Shloka 9
Cākṣuṣa–Vaivasvata Manvantara Transition, Deva-Gaṇa Taxonomy, and Loka-Triad Etymology
Bhūr–Antarikṣa–Dyu
Devanagari script
त्रैलोक्ये यानि सत्त्वानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च / अभिभूयावतिष्ठन्ति धर्माद्यैः कारणैरपि
Transliteration
trailokye yāni sattvāni gatimanti dhruvāṇi ca / abhibhūyāvatiṣṭhanti dharmādyaiḥ kāraṇairapi
Translation
ત્રિલોકમાં જે જે સત્ત્વો ગતિ પામે છે અને જે ધ્રુવ (સ્થિર) છે, તે પણ ધર્મ વગેરે કારણોથી અભિભૂત થઈ પોતાના પોતાના સ્થાને સ્થિત રહે છે.
Word by Word
त्रैलोक्येin the three worlds
त्रैलोक्ये:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootत्रि (संख्या) + लोक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; द्विगु-समास (‘three worlds’)
यानिwhich
यानि:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम/प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन; सम्बन्धबोधक सर्वनाम (relative pronoun)
सत्त्वानिbeings
सत्त्वानि:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootसत्त्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन
गतिमन्तिhaving movement/destiny
गतिमन्ति:
Vidheyavisheshana (विधेयविशेषण)
TypeAdjective
Rootगतिमत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन; विशेषण
ध्रुवाणिfixed, steady
ध्रुवाणि:
Vidheyavisheshana (विधेयविशेषण)
TypeAdjective
Rootध्रुव (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन; विशेषण
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयबोधक
अभिभूयhaving overcome
अभिभूय:
Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया/Gerund)
TypeIndeclinable
Rootअभि + भू (धातु) → अभिभूय (क्त्वान्त/अव्ययकृदन्त)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (gerund/absolutive): ‘having overcome’
अवतिष्ठन्तिremain, stand firm
अवतिष्ठन्ति:
Kriya (क्रिया/Verb)
TypeVerb
Rootअव + स्था (धातु)
Formलट्-लकार (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, बहुवचन
धर्माद्यैःby dharma and others
धर्माद्यैः:
Karana (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootधर्म (प्रातिपदिक) + आदि (अव्यय/प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; ‘धर्म-आदि’ (and the like) समाहार/तत्पुरुषप्राय
कारणैःby causes
कारणैः:
Karana (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootकारण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
अपिalso, even
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध/Particle)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय/अप्यर्थक निपात (particle: also/even)