमन्युकान् / सनिषङ्गतनुत्रांश्च धन्विनो ह्यसिचर्मिणः

અતિમેઢ્ર, ઉગ્રકાય, શિતિકંઠ અને ઉગ્રક્રોધી; તૂણીર અને કવચসহ ધનુર્ધર, તેમજ ખડ્ગ અને ઢાલ ધારણ કરનાર પણ હતા।

Verse 75

आसीनान् धावतश्चापि जृंभतश्चाप्यधिष्ठितान् / अधीयानाश्च जपतो युञ्जतो ध्यायतस्तथा

કેટલાક બેઠેલા, કેટલાક દોડતા, કેટલાક જંભાઈ લેતા અને કેટલાક આસનસ્થ; કેટલાક અધ્યયનમાં, કેટલાક જપમાં, કેટલાક યોગમાં યુક્ત અને કેટલાક ધ્યાનમાં લીન હતા।

Verse 76

ज्वलतो वर्षतश्चैव द्योतमानान्प्रधूपितान् / बुद्धान्बुद्धतमांश्चैव ब्रह्मस्वान् ब्रह्मदर्शिनः

કેટલાક જ્વલંત, કેટલાક વરસતા, કેટલાક તેજસ્વી અને કેટલાક ધૂપ-ધુમાડાથી આવૃત; કેટલાક બુદ્ધ, કેટલાક અતિબુદ્ધિમાન, બ્રહ્મમય અને બ્રહ્મદર્શી હતા।

Verse 77

नीलग्रीवान्सहस्राक्षान् सर्वांश्चैव क्षमाचरान् / अदृश्यान्सर्वभूतानां महायोगान्महौजसः

તેઓ નীলગ્રીવ, સહસ્રનેત્ર અને સર્વે ક્ષમાશીલ આચરણવાળા; સર્વ ભૂતોને અદૃશ્ય, મહાયોગી અને મહાતેજસ્વી હતા।

Verse 78

रुदतो द्रवतश्चैव एवं युक्तान्सहस्रशः / अयातयामान् सृजतं रुद्रमेतान्सुरोत्तमान्

રડતા અને દોડતા, આ રીતે સહસ્રશઃ જોડાયેલા—રુદ્રે આ અયાતયામ (અક્ષય) સૂરોત્તમોને સર્જ્યા.

Verse 79

दृष्ट्वा ब्रह्माब्रवीदेनं मास्राक्षीरीदृशीः प्रजाः / न स्रष्टव्यात्मन स्तल्या प्रजा नैवाधिका तथा

આ જોઈ બ્રહ્માએ તેને કહ્યું—“આવી પ્રજાઓનું સર્જન ન કર; પોતાના સ્વભાવથી એવી પ્રજા સર્જવી ન યોગ્ય છે, ન યોગ્યતાથી વધુ છે.”

Verse 80

अन्याः सृजस्व भद्रं ते प्रजास्त्वं मृत्युसंयुताः / नारभन्ते हि कर्माणि प्रजा विगतमृत्यवः

તારું કલ્યાણ થાઓ—મૃત્યુસંયુક્ત એવી અન્ય પ્રજાઓ તું સર્જ; કારણ કે મૃત્યુ વિનાની પ્રજાઓ કર્મોનો આરંભ કરતી નથી.

Verse 81

एवसुक्तो ऽब्रवीदेनं नाहं मृत्युजरान्विताः / प्रजाः स्रक्ष्यामि भद्रं ते स्थितो ऽहं त्वं सृज प्रभो

આ રીતે કહેવામાં આવતાં તેણે કહ્યું—“તારું કલ્યાણ થાઓ; હું મૃત્યુ અને જરા-યુક્ત પ્રજાઓનું સર્જન નહીં કરું. હું સ્થિર છું; હે પ્રભુ, તું જ સર્જન કર.”

Verse 82

एते ये वै मया सृष्टा विरूपा नीललोहिताः / सहस्रं हि सहस्राणामात्मनो मम निःसृताः

આ એ જ છે, જેમને મેં સર્જ્યા—વિરૂપ, નીલ-લોહિત; મારા પોતાના આત્મસ્વરૂપમાંથી તેઓ સહસ્રોના સહસ્ર રૂપે નિઃસૃત થયા છે.

Verse 83

एते देवा भविष्यन्ति रुद्रा नाम महाबलाः / पृथिव्यामन्तरिक्षे च रुद्राण्यस्ताः परिश्रुताः

આ દેવો ભવિષ્યમાં ‘રુદ્ર’ નામે મહાબળવાન થશે; પૃથ્વી અને અંતરિક્ષમાં તે રુદ્રાણીઓ પણ પ્રસિદ્ધ કહેવાય છે.

Verse 84

शतरुद्रे समाम्नाता भविष्यन्तीह यज्ञियाः / यज्ञभाजो भविष्यन्ति सर्वे देवगणैः सह

શતરુદ્રમાં જેમનું સમામ્નાત વર્ણન છે, તેઓ અહીં યજ્ઞયોગ્ય થશે; સર્વ દેવગણો સાથે તેઓ યજ્ઞના ભાગી બનશે.

Verse 85

मन्वन्तरेषु ये देवा भविष्यन्तीह छन्दजाः / तैः सार्द्धमिज्यमानास्ते स्थास्यन्तीहायुगक्षयात्

મન્વંતરોમાં છંદોથી ઉત્પન્ન જે દેવો અહીં થશે, તેમની સાથે પૂજાતા તેઓ યુગના ક્ષય સુધી અહીં સ્થિર રહેશે.

Verse 86

एवमुक्तस्ततो ब्रह्मा महादेवेन स प्रभुः / प्रत्युवाच तथा भीमं त्दृष्यमाणः प्रजापतिः

મહાદેવે એમ કહ્યે પછી પ્રભુ બ્રહ્મા—પ્રજાપતિ—ભીમને જોતા તે જ રીતે પ્રત્યुत્તર આપ્યો.

Verse 87

एवं भवतु भद्रं ते यथा ते व्यात्दृतं प्रभो / ब्रह्मणा समनु ज्ञाते ततः सर्वमभूत्किल

એવું જ થાઓ; તારો કલ્યાણ થાઓ, પ્રભો—જેમ તું કહ્યું છે. બ્રહ્માએ અનુમતિ આપતાં જ પછી બધું એમ જ બની ગયું.

Verse 88

ततः प्रभृति देवः स न प्रासूयत वै प्रजाः / ऊर्ध्वरेताः स्थितः स्थाणुर्यावदाभूतसंप्लवम्

ત્યાંથી તે દેવ પ્રજાઓને ઉત્પન્ન કરતો રહ્યો નહિ. ઊર્ધ્વરેતા બની સ્થાણુરૂપે મહાપ્રલય સુધી સ્થિર રહ્યો.

Verse 89

यस्मात्प्रोक्तं स्थितो ऽस्मीति तस्मात्स्थाणुर्बुधैः स्मृतः / ज्ञानं तपश्च सत्यं च ह्यैश्वर्यं धर्म एव च

કારણ કે તેણે કહ્યું—“હું સ્થિત છું”, તેથી વિદ્વાનો તેને ‘સ્થાણુ’ તરીકે સ્મરે છે. જ્ઞાન, તપ, સત્ય, ઐશ્વર્ય અને ધર્મ—આ બધું તેમાં જ છે.

Verse 90

वैराग्यमात्मसंबोधः कृत्स्नान्येतानि शङ्करे / सर्वान्देवानृषींश्चैव समेतानसुरैः सह

વૈરાગ્ય અને આત્મબોધ—આ બધું શંકરમાં પૂર્ણ છે; તેમજ દેવો, ઋષિઓ અને અસુરો સહિત જે બધા સમવেত થયા હતા, તેઓમાં પણ તે જ પ્રગટ છે.

Verse 91

अत्येति तेजसा देवो महादेवस्ततः स्मृतः / अत्येति देवा नैश्वर्याद्वलेन च महासुरान्

તે દેવ પોતાના તેજથી સૌને અતિક્રમે છે, તેથી ‘મહાદેવ’ તરીકે સ્મરાય છે. ઐશ્વર્યથી દેવોને પણ અને બળથી મહાસુરોને પણ તે વટાવી જાય છે.

Verse 92

ज्ञानेन च मुनीन्सर्वान्योगाद्भूतानि सर्वशः / एवमेव महादेवः सर्वदेवनमस्कृतः / प्रजामनु द्यामां सृष्ट्वा सर्गादुपरराम ह

જ્ઞાનથી તે સર્વ મુનિઓને અને યોગથી સર્વ ભૂતોને સર્વથા અતિક્રમે છે. આ રીતે સર્વ દેવોથી નમસ્કૃત મહાદેવ પ્રજાઓ માટે દ્યામાં (લોકવ્યવસ્થા) સર્જી સર્ગકાર્યથી વિરામ પામ્યો.