Shloka 16
Cākṣuṣa–Vaivasvata Manvantara Transition, Deva-Gaṇa Taxonomy, and Loka-Triad Etymology
Bhūr–Antarikṣa–Dyu
Devanagari script
भवदित्यत्पद्यमाने काले शब्दो ऽयमुच्यते / भवनात्तु भुवल्लोको निरुत्तया हि निरुच्यते
Transliteration
bhavadityatpadyamāne kāle śabdo 'yamucyate / bhavanāttu bhuvalloko niruttayā hi nirucyate
Translation
‘ભવત્’ પ્રગટ થાય ત્યારે આ શબ્દ ઉચ્ચારાય છે. ‘ભવન’ પરથી જ ‘ભુવઃ’ લોકનું નામ નિરુક્તિથી સમજાવવામાં આવે છે.
Word by Word
भवत्you (honorific)
भवत्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभवत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन; सर्वनाम-प्रयोग (honorific pronoun)
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण/इत्यर्थक अव्यय (quotative particle)
यत्which
यत्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन; सम्बन्ध-निर्देशक (relative pronoun)
पद्यमानेwhile being produced/coming into being
पद्यमाने:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeVerb
Rootपद्य (धातु) + शानच् (कृदन्त)
Formवर्तमानकाले, शानच्-प्रत्ययान्त कृदन्त (present passive participle), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th case), एकवचन; ‘पद्यते’ (to be produced/come into being)
कालेat the time
काले:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootकाल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th case), एकवचन
शब्दःthe word/sound
शब्दः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootशब्द (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन
अयम्this
अयम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन
उच्यतेis said/uttered
उच्यते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलट् (Present), कर्मणि प्रयोग (passive), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन
भवनात्from becoming/production
भवनात्:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootभवन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th case), एकवचन; अपादान (source)
तुbut/indeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (particle), विरोध/विशेषार्थ
भुवःof bhuvaḥ (the mid-region)
भुवः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootभुवस्/भुवः (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (वेदिक-प्रयोग), षष्ठी (6th case), एकवचन; ‘भुवः’ (the mid-region/atmosphere)
लोकःworld/realm
लोकः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootलोक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन
निरुत्तयाby etymological explanation
निरुत्तया:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootनिरुक्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd case), एकवचन; करण (instrument)
हिindeed
हि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात (emphatic particle)
निरुच्यतेis explained/derived
निरुच्यते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु) + निर् (उपसर्ग)
Formलट् (Present), कर्मणि प्रयोग (passive), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; ‘निरुच्यते’ = is explained/etymologized