Adhyaya 26
Nīlakaṇṭha-nāmotpatti-kathana (Origin of the Epithet “Nīlakaṇṭha”)
આ અધ્યાય પ્રશ્નોત્તર રૂપે રચાયેલો છે. ઋષિઓ મહાદેવની મહિમા, સર્વાધિકાર અને દિવ્ય ઐશ્વર્યનું સ્પષ્ટ તથા વિસ્તૃત વર્ણન માંગે છે. સૂત કહે છે કે આ પ્રસંગ ત્યારેનો છે જ્યારે વિષ્ણુએ દૈત્યોને જીત્યા, બલિને બંધન કર્યો અને ત્રિલોકમાં વ્યવસ્થા સ્થિર થઈ. કૃતજ્ઞ દેવો, સિદ્ધો, બ્રહ્મર્ષિઓ વગેરે ક્ષીરોદ સમાન પરમ ધામમાં એકત્ર થઈ વિષ્ણુને સર્જનહાર, પાલનહાર અને નિયંતારૂપે સ્તુતિ કરે છે. વિષ્ણુ કારણતત્ત્વ સમજાવે છે—કાલ પ્રભુત્વતત્ત્વ છે, માયા સાથે બ્રહ્મા દ્વારા લોકોત્પત્તિ થાય છે, અને અવ્યક્ત અંધકારથી આવૃત વિશ્વની સ્થિતિ કેવી હોય છે. પછી દિવ્ય સ્મૃતિમાં વિષ્ણુ વિરાટ સ્વરૂપે તેજસ્વી ચતુર્મુખ તપસ્વી બ્રહ્માને જુએ છે; બ્રહ્મા ઝડપથી આવી વિષ્ણુની ઓળખ અને પદ પૂછે છે. આમ ભક્તિસ્તુતિ અને સૃષ્ટિતત્ત્વને જોડીને ‘નીલકંઠ’ નામોત્પત્તિ તથા શૈવ મહિમા માટે પૃષ્ઠભૂમિ તૈયાર થાય છે।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्व भागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे नीलकण्ठनामोत्पत्तिकथनं नाम पञ्चविंशतितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः महादेवस्य महात्म्यं प्रभुत्वं च महात्मनः / श्रोतुमिच्छामहे सम्यगैश्वर्यगुणविस्तरम्
આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં, વાયુપ્રોક્ત પૂર્વભાગના દ્વિતીય અનુષંગપાદમાં ‘નીલકંઠ નામની ઉત્પત્તિનું કથન’ નામે પચ્ચીસમો અધ્યાય. ઋષિઓએ કહ્યું—મહાત્મા મહાદેવનું માહાત્મ્ય અને પ્રભુત્વ, તથા તેમના ઐશ્વર્ય-ગુણોનો વિસ્તાર અમે સમ્યક રીતે સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ।
Verse 2
सूत उवाच पूर्वं त्रैलोक्यविजये विष्णुना समुदात्दृ तम् / बलिं बद्ध्वा महावीर्यं त्रैलोक्याधिपतिं पुरा
સૂતએ કહ્યું—પૂર્વે ત્રૈલોક્યવિજયના પ્રસંગે વિષ્ણુએ ઉદાત્ત કાર્ય કર્યું હતું; પ્રાચીનકালে તેમણે મહાવીર્ય ત્રૈલોક્યાધિપતિ બલિને બાંધી દીધો હતો।
Verse 3
प्रनष्टेषु तु दैत्येषु प्रहृष्टे तु शचीपतौ / अथाजग्मुः प्रभुं द्रष्टुं सर्वे देवाः सनातनम्
દૈત્યો નષ્ટ થયા અને શચીપતિ ઇન્દ્ર પ્રસન્ન થયા ત્યારે, સર્વ દેવો સનાતન પ્રભુના દર્શન કરવા ગયા।
Verse 4
यत्रास्ते विश्वरूपात्मा क्षीरोदस्य मसीपतः / सिद्धा ब्रह्मर्षयो यक्षा गन्धर्वाप्सरसां गणाः
જ્યાં ક્ષીરોદસાગરના તટે વિશ્વરૂપ આત્મા વિરાજે છે, ત્યાં સિદ્ધો, બ્રહ્મર્ષિઓ, યક્ષો અને ગંધર્વ-અપ્સરાઓના ગણો પણ છે।
Verse 5
नागा देवर्षयश्चैव नद्यः सर्वे च पर्वताः / अभिगम्य महात्मानं स्तुवन्ति पुरुषं हरिम्
નાગો, દેવર્ષિઓ, સર્વ નદીઓ અને પર્વતો—બધા મહાત્મા પુરુષ હરિ પાસે જઈને તેમની સ્તુતિ કરે છે।
Verse 6
त्वं धाता त्वं च कर्तासि त्वं लोकान्सृजसि प्रभो / त्वत्प्रसादाच्च कल्याणं प्राप्तं त्रैलोक्यमव्ययम्
હે પ્રભુ! તું જ ધાતા, તું જ કર્તા, તું જ લોકોની સૃષ્ટિ કરે છે; તારા પ્રસાદથી અવ્યય ત્રૈલોક્યને કલ્યાણ પ્રાપ્ત થયું છે।
Verse 7
असुराश्च जिताः सर्वे बलिर्बद्धश्च वै त्वया / एवमुक्तः सुरैर्विष्णः सिद्धैश्च परमर्षिभिः
તમે સર્વ અસુરોને જીત્યા અને બલિને પણ બાંધી દીધો; દેવો, સિદ્ધો અને પરમર્ષિઓએ આ રીતે કહ્યે ત્યારે વિષ્ણુને સંબોધ્યા।
Verse 8
प्रत्युवाच तदा देवान् सर्वांस्तान्पुरुषोत्तमः / श्रूयतामभिधास्यामि कारणं सुरसत्तमाः
ત્યારે પુરુષોત્તમે સર્વ દેવોને ઉત્તર આપ્યો— “હે સુરશ્રેષ્ઠો, સાંભળો; હું કારણ કહું છું।”
Verse 9
यः स्रष्टा सर्वभूतानां कालः कालकरः प्रभुः / येनाहं ब्रह्मणा सार्द्धं सृष्टा लोकाश्च मायया
જે સર્વ ભૂતોનો સ્રષ્ટા છે, એ જ પ્રભુ કાળ અને કાળનો કર્તા છે; તેના દ્વારા જ મેં બ્રહ્મા સાથે માયાથી લોકોની સૃષ્ટિ કરી।
Verse 10
तस्यैव च प्रसादेन आदौ सिद्धत्वमागतः / पुरा तमसि चाव्यक्ते त्रैलोक्ये ग्रसिते मया
તેના જ પ્રસાદથી હું આરંભે સિદ્ધત્વને પ્રાપ્ત થયો; પૂર્વે અવ્યક્ત તમસમાં મારા દ્વારા ત્રૈલોક્ય ગ્રસિત થયું ત્યારે।
Verse 11
उदरस्थेषु भूतेषु त्वेको ऽहं शयित स्तदा / सहस्रशीर्षा भूत्वा च सहस्राक्षः सहस्रपात्
ત્યારે ઉદરસ્થ ભૂતોમાં હું એકલો જ શયન કરતો હતો; અને સહસ્રશીર્ષ, સહસ્રાક્ષ, સહસ્રપાદ બનીને।
Verse 12
शङ्खचक्रगदापाणिः शयितो विमलेंऽभसि / एतस्मिन्नन्तरे दूरात्पश्यामि ह्यमितप्रभम्
શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર હું નિર્મળ જળમાં શયન કરતો હતો; એ વચ્ચે દૂરથી હું અમિત તેજવાળાને જોઉં છું।
Verse 13
शतसूर्यप्रतीकाशं ज्वलन्तं स्वेन तेजसा / चतुर्वक्त्रं महायोगं पुरुषं काञ्चनप्रभम्
તે પોતાના તેજથી જ્વલંત, સો સૂર્ય સમાન પ્રકાશમાન; ચતુર્મુખ, મહાયોગી પુરુષ, કાંસ્ય-સુવર્ણ જેવી પ્રભાથી દીપ્ત હતો.
Verse 14
कृष्णाजिनधरं देवं कमण्डलुविभूषितम् / निमेषान्तरमात्रेण प्राप्तो ऽसौ पुरुषोत्तमः
કૃષ્ણાજિન ધારણ કરેલા અને કમંડલુથી વિભૂષિત એવા દેવને તે પુરુષોત્તમે એક નિમેષમાં જ પ્રાપ્ત કર્યો.
Verse 15
ततो मामब्रवीद्ब्रह्मा सर्वलोकनमस्कृतः / कस्त्वं कुतो वा कि चेह तिष्ठसे वद मे विभो
પછી સર્વ લોકોથી નમસ્કૃત બ્રહ્માએ મને કહ્યું— ‘હે વિભો, તું કોણ છે? ક્યાંથી આવ્યો છે? અને અહીં શા માટે ઊભો છે? મને કહો.’
Verse 16
अहं कर्तास्मि लोकानां स्वयंभूर्विश्वतोमुखः / एवमुक्तस्तदा तेन ब्रह्मणाहमुवाच तम्
તેણે કહ્યું— ‘હું લોકનો કર્તા છું, સ્વયંભૂ, વિશ્વતોમુખ.’ બ્રહ્માએ એમ કહ્યે ત્યારે મેં તેને ઉત્તર આપ્યો.
Verse 17
अहं कर्त्ता हि लोकानां संहर्ता च पुनः पुनः / एवं संभाषमाणौ तु परस्परजयैषिणौ
‘હું જ લોકનો કર્તા છું અને વારંવાર સંહર્તા પણ છું.’ આ રીતે તેઓ બંને પરસ્પર વિજય ઇચ્છતા સંવાદ કરતા હતા.
Verse 18
उत्तरां दिशमास्थाय ज्वालामद्राक्ष्व विष्ठिताम् / ज्वालां ततस्तामालोक्य विस्मितौ च तदानघाः
ઉત્તર દિશા તરફ જઈ તેમણે ત્યાં સ્થિર ઊભેલી જ્વાળા જોઈ. તે જ્વાળાને જોઈ તે બે નિષ્પાપ અતિ વિસ્મિત થયા.
Verse 19
तेजसा च बलेनाथ शार्वं ज्योतिः कृताञ्जली / वर्द्धमानां तदा ज्वालामत्यन्तपरमाद्भुताम्
તેજ અને બળથી યુક્ત થઈ, કરજોડે તેમણે શાર્વ જ્યોતિને નમન કર્યું. ત્યારે તે જ્વાળા વધતી જઈ અત્યંત પરમ અદ્ભુત લાગી.
Verse 20
अभिदुद्राव तां ज्वालां ब्रह्मा चाहं च सत्वरौ / दिवं भूमिं च निर्भिद्य तिष्ठन्तं जवालमण्डलम्
બ્રહ્મા અને હું બંને ઉતાવળથી તે જ્વાળા તરફ દોડ્યા. તે જ્વાલામંડળ આકાશ અને પૃથ્વીને ભેદીને સ્થિર ઊભું હતું.
Verse 21
तस्या ज्वालस्य मध्ये तु पश्यावो विपुलप्रभम् / प्रादेशमात्रमव्यक्तं लिङ्गं परमदीप्तिमत्
તે જ્વાળાના મધ્યમાં અમે અપર તેજવાળું—પ્રદેશમાત્ર, અવ્યક્ત, પરમદીપ્તિમાન લિંગ જોયું.
Verse 22
न च तत्काञ्चनं मध्ये नशैलं न च राजतम् / अनिर्देश्यमचिन्त्यं च लक्ष्यालक्ष्यं पुनः पुनः
તેના મધ્યમાં ન સોનું હતું, ન પથ્થર, ન ચાંદી. તે અનિર્દેશ્ય, અચિંત્ય—વારંવાર લક્ષ્ય પણ અને અલક્ષ્ય પણ હતું.
Verse 23
ज्वालामालासहस्राढ्यं विस्मयं परमद्भुतम् / महता तेजसायुक्तं वर्दभमानंभृशन्तथा
હજારો જ્વાલામાળાઓથી સમૃદ્ધ તે દૃશ્ય પરમ અદ્ભુત અને વિસ્મયજનક હતું; મહાન તેજસ સાથે યુક્ત થઈ તે અત્યંત વધતું જતું હતું.
Verse 24
ज्वालामालाततं न्यस्तं सर्वभूतभयङ्करम् / घोररूपिणमत्यर्थं भिन्दं तमिव रोदसी
જ્વાલામાળાઓથી વ્યાપ્ત તે રૂપ સર્વ ભૂતો માટે ભયંકર હતું; અત્યંત ઘોર સ્વરૂપે તે જાણે અંધકારને ચીરી આકાશ અને પૃથ્વીને પણ ભેદતું હતું.
Verse 25
ततो मामब्रवीद्ब्रह्मा अधो गच्छ त्वमाशु वै / अन्तमस्य विजानीवो लिङ्गस्य तु महात्मनः
ત્યારે બ્રહ્માએ મને કહ્યું—‘તું તુરંત નીચે જા અને તે મહાત્મા લિંગનો અંત જાણી લે.’
Verse 26
अहमूर्ध्वं गमिष्यामि यावदन्तो ऽस्य दृश्यते / तदा तु समयं कृत्वा गत उर्द्ध्वमधश्च हि
‘હું ઉપર જઈશ, જ્યાં સુધી તેનો અંત દેખાય નહીં.’ એમ નક્કી કરીને, સમય નક્કી કરી, અમે—એક ઉપર અને એક નીચે—ગયા.
Verse 27
ततो वर्षसहस्रं तु ह्यहं पुनरधो गतः / न पश्यामि च तस्यान्तं भीतश्चाहं ततो ऽभवम्
પછી હું હજાર વર્ષ સુધી ફરી નીચે જતો રહ્યો; છતાં તેનો અંત દેખાયો નહીં, તેથી હું ભયભીત થયો.
Verse 28
तथैव ब्रह्मा ह्यूध्व च न चान्तं तस्य लब्धवान् / समागतो मया सार्द्ध तत्रैव च महाभसि
એ જ રીતે બ્રહ્મા પણ ઉપર ગયો, પરંતુ તેનું અંત તેને મળ્યું નહીં. તે મારી સાથે ત્યાં જ તે મહાપ્રકાશમાં આવી મળ્યો.
Verse 29
ततो विस्मयमापन्नौ भीतौ तस्य महात्मनः / मायया मोहितौ तेन नष्टसंज्ञै व्यवस्थितौ
પછી તે મહાત્માના પ્રભાવથી અમે બંને આશ્ચર્યચકિત અને ભયભીત થઈ ગયા. તેની માયાથી મોહિત થઈ, સંજ્ઞા ગુમાવ્યા સમા સ્થિર રહ્યા.
Verse 30
ततो ध्यानरतौ तत्र चेश्वरं सर्वतोमुखम् / प्रभवं निधनं चैव लौकानां प्रभुमव्ययम्
પછી અમે ત્યાં ધ્યાનમાં લીન થઈ સર્વતોમુખ ઈશ્વરને દર્શન કર્યું—એ જ લોકનો ઉદ્ભવ અને લય, તથા અવ્યય પ્રભુ છે.
Verse 31
प्रह्वाञ्जलिपुटौ भूत्वा तस्मै शर्वाय शूलिने / महाभैरवनादाय भीमरूपाय दंष्ट्रिणे / अव्यक्तायाथ महते नमस्कारं प्रकुर्वहे
અમે બંને નમીને અંજલિ બાંધી તે શર્વ, શૂલધારીને—મહાભૈરવ નાદવાળા, ભયંકર રૂપ અને દંષ્ટ્રાવાળા—અવ્યક્ત અને મહાનને નમસ્કાર કર્યો.
Verse 32
नमो ऽस्तु ते लोकसुरेश देव नमो ऽस्तु ते भूतपते महात्मन् / नमो ऽस्तु ते शाश्वतसिद्धयोगिने नमोस्तु ते सर्वजगत्प्रतिष्ठित
હે દેવ, લોકસુરેશ! તમને નમસ્કાર. હે મહાત્મન, ભૂતપતે! તમને નમસ્કાર. હે શાશ્વત સિદ્ધયોગી! તમને નમસ્કાર. હે સર્વજગતના આધાર! તમને નમસ્કાર.
Verse 33
परमेष्ठी परं ब्रह्म त्वक्षरं परमं पदम् / ज्येष्ठस्त्वं वामदेवश्च रुद्रः स्कन्दः शिवः प्रभुः
હે પરમેષ્ઠી! તમે જ પરં બ્રહ્મ, તમે જ અક્ષર અને પરમ પદ છો. તમે જ જ્યેષ્ઠ, વામદેવ, રુદ્ર, સ્કંદ, શિવ અને પ્રભુ છો.
Verse 34
त्वं य५स्त्वं वषट्कारस्त्वमोङ्कारः परन्तपः / स्वाहाकारो नमस्कारः संस्कारः सर्वकर्मणाम्
તમે જ યજ્ઞ, તમે જ વષટ્કાર; હે પરંતપ, તમે જ ઓંકાર. તમે જ સ્વાહાકાર, નમસ્કાર અને સર્વ કર્મોના સંસ્કાર છો.
Verse 35
स्वधाकारश्च यज्ञश्च व्रतानि नियमास्तथा / वेदा लोकाश्च देवाश्च भगवानेव सर्वशः
તમે જ સ્વધાકાર અને યજ્ઞ; વ્રત અને નિયમ પણ તમે જ. વેદ, લોક અને દેવો—સર્વ રીતે તમે જ ભગવાન છો.
Verse 36
आकाशस्य च शब्दस्त्वंभूतानां प्रभवाप्ययः / भूमौ गन्धो रसश्चाप्सु तेजोरूपं महेश्वरः
આકાશનો શબ્દ તમે જ છો; સર્વ ભૂતોની ઉત્પત્તિ અને લય પણ તમે જ. પૃથ્વીમાં ગંધ, જળમાં રસ, અને તેજનું રૂપ—હે મહેશ્વર—તમે જ છો.
Verse 37
वायोः स्पर्शश्च देवेश वपुश्चन्द्रमसस्तथा
હે દેવેશ! વાયુનો સ્પર્શ તમે જ છો, તેમજ ચંદ્રમાનો તેજસ્વી વપુ પણ તમે જ છો.
Verse 38
बुद्धौ ज्ञानं च देवेश प्रकृतेर्बीजमेव च
હે દેવેશ! બુદ્ધિમાં જ્ઞાન છે અને એ જ પ્રકૃતિનું બીજ પણ છે.
Verse 39
संहर्त्ता सर्वलोकानां कालो मृत्युमयोंऽतकः / त्वं धारयसि लोकांस्त्रींस्त्वमेव सृजसि प्रभो
હે પ્રભુ! તું જ સર્વ લોકનો સંહારક, મૃત્યુમય કાળ—અંતક છે; તું જ ત્રિલોકને ધારણ કરે છે અને તું જ સર્જન કરે છે.
Verse 40
पूर्वेण वदनेन त्वमिन्द्रत्वं प्रकरोषि वै / दक्षिणेन तु वक्त्रेण लोकान्संक्षिपसे पुनः
તમારા પૂર્વ મુખથી તમે નિશ્ચયે ઇન્દ્રત્વ પ્રગટ કરો છો; અને દક્ષિણ મુખથી ફરી લોકોને સંક્ષેપ કરી લય કરો છો.
Verse 41
पश्चिमेन तु वक्त्रेण वरुणस्थो न संशयः / उत्तरेण तु वक्त्रेण सोमस्त्वं देवसत्तमः
પશ્ચિમ મુખથી તમે વરુણસ્થાને સ્થિત છો—એમાં શંકા નથી; અને ઉત્તર મુખથી, હે દેવસત્તમ, તમે સોમ છો.
Verse 42
एकधा बहुधा देव लोकानां प्रभवाप्ययः / आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्च सहाश्विनः
હે દેવ! એક હોવા છતાં તું અનેક રૂપે પ્રગટે છે; લોકોની ઉત્પત્તિ અને લય તારા દ્વારા જ થાય છે. આદિત્ય, વસુ, રુદ્ર, મરુત અને અશ્વિન—બધા તું જ છે.
Verse 43
साध्या विद्याधरा नागाश्चारणाश्च तपोधनाः / वालखिल्या महात्मानस्तपः सिद्धाश्च सुव्रताः
સાધ્ય, વિદ્યાધર, નાગ, ચારણ અને તપોધન; તેમજ વાલખિલ્ય મહાત્મા, તપઃસિદ્ધ અને સુવ્રતી પણ (ત્યાં છે)।
Verse 44
त्वत्तः प्रसूता देवेश ये चान्ये नियतव्रताः / उमा सीता सिनीवाली कुहूर्गायत्र्य एव च
હે દેવેશ! તારા પાસેથી જ અન્ય નિયતવ્રત શક્તિઓ પ્રસૂતા થઈ—ઉમા, સીતા, સીનીવાલી, કુહૂ અને ગાયત્રી પણ।
Verse 45
लक्ष्मीः कीर्त्तिर्धृतिर्मेधा लज्जा कान्तिर्वपुः स्वधा / तुष्टिः पुष्टिः क्रिया चैव वाचां देवी सरस्वती / त्वत्तः प्रसूता देवेश संध्या रात्रिस्तथैव च
હે દેવેશ! લક્ષ્મી, કીર્તિ, ધૃતિ, મેધા, લજ્જા, કાંતિ, વપુ, સ્વધા; તુષ્ટિ, પુષ્ટિ, ક્રિયા અને વાણીની દેવી સરસ્વતી; તેમજ સંધ્યા અને રાત્રિ—આ બધું તારા પાસેથી જ પ્રસૂતા થયું।
Verse 46
सूर्यायुतानामयुतप्रभाव नमो ऽस्तु ते चन्द्रसहस्रगौर / नमो ऽस्तु ते वज्रपिनाकधारिणे नमोस्तु ते देव हिरण्यवाससे
સૂર્યના અયુતો જેટલા અયુતપ્રભાવવાળા, સહસ્ર ચંદ્ર સમ ગૌરવર્ણ—તને નમસ્કાર. વજ્ર અને પિનાક ધારણ કરનાર, હે દેવ, હિરણ્યવાસસ—તને નમસ્કાર.
Verse 47
नमोस्तु ते भस्मविभूषिताङ्ग नमो ऽस्तु ते कामशरीरनाशन / नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यरेतसे नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यवाससे
ભસ્મથી વિભૂષિત અંગવાળા, તને નમસ્કાર. કામના દેહનો નાશ કરનાર, તને નમસ્કાર. હે દેવ, હિરણ્યરેતસે (સુવર્ણવીર્યવાળા), તને નમસ્કાર. હે દેવ, હિરણ્યવાસસે, તને નમસ્કાર.
Verse 48
नमो ऽस्तु ते देव हिरण्ययोने नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यनाभ / नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यरेतसे नमो ऽस्तु ते नेत्रसहस्रचित्र
હે દેવ! હિરણ્યયોનિ, તમને નમસ્કાર; હે દેવ! હિરણ્યનાભ, તમને નમસ્કાર. હે દેવ! હિરણ્યરેતસ, તમને નમસ્કાર; સહસ્ર નેત્રોથી વિચિત્ર, તમને નમસ્કાર.
Verse 49
नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यवर्ण नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यकेश / नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यवीर नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यदायिने
હે દેવ! હિરણ્યવર્ણ, તમને નમસ્કાર; હે દેવ! હિરણ્યકેશ, તમને નમસ્કાર. હે દેવ! હિરણ્યવીર, તમને નમસ્કાર; હે દેવ! હિરણ્યદાયિને, તમને નમસ્કાર.
Verse 50
नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यनाथ नमो ऽश्तुते देव हिरण्यनाद / नमो ऽस्तु ते देव पिनाकपाणे नमो ऽश्तुते ते शङ्कर नीलकण्ठ
હે દેવ! હિરણ્યનાથ, તમને નમસ્કાર; હે દેવ! હિરણ્યનાદ, તમને નમસ્કાર. હે દેવ! પિનાકપાણે, તમને નમસ્કાર; હે શંકર! નીલકંઠ, તમને નમસ્કાર.
Verse 51
एवं संस्तूयमानस्तु व्यक्तो भूत्वा महामतिः / देवदेवो जगद्योनिः सूर्य कोटिसमप्रभः
આ રીતે સ્તુતિ થતી જતાં તે મહામતિ દેવદેવ પ્રગટ થયા—જગતના મૂળ, કરોડ સૂર્ય સમાન તેજવાળા.
Verse 52
आबभाषे कृपाविष्टो महादेवो महाद्युतिः / वक्त्रकोटिसहस्रेण ग्रसमान इवांबरम्
કૃપાથી વ્યાપ્ત મહાદ્યુતિ મહાદેવ બોલ્યા—જાણે કરોડો સહસ્ર મુખોથી આકાશને ગળી રહ્યા હોય તેમ.
Verse 53
कंबुग्रीवः सुज ठरो नानाभूषणभूषितः / नानारत्नविचित्राङ्गो नानामाल्यानुलेपनः
શંખસમાન ગ્રીવાવાળા, સુગઠિત, નાનાવિધ આભૂષણોથી વિભૂષિત; નાનારત્નોથી વિચિત્ર અંગોવાળા, નાનામાલા અને સુગંધિત લેપનોથી અલંકૃત।
Verse 54
पिनाकपाणिर्भगवान्सुरपूज्यस्त्रिशूलधृक् / व्यालय ज्ञोपवीती च सुराणामभयङ्करः
પિનાક ધારણ કરનાર ભગવાન, દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત, ત્રિશૂલધારી; સર્પને યજ્ઞોપવીતરૂપે ધારણ કરનાર, દેવોને અભય આપનાર।
Verse 55
दुन्दुभिस्वरनिर्घोषः पर्जन्यनिनदोपमः / मुक्तो हासस्तदा तेन सर्वमापूरयञ्जगत्
દુન્દુભિના સ્વર જેવો ગર્જન, પર્જન્યના નાદ સમાન; ત્યારે તેના મુક્ત હાસ્યે સમગ્ર જગતને પરિપૂર્ણ કરી દીધું.
Verse 56
तेन शब्देन महता चावां भीतौ महात्मनः / अथोवाच महादेवः प्रीतो ऽहं सुरसत्तमौ
તે મહાન શબ્દથી, હે મહાત્મન, અમે બંને ભયભીત થઈ ગયા. ત્યારે મહાદેવે કહ્યું—હે દેવશ્રેષ્ઠો, હું પ્રસન્ન છું.
Verse 57
पश्यतां च महायोगं भयं सर्व प्रमुच्यताम् / युवां प्रसूतौ गात्रेभ्यो मम पूर्वं सनातनौ
મારા આ મહાયોગને જુઓ અને સર્વ ભય છોડો. તમે બંને મારા અંગોમાંથી પૂર્વે જ પ્રસૂત, સનાતન છો.
Verse 58
यं मे दक्षिणो बाहुर्ब्रह्मा लोकपितामहः / वामो बाहुश्च मे विष्णुर्नित्यं युद्धेष्वनिर्जितः
મારો જમણો બાહુ લોકપિતામહ બ્રહ્મા છે, અને મારો ડાબો બાહુ વિષ્ણુ છે—જે યુદ્ધોમાં સદા અજેય છે।
Verse 59
प्रीतो ऽहं युवयोः सम्यग्वरं दद्यां यथैप्सितम् / ततः प्रहृष्टमनसौ प्रणतौ पादयोः प्रभोः
હું તમ બંનેથી સંપૂર્ણ પ્રસન્ન છું; તમે ઇચ્છો તેમ વર આપું. ત્યારબાદ તેઓ હર્ષિત મનથી પ્રભુના ચરણોમાં પ્રણામ કર્યા।
Verse 60
अब्रूतां च महादेवं प्रसादाभिमुखं स्थितम् / यदि प्रीतिः समुत्पन्ना यदि देयो वरश्च ते / भक्तिर्भवतु नौ नित्यं त्वयि देव सुरेश्वर
પ્રસાદાભિમુખ ઊભેલા મહાદેવને તેમણે કહ્યું—જો આપની પ્રીતિ ઉત્પન્ન થઈ હોય અને વર આપવો યોગ્ય હોય, તો હે દેવ સুরેશ્વર, આપમાં અમારી ભક્તિ સદા રહે।
Verse 61
देवदेव उवाच एवमस्तु महाभागौ सृजतां विपुलाः प्रजाः / एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवातरधाद्विभुः
દેવોના દેવ બોલ્યા—એવું જ થાઓ, હે મહાભાગો; વિશાળ પ્રજાઓ સર્જો. એમ કહી તે સર્વશક્તિમાન ભગવાન ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા।
Verse 62
एष एव मयोक्तो वः प्रभावस्तस्य धीमतः / एतद्धि परमं ज्ञानमव्यक्तं शिवसंज्ञितम्
આ જ તે પ્રભાવ છે જે મેં તમને તે ધીમાન વિશે કહ્યું; આ જ પરમ જ્ઞાન છે—અવ્યક્ત, ‘શિવ’ નામે ઓળખાતું।
Verse 63
एतत्सूक्ष्ममचिन्त्यं च पश्यन्ति ज्ञ३नचक्षुषः / तस्मै देवाधिदेवाय नमस्कारं प्रकुर्महे / महादेव नमस्ते ऽस्तु महेश्वर नमो ऽस्तु ते
આ સૂક્ષ્મ અને અચિંત્ય તત્ત્વને જ્ઞાનચક્ષુવાળા દર્શે છે. તે દેવાધિદેવને અમે નમસ્કાર કરીએ છીએ. હે મહાદેવ, તમને નમસ્કાર; હે મહેશ્વર, તમને પ્રણામ.
Verse 64
सूत उवाच एतच्छ्रुत्वा गताः सर्वे सुराः स्वं स्वं निवेशनम् / नमस्कारं प्रकुर्वाणाः शङ्कराय महात्मने
સૂત બોલ્યા—આ સાંભળીને બધા દેવો પોતાના પોતાના નિવાસે ગયા અને મહાત્મા શંકરને નમસ્કાર કરતા ગયા.
Verse 65
इमं स्तवं पठिद्यस्तु चेश्वरस्य महात्मनः / कामांश्च लभते सर्वान् पापेभ्यश्च प्रमुच्यते
મહાત્મા ઈશ્વરના આ સ્તવને જે પાઠ કરે છે, તે સર્વ ઇચ્છાઓ પ્રાપ્ત કરે છે અને પાપોથી મુક્ત થાય છે.
Verse 66
एतत्सर्वं तदा तेन न विष्णुना प्रभविष्णुना / महादेवप्रसादेन ह्युक्तं ब्रह्म सनातनम् / एतद्वः सर्वमाख्यातं मया माहेश्वरं बलम्
આ બધું ત્યારે પ્રભવશાળી વિષ્ણુએ કહ્યું નહોતું; મહાદેવના પ્રસાદથી સનાતન બ્રહ્મે જ કહ્યું હતું. આ સર્વ માહેશ્વર બળ મેં તમને વર્ણવી દીધું છે.
Frequently Asked Questions
No formal vaṃśa catalog is foregrounded in the sampled passage; the chapter’s emphasis is theological-cosmological (aiśvarya, kāla, māyā) and narrative framing for Śiva’s epithet rather than dynasty enumeration.
The chapter is not primarily metrological; it uses cosmographic setting markers (e.g., Kṣīroda/primordial waters and three-world order) to situate the discourse, but does not present explicit distances or planetary measures in the provided excerpt.
It establishes a causality-first frame—restored cosmic order, devas’ hymns, and kāla/māyā creation logic—so Śiva’s later glorification (including the Nīlakaṇṭha name-origin) is read as part of a unified cosmic governance narrative rather than an isolated miracle-story.