Adhyaya 38
Cākṣuṣa–Vaivasvata Manvantara Transition, Deva-Gaṇa Taxonomy, and Loka-Triad Etymology (Bhūr–Antarikṣa–Dyu)
આ અધ્યાયમાં સૂતપ્રવચન દ્વારા વૈવસ્વત મનુના મન્વંતરચક્રમાં પ્રસંગ સ્થાપિત થાય છે. મરીચિ–કશ્યપ વંશપરંપરાના સંદર્ભે દેવગણો અને પરમર્ષિઓના પ્રાદુર્ભાવનું વર્ણન છે. આદિત્યો, વસુઓ, રુદ્રો, સાધ્યો, વિશ્વેદેવો અને મરુતો—આ મુખ્ય દિવ્ય સમૂહોની ગણના કરીને કેટલાકને કશ્યપની સંતાનરૂપે અને કેટલાકને ધર્મના પુત્રો સાથે જોડવામાં આવ્યા છે; તેથી વંશતર્ક અને દેવગણ-વર્ગીકરણ એકસાથે ગૂંથાય છે. આગળ સર્વ મન્વંતરોમાં ઇન્દ્રોની સમાન પ્રકૃતિ દર્શાવી—તપ, તેજ, બુદ્ધિ, બળ અને શ્રુતિ દ્વારા તેઓ લોકોને ધારણ કરે છે એમ કહે છે. પછી લોકત્રયને ભૂત/ભવત/ભવ્ય એવા કાળવર્ગો તથા ભૂઃ–અંતરિક્ષ–દ્યુ/દિવ એવા નામધારી લોકરૂપે સમજાવે છે. ‘ભૂઃ’ શબ્દની વ્યૂત્પત્તિ ‘ભૂ’ ધાતુ (અસ્તિત્વ) પરથી બતાવી, બ્રહ્માની આદ્ય વ્યાહૃતિને નામકરણ-ક્રિયા ગણાવી સૃષ્ટિના તત્ત્વસ્થિતિને સ્થિર કરતી કહે છે.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे चाक्षुषसर्गवर्णनं नाम सप्तत्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच सप्तम त्वथ पर्याये मनोर्वैवस्वतस्य ह / मारीचात्कश्यपाद्देवा जज्ञिरे परमर्षयः
આ રીતે વાયુપ્રોક્ત શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના પૂર્વભાગના દ્વિતીય અનુષંગપાદમાં ‘ચાક્ષુષસર્ગવર્ણન’ નામે સડત્રીસમો અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—વૈવસ્વત મનુના સાતમા પર્યાયમાં મારીચિવંશીય કશ્યપથી દેવગણ અને પરમર્ષિઓ જન્મ્યા.
Verse 2
आदित्या वसवी रुद्राः साध्या विश्वे मरुद्गणाः / भृगवोंऽगिरसश्चैव ते ऽष्ठौ देवगणाः स्मृताः
આદિત્ય, વસુ, રુદ્ર, સાધ્ય, વિશ્વેદેવ, મરુદ્ગણ, ભૃગુ અને અંગિરસ—આ આઠ દેવગણ તરીકે સ્મરાય છે.
Verse 3
आदित्या मरुतो रुद्रा विज्ञेयाः कश्यपात्मजाः / साध्याश्य वसवो विश्वे धर्मपुत्रास्त्रयो गणाः
આદિત્ય, મરુત અને રુદ્ર—એ કશ્યપના પુત્રો તરીકે જાણવાં; અને સાધ્ય, વસુ તથા વિશ્વેદેવ—આ ત્રણ ગણ ધર્મના પુત્રગણ છે.
Verse 4
भृगोस्तु भृगवो देवा ह्यङ्गिरसोंऽगिरः सुताः / वैवस्वतेंऽतरे ह्यस्मिन्नित्ये ते छन्दजा मताः
ભૃગુથી ભૃગવ દેવ થયા અને અંગિરાથી અંગિરસપુત્રો; આ વૈવસ્વત મન્વંતરમાં તેઓ નિત્ય અને છંદોજાત માનવામાં આવે છે.
Verse 5
एते ऽपि च गमिष्यन्ति महान्तं कालपर्ययात् / एवं सर्गस्तु मारीचो विज्ञेयः सांप्रतः शुभः
આ પણ કાળપરિવર્તનથી મહાન અંતને પામશે; આ રીતે મરીચિસંબંધિત આ સર્ગ વર્તમાનમાં શુભ તરીકે જાણવો.
Verse 6
तेजस्वी सांप्रतस्तेषामिन्द्रो नाम्ना महाबलः / अतीतानागता ये च वर्त्तन्ते सांप्रतं च ये
તેમના વર્તમાન કાળમાં ‘ઇન્દ્ર’ નામે મહાબળવાન, તેજસ્વી દેવ વિરાજે છે. જે ભૂતકાળના, જે ભવિષ્યના અને જે હાલ વર્તમાનમાં છે—તે સૌનો તે અધિપતિ છે.
Verse 7
सर्वे मन्वन्तरेद्रास्ते विज्ञेयास्तुल्यलक्षणाः / भूतभव्यभवन्नाथाः सहस्राक्षाः पुरन्दराः
બધા મન્વંતરોના ઇન્દ્રો સમાન લક્ષણવાળા છે એમ જાણવું. તેઓ ભૂત-ભવ્ય-વર્તમાનના નાથ, સહસ્રાક્ષ અને પુરંદર તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 8
सघवन्तश्चते सर्वे शृङ्गिणो वज्रपाणयः / सर्वैः क्रतुशतेनेष्टं पृथक्छतगुणेन तु
તેઓ બધા સઘવંત, શૃંગધારી અને વજ્રપાણિ છે. સૌએ સો ક્રતુ (યજ્ઞ) કર્યા છે; અને પ્રત્યેકે અલગથી શતગুণ ફળવાળી ઇષ્ટિ કરી છે.
Verse 9
त्रैलोक्ये यानि सत्त्वानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च / अभिभूयावतिष्ठन्ति धर्माद्यैः कारणैरपि
ત્રિલોકમાં જે જે સત્ત્વો ગતિ પામે છે અને જે ધ્રુવ (સ્થિર) છે, તે પણ ધર્મ વગેરે કારણોથી અભિભૂત થઈ પોતાના પોતાના સ્થાને સ્થિત રહે છે.
Verse 10
तेजसा तपसा बुद्ध्या बलश्रुतपराक्रमैः / भूतभव्यभवन्नाथा यथा ते प्रभविष्णवः
તેજ, તપ, બુદ્ધિ, બળ, શ્રુતિ અને પરાક્રમથી તેઓ—ભૂત-ભવ્ય-વર્તમાનના નાથ—એ રીતે સમર્થ અને પ્રભાવશાળી બને છે.
Verse 11
एतत्सर्वं प्रवक्ष्यामि ब्रुवतो मे निबोधत / भूतभव्यभवद्ध्येत त्समृतं लोकत्रयं द्विजैः
આ બધું હું કહું છું; મારા વચનને ધ્યાનથી સાંભળો. ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાનના ધ્યાનથી દ્વિજોએ ત્રિલોકનું સ્મરણ કર્યું છે.
Verse 12
भूर्लोको ऽयं स्मृतो भूतमन्तरिक्षं भवत्स्मृतम् / भव्यं स्मृतं दिवं ह्येतत्तेषां वक्ष्यामि साधनम्
આ ભૂર્લોક ‘ભૂત’ તરીકે સ્મૃત છે અને અંતરિક્ષ ‘વર્તમાન’ તરીકે સ્મૃત છે. દિવ્ય લોક ‘ભવિષ્ય’ કહેવાયો છે; હવે હું તેમના સાધન કહું છું.
Verse 13
ध्यायता लोकनामानि ब्रह्मणाग्रे विभाषितम् / भूरिति व्याहृतं पूर्वं भूर्लोको ऽयमभूत्तदा
લોકનામોનું ધ્યાન કરતાં બ્રહ્માએ આદિમાં ઉચ્ચાર કર્યો. પ્રથમ ‘ભૂઃ’ એવી વ્યાહૃતિ બોલાઈ; ત્યારે આ ભૂર્લોક પ્રગટ થયો.
Verse 14
भू सत्तायां स्मृतो धातुस्तथासौ लोकदर्शने / भूतत्वाद्दर्शनाच्चैव भूर्लोको ऽयमभूत्ततः
‘ભૂ’ ધાતુ ‘સત્તા’ અર્થમાં સ્મૃત છે અને લોકદર્શન માં પણ પ્રસિદ્ધ છે. ભૂતત્વ અને દર્શન—આ બન્ને કારણે આ ભૂર્લોક થયો.
Verse 15
अतो ऽयं प्रथमो लोको भूतत्वाद्भूर्द्वजैः स्मृतः / भूते ऽस्मिन्भवदित्युक्तं द्वितीयं ब्रह्मणा पुनः
અતએવ આ પ્રથમ લોક ભૂતત્વના કારણે દ્વિજોએ ‘ભૂઃ’ તરીકે સ્મર્યો. અને આ ભૂતમાં જ બ્રહ્માએ ફરી બીજા ને ‘ભવઃ’ કહી ઉચ્ચાર્યો.
Verse 16
भवदित्यत्पद्यमाने काले शब्दो ऽयमुच्यते / भवनात्तु भुवल्लोको निरुत्तया हि निरुच्यते
‘ભવત્’ પ્રગટ થાય ત્યારે આ શબ્દ ઉચ્ચારાય છે. ‘ભવન’ પરથી જ ‘ભુવઃ’ લોકનું નામ નિરુક્તિથી સમજાવવામાં આવે છે.
Verse 17
अन्तरिक्षं भवत्तस्माद्द्वितीयो लोक उच्यते / उत्पन्ने तु तथा लोके द्वितीये ब्रह्मणा पुनः
તેથી અંતરિક્ષ ઉત્પન્ન થયું; તેથી તેને બીજો લોક કહે છે. અને એવો બીજો લોક ઉત્પન્ન થતાં બ્રહ્માએ ફરી…
Verse 18
भव्येति व्याहृतं पश्चाद्भव्यो लोकस्ततो ऽभवत् / अनागते भव्य इत शब्द एष विभाव्यते
પછી ‘ભવ્ય’ એવી વ્યાહૃતિ ઉચ્ચારાઈ; તેથી ‘ભવ્ય’ નામનો લોક થયો. ‘ભવ્ય’ શબ્દ અનાગત, એટલે ભવિષ્ય અર્થમાં પણ વિચારાય છે.
Verse 19
तस्माद्भव्यो ह्यसौ लोको नामतस्त्रिदिवं स्मृतम् / भूरितीयं स्मृता भूमिरन्तरिक्षं भुवः स्मृतम्
અતએવ તે ‘ભવ્ય’ લોક નામથી ‘ત્રિદિવ’ તરીકે સ્મૃત છે. ‘ભૂઃ’થી ભૂમિ અને ‘ભુવઃ’થી અંતરિક્ષ સ્મરાય છે.
Verse 20
दिवं स्मृतं तथा भव्यं त्रलोक्यस्यैष निर्णयः / त्रैलोक्ययुक्तैर्व्याहारैस्तिस्रो व्याहृतयो ऽभवन्
‘દિવ’ પણ ‘ભવ્ય’ જ સ્મૃત છે—આ ત્રિલોક્યનો નિર્ણય છે. ત્રૈલોક્ય-યુક્ત આવા વ્યાહારોમાંથી ત્રણ વ્યાહૃતિઓ થઈ.
Verse 21
नाथ इत्येष धातुर्वै धातुज्ञैः पालने स्मृतः / यस्माद्भूतस्य लोकस्य भव्यस्य भवतस्तथा
‘નાથ’ એવો ધાતુ ધાતુજ્ઞોએ ‘પાલન’ અર્થમાં સ્મર્યો છે; કારણ કે તે ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્ય—ત્રણે કાળના લોકનું પાલન કરે છે.
Verse 22
लोकत्रयस्य नाथास्ते तस्मादिन्द्राद्विजैः स्मृताः / प्रधानभूता देवेन्द्रा गुणभूतास्तथैव च
તેઓ ત્રિલોકના નાથ છે; તેથી દ્વિજોએ તેમને ‘ઇન્દ્ર’ તરીકે સ્મર્યા છે. દેવೇಂದ್ರો મુખ્ય-સ્વરૂપ પણ છે અને ગુણ-સ્વરૂપ પણ છે.
Verse 23
मन्वन्तरेषु ये देवा यज्ञभाजो भवन्ति हि / यज्ञगन्धर्वरक्षांसि पिशाचो रगमानुषाः
મન્વંતરોમાં જે દેવો યજ્ઞના ભાગી બને છે—યજ્ઞ-ગંધર્વ, રાક્ષસ, પિશાચ અને રગમાનુષ—એ જ હોય છે.
Verse 24
महिमानः स्मृता ह्येते देवेन्द्राणां तु सर्वशः / देवेन्द्रा गुरवो नाथा राजानः पितरो हि ते
આ બધું દેવેન્દ્રોની મહિમા સર્વ રીતે સ્મરાયું છે; દેવેન્દ્રો ગુરુ, નાથ, રાજા અને પિતૃસમાન પણ છે.
Verse 25
रक्षन्तीमाः प्रजा ह्येते धर्मेणेह सुरोत्तमाः / इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं देवेन्द्राणां समासतः
આ સૂરોત્તમો ધર્મથી અહીં પ્રજાનું રક્ષણ કરે છે; આ રીતે દેવેન્દ્રોના લક્ષણનું સંક્ષેપમાં વર્ણન થયું છે.
Verse 26
सप्तर्षीन्संप्रवक्ष्यामि सांप्रतं ये दिवं श्रिताः / गाधिजः कौशिको धीमान्विश्वामित्रो महातपाः
હવે હું તે સપ્તર્ષિઓનું વર્ણન કરું છું, જે હાલમાં દિવ્યલોકમાં નિવાસ કરે છે—ગાધિનો પુત્ર, કૌશિક વંશનો ધીમાન, મહાતપસ્વી વિશ્વામિત્ર।
Verse 27
भार्गवो जमदग्निश्च ह्यौर्वपुत्रः प्रतापवान् / बृहस्पतिसुतश्चापि भरद्वाजो महा यशाः
ભાર્ગવ જમદગ્નિ અને ઔર્વનો પુત્ર પ્રતિાપવાન; તેમજ બૃહસ્પતિનો પુત્ર ભરદ્વાજ પણ, મહાયશસ્વી છે।
Verse 28
औतथ्यो गौतमो विद्वाञ्शरद्वान्नाम धार्मिकः / स्वायंभुवो ऽत्रिर्भगवान्ब्रह्मकोशः सपञ्चमः
ઔતથ્ય, વિદ્વાન ગૌતમ અને ‘શરદ્વાન’ નામનો ધાર્મિક; તેમજ સ્વાયંભુવ ભગવાન અત્રિ—આ પાંચમો બ્રહ્મકોશ કહેવાય છે।
Verse 29
षष्ठो वसिष्ठपुत्रस्तु वसुमांल्लोकविश्रुतः / वत्सरः काश्यपश्यैव सप्तैते साधुसंमताः
છઠ્ઠો વસિષ્ઠનો પુત્ર વસુમાન, લોકવિખ્યાત; અને વત્સર તથા કાશ્યપ—આ સાતેય સજ્જનો દ્વારા માન્ય છે।
Verse 30
एते सप्तर्षयश्योक्ता वर्त्तन्ते सांप्रतेंऽतरे / इक्ष्वाकुश्च नृगश्चैव धृष्टः शर्यातिरेब च
આ સાત ઋષિઓ એમ કહી દેવાયા; તેઓ હાલમાં અંતરમાં (પોતપોતાના લોકમાં) વર્તે છે; તેમજ ઇક્ષ્વાકુ, નૃગ, ધૃષ્ટ અને શર્યાતિ પણ।
Verse 31
नरिष्यन्तश्चविख्यातो नाभागो दिष्ट एव च / करूषश्च पृषध्रश्च पांशुश्चनवमः स्मृतः
નરિષ્યંત પ્રસિદ્ધ હતો; નાભાગ અને દિષ્ટ પણ; તેમજ કરૂષ, પૃષધ્ર અને પાંશુ—એ નવમ તરીકે સ્મરાય છે।
Verse 32
मनोर्वैवस्वतस्यैते नव पुत्राः सुधार्मिकाः / कीर्तिता वै तथा ह्येते सप्तमं चैतदन्तरम्
વૈવસ્વત મનુના આ નવ પુત્રો અતિ ધર્મનિષ્ઠ હતા; એમ જ તેઓ કીર્તિત થયા છે, અને આ જ સાતમું મન્વંતર છે।
Verse 33
इत्येष ह मया पादो द्वितीयः कथितोद्विजाः / विस्तरेणानुपूर्व्या च भूयः किं कथयाम्यहम्
હે દ્વિજોઃ આ રીતે મેં બીજો પાદ ક્રમસર વિસ્તારે કહ્યો; હવે હું વધુ શું કહું?
Frequently Asked Questions
The chapter anchors certain divine groups in a Marīci–Kaśyapa lineage (Kaśyapa as a key progenitor), while also attributing some collectives (e.g., Sādhyas/Vasus/Viśvedevas in the sample) to Dharma’s sons—showing how Purāṇic taxonomy often blends descent and function.
Indra is presented as a recurring office rather than a single unchanging individual: manvantara-Indras are said to be similar in marks and sustain the worlds through tapas, tejas, intellect, strength, and valor—supporting a cyclic-time model of divine governance.
They are framed as the three worlds (loka-traya) and also correlated with temporal categories (bhūta/bhavat/bhavya). “Bhūr” is etymologized from the root bhū (to be), and Brahmā’s primordial utterance (vyāhṛti) is treated as a naming-act that fixes cosmic ontology.