Adhyaya 14

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे कालसद्भाववर्णनं नाम त्रयोदशोंऽध्याय सुत उवाच अथान्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह / तुल्याभिमानिनः सर्वे जायन्ते नामरूपतः

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં, વાયુપ્રોક્ત પૂર્વભાગના દ્વિતીય અનુષંગપાદમાં ‘કાલસદ્ભાવવર્ણન’ નામે તેરમો અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—અહીં સર્વ અંતરકાળોમાં, ભૂત અને ભવિષ્યમાં પણ, બધા નામ-રૂપથી સમાન અભિમાનવાળા જન્મે છે.

Verse 2

देवाश्चाष्टविधा ये च तस्मिन्मम्वन्तरे ऽधिपाः / ऋषयो मनवश्चैव सर्वे तुल्यप्रयोजनाः

તે મન્વંતરમાં અધિપતિ એવા આઠ પ્રકારના દેવો, તેમજ ઋષિઓ અને મનુઓ પણ—બધા સમાન પ્રયોજનવાળા છે.

Verse 3

महर्षिसर्गः संक्रान्तो वंशं स्वायंभुवस्य तु / विस्तरेणानुपूर्व्या च कीर्त्य मानं निबोधत

મહર્ષિઓની સૃષ્ટિ આગળ વધેલી છે; હવે સ્વાયંભુવ મનુના વંશનું વિસ્તારે અને ક્રમશઃ કીર્તન થતું વર્ણન સાંભળો, સમજો.

Verse 4

मनोः स्वायंभूवस्यासन् दश पौत्रास्तु तत्समाः / यैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना

સ્વાયંભુવ મનુના દસ પૌત્રો હતા, જે તેના સમાન હતા; એમના દ્વારા આ સમગ્ર પૃથ્વી—સપ્તદ્વીપો અને નગરો સહિત—વ્યાપ્ત થઈ.

Verse 5

ससमुद्रा करवती प्रतिवर्षं निवेशिता / स्वायंभुवेंऽतरे पूर्वमाद्ये त्रेतायुगे तथा

સમુદ્રોથી ઘેરાયેલી તે કરાવતી ભૂમિ દર વર્ષે સ્થાપિત કરવામાં આવી; સ્વાયંભુવ મન્વંતર પહેલાં, આદ્ય ત્રેતાયુગમાં પણ તેમ જ થયું।

Verse 6

प्रियव्रतस्य पुत्रैस्तैः पौत्रैः स्वायंभुवस्य तु / प्रजा सत्त्वतपोयुक्तैस्तैरियं विनिवेशिता

પ્રિયવ્રતના તે પુત્રો અને સ્વાયંભુવના પૌત્રો—સત્ત્વ અને તપથી યુક્ત—એમણે આ પ્રજાને સુસ્થિર રીતે વસાવી।

Verse 7

प्रियव्रतात्प्रजोपेतान् वीरान्काम्यान्व्यजायत / कन्या सा तु महाभाग कर्दमस्य प्रजा पतेः

પ્રિયવ્રતમાંથી પ્રજાસંપન્ન, વીર અને મનોહર પુત્રો જન્મ્યા; અને હે મહાભાગ, પ્રજાપતિ કર્દમની તે કન્યাও (જન્મી)।

Verse 8

कन्ये द्वे दश पुत्राश्च सम्राट् कुक्षिश्च ते शुभे / तयोर्वै भ्रातरः शूराः प्रजापतिसमा दश

હે શુભે, સમ્રાટ અને કુક્ષિ—આ બંનેને બે કન્યાઓ અને દસ પુત્રો થયા; અને તેમના દસ ભાઈઓ શૂર, પ્રજાપતિ સમાન હતા।

Verse 9

आग्नीध्रश्चाग्निबा हुश्च मेधा मेधातिथिर्वसुः / ज्योतिष्मान् द्युतिमान्हव्यः सवनः सभ्र एव च

આગ્નીધ્ર, અગ્નિબાહુ, મેધા, મેધાતિથિ, વસુ, જ્યોતિષ્માન, દ્યુતિમાન, હવ્ય, સવન અને સભ્ર—આ તેમના નામો હતા।

Verse 10

प्रियव्रतो ऽभ्यषिञ्चत्तान्सप्तसप्तसु पार्थिवान् / द्वीपेषु तेषु धर्मेण द्वीपान्ताश्च निबोधत

પ્રિયવ્રતે તે સાત દ્વીપોમાં સાત-સાત ભૂપતિઓને ધર્મપૂર્વક અભિષેક કર્યો; અને તે દ્વીપોની સીમાઓ પણ જાણો।

Verse 11

जंबूद्वीपेश्वरं चक्रे आग्नीध्रं सुमहाबलम् / प्लक्षद्वीपेश्वरश्चापि तेन मेधातिथिः कृतः

તેણે જંબૂદ્વીપનો અધિપતિ મહાબલી આગ્નીધ્રને બનાવ્યો; અને પ્લક્ષદ્વીપનો અધિપતિ તરીકે મેધાતિથિને સ્થાપ્યો।

Verse 12

शाल्मले तु वपुष्मन्तं राजानं सो ऽभिषिक्तवान् / ज्योतिष्मन्तं कुशद्वीपे राजानं कृतवान्प्रभुः

શાલ્મલ દ્વીપમાં તેણે વપુષ્મંતને રાજા તરીકે અભિષેક કર્યો; અને કુશદ્વીપમાં પ્રભુએ જ્યોતિષ્મંતને રાજા બનાવ્યો।

Verse 13

द्युतिमन्तं च राजानं क्रैञ्चद्वीपे ऽभ्यषेचयत् / शाकद्वीपेश्वरं चापि हव्यं चक्रे प्रियव्रतः

ક્રૈંચદ્વીપમાં તેણે દ્યુતિમંતને રાજા તરીકે અભિષેક કર્યો; અને શાકદ્વીપનો અધિપતિ પણ પ્રિયવ્રતે હવ્યને બનાવ્યો।

Verse 14

पुष्कराधिपतिं चैव सवनं कृतवान्प्रभुः / पुष्करे सवनस्याथ महावीतः सुतो ऽभवत्

પ્રભુએ સવનને પુષ્કરનો અધિપતિ બનાવ્યો; અને પુષ્કરમાં સવનનો પુત્ર મહાવીત થયો।

Verse 15

धातकिश्चापि द्वावेतौ पुत्रौ पुत्रवता वरौ / महावीतं स्मृतं वर्षं तस्य नाम्ना महात्मनः

ધાતકી પણ તે શ્રેષ્ઠ પુત્રવાનના બે પુત્રો હતા. તે મહાત્માના નામથી ‘મહાવીત’ નામનું વર્ષ પ્રસિદ્ધ થયું.

Verse 16

नाम्ना च धातकेश्चापि धातकीखण्ड उच्यते / हव्यो व्यजनयत्पुत्राञ् शाकद्वीपेश्वराञ् प्रभुः

ધાતકીના નામથી તે ‘ધાતકીખંડ’ કહેવાય છે. પ્રભુ હવ્યએ શાકદ્વીપના અધિપતિ એવા પુત્રોને જનમ આપ્યો.

Verse 17

जलदं च कुमारं च सुकुमारं मणीवकम् / कुसुमोत्तरमोदाकौ सप्तमं च महाद्रुगम्

જલદ, કુમાર, સુકુમાર, મણીવક, કુસુમોત્તર, મોદાક અને સાતમો મહાદ્રુગ—આ (પુત્રો) હતા.

Verse 18

जलदं जलदस्याथ प्रथमं वर्षमुच्यते / कुमारस्य तु कौमारं द्वितीयं परिकीर्तितम्

જલદનું (દેશ) ‘જલદ’ પ્રથમ વર્ષ કહેવાય છે. કુમારનું ‘કૌમાર’ બીજું વર્ષ તરીકે કીર્તિત છે.

Verse 19

सुकुमारं तृतीयं तु सुकुमारस्य तत्स्सतम् / मणीवस्य चतुर्थं तु मणीवकमिहोच्यते

સુકુમારનું ‘સુકુમાર’ ત્રીજું વર્ષ માનવામાં આવ્યું છે. મણીવનું ચોથું વર્ષ અહીં ‘મણીવક’ કહેવાયું છે.

Verse 20

कुसुमोत्तरवर्षं यत्पञ्चमं कुसुमोत्तरम् / मोदकस्यापि मोदाकं षष्ठं वर्षं प्रकीर्त्तितम्

જે પાંચમું વર્ષ ‘કુસુમોત્તર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, તે જ કુસુમોત્તરવર્ષ છે; અને છઠ્ઠું વર્ષ ‘મોદાક’ નામે પ્રકીર્તિત છે, જે મોદક સમ આનંદદાયક છે.

Verse 21

महाद्रुमस्य नाम्ना च सप्तमं तन्महाद्रुमम् / तेषां तु नामभिस्तानि सप्त वर्षाणि तत्र वै

સાતમું વર્ષ ‘મહાદ્રુમ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે; અને ત્યાં તેમના નામોથી જ તે સાતેય વર્ષો નિર્દિષ્ટ થયાં છે.

Verse 22

क्रैञ्चद्वीपेश्वरस्यापि पुत्रो द्युतिमतस्तु वै / कुशलो मनोनुगस्छोष्णः पावनश्चान्धकारकः

ક્રૈંચદ્વીપના ઈશ્વર દ્યુતિમાનના પુત્રો—કુશલ, મનોનુગ, શોષ્ણ, પાવન અને અંધકારક—એમ કહેવાયા છે.

Verse 23

मुनिश्च दुन्दुभिश्चैव सुता द्युतिमतस्तु वै / तेषां स्वनामभिर्देशाः क्रैञ्चद्वीपाश्रयाः शुभाः

દ્યુતિમાનના પુત્ર મুনি અને દુન્દુભિ પણ હતા; અને તેમના પોતાના નામોથી ક્રૈંચદ્વીપમાં સ્થિત શુભ દેશો પ્રસિદ્ધ થયા.

Verse 24

कुशलस्य तु देशो ऽभूत कौशलो नाम विश्रुतः / देशो मनोनुगस्यापि मानोनुगे इते स्मृतः

કુશલનો દેશ ‘કૌશલ’ નામે વિખ્યાત થયો; અને મનોનુગનો દેશ પણ ‘માનોનુગ’ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 25

उष्णस्योष्णः स्मृतो देशः पावनस्यापि पावनः / अन्धकारस्य देशस्तु आन्धकारः प्रकीर्त्तितः

ઉષ્ણનું દેશ ઉષ્ણ જ કહેવાય છે; પાવનનું દેશ પણ પાવન છે. અને અંધકારનું દેશ ‘આંધકાર’ નામે પ્રખ્યાત છે.

Verse 26

मुनेश्च मौनिदेशो वै दुन्दुभेर्दुन्दुभिः स्मृतः / एते जनपदाः सप्त क्रैञ्चद्वीपे तु भास्वराः

મુનિનો દેશ ‘મૌનિ-દેશ’ કહેવાય છે અને દુન્દુભિનો દેશ ‘દુન્દુભિ’ તરીકે સ્મૃત છે. આ સાત જનપદ ક્રૈંચદ્વીપમાં તેજસ્વી છે.

Verse 27

ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे सप्तैवासन्महौजसः / उद्भिज्जो वेणुमांश्चैव वैरथो लवणो धृतिः

જ્યોતિષ્માન કુશદ્વીપમાં મહાતેજસ્વી સાત જનપદ હતા—ઉદ્ભિજ્જ, વેણુમાન, વૈરથ, લવણ, ધૃતિ (આદિ).

Verse 28

षष्ठः प्रभाकरश्चा पि सप्तमः कपिलः स्मृतः / उद्भिज्जं प्रथमं वर्षं द्वितीयं वेणुमण्डलम्

છઠ્ઠું ‘પ્રભાકર’ અને સાતમું ‘કપિલ’ કહેવાય છે. પ્રથમ વર્ષ ‘ઉદ્ભિજ્જ’ અને દ્વિતીય ‘વેણુમંડલ’ છે.

Verse 29

तृतीयं वै रथाकारं चतुर्थं लवणं स्मृतम् / पञ्चमं धृतिमद्वर्षं षष्ठं वर्षं प्रभाकरम्

ત્રીજું ‘રથાકાર’ અને ચોથું ‘લવણ’ તરીકે સ્મૃત છે. પાંચમું વર્ષ ‘ધૃતિમત્’ અને છઠ્ઠું વર્ષ ‘પ્રભાકર’ છે.

Verse 30

सप्तमं कपिलं नाम कपिलस्य प्रकीर्त्तितम् / तेषां देशाः कशद्वीपे तत्सनामान एव च

સાતમું ‘કપિલ’ નામ કપિલનું જ પ્રખ્યાત છે. કશદ્વીપમાં તેમના દેશો પણ એ જ નામોથી ઓળખાય છે.

Verse 31

आश्रमाचारयुक्ताभिः प्रजाभिः समलङ्कृताः / शाल्मलस्येश्वराः सप्त सुतास्ते च वपुष्मतः

આશ્રમધર્મના આચારથી યુક્ત પ્રજાઓથી તેઓ શોભિત હતા. શાલ્મલના સાત અધિપતિ પુત્રો હતા, અને તેઓ સૌ તેજસ્વી હતા.

Verse 32

श्वेतश्च हरितश्चैव जीमूतो रोहितस्तथा / वैद्युतो मानसश्चापि सुप्रभः सप्तमस्तथा

શ્વેત, હરિત, જીમૂત, રોહિત, વૈદ્યૂત, માનસ અને સાતમો સુપ્રભ—આ નામો છે.

Verse 33

श्वेतस्तु देशः श्वेतस्य हरितस्य सुहारितः / जीमूतस्यापि जीमूतो रोहितस्यापि रोहितः

શ્વેતનો દેશ ‘શ્વેત’; હરિતનો ‘સુહારિત’ છે. જીમૂતનો ‘જીમૂત’ અને રોહિતનો ‘રોહિત’ દેશ છે.

Verse 34

वैद्युतो वैद्युतस्यापि मानसस्य तु मानसः / सुप्रभः सुप्रभस्यापि सप्तैते देशपालकाः

વૈદ્યૂતનો દેશ ‘વૈદ્યૂત’ અને માનસનો ‘માનસ’ છે. સુપ્રભનો ‘સુપ્રભ’ પણ છે—આ સાતેય દેશપાલક છે.

Verse 35

प्लक्ष द्वीपं प्रवक्ष्यामि जंबूद्वीपादनन्तरम् / सप्त मेधातिथे पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरा नृपाः

હવે હું જંબૂદ્વીપ પછી આવતા પ્લક્ષદ્વીપનું વર્ણન કરું છું. મેધાતિથિના સાત પુત્રો પ્લક્ષદ્વીપના અધિપતિ રાજાઓ હતા.

Verse 36

ज्येष्ठः शान्तभयो नाम द्वितीयः शिशिरः स्मृतः / सुखोदयस्तृतीयस्तु चतुर्थो नन्द उच्यते

તેમામાં જેઠનું નામ શાંતભય, બીજો શિશિર તરીકે સ્મરાય છે. ત્રીજો સુખોદય અને ચોથો નંદ કહેવાય છે.

Verse 37

शिवस्तु पेचमस्तेषां क्षेमकः षष्ठ उच्यते / ध्रुवस्तु सप्तमो ज्ञेयः पुत्रा मेधातिथेः स्मृताः

તેમામાં પાંચમો શિવ, છઠ્ઠો ક્ષેમક કહેવાય છે. સાતમો ધ્રુવ જાણવો—આ બધા મેધાતિથિના પુત્રો તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 38

सप्तानां नामभिस्तेषां तानि वर्षाणि सप्त वै / तस्माच्छान्तभयं चैव शिशिरं च सुखोदयम्

તેમના સાત નામોથી જ ત્યાં સાત વર્ષો (પ્રદેશો) પ્રસિદ્ધ છે. તેથી શાંતભય, શિશિર અને સુખોદય (નામનાં) વર્ષો છે.

Verse 39

आनन्दं च शिवं चैव क्षेमकं च ध्रुवं तथा / तानि तेषां समानानि सप्त वर्षाणि भागशः

તેમજ આનંદ, શિવ, ક્ષેમક અને ધ્રુવ પણ (વર્ષોના નામ) છે. તે સાત વર્ષો તેમના સમાન ભાગોમાં વહેંચાયેલા છે.

Verse 40

निवेशितानि तैस्तानि पूर्वं स्वायंभूवेन्तरे / मेधा तिथेस्तु पुत्रैस्तैः प्लक्षद्वीपेश्वरैर्नृबैः

તે બધું પૂર્વે સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં એમના દ્વારા સ્થાપિત થયું હતું; તિથિના પુત્ર મેધા વગેરે, જે પ્લક્ષદ્વીપના અધિપતિ નૃપ હતા।

Verse 41

वर्णाश्रमाचारयुक्ताः प्लक्षद्वीपे प्रजाः कृताः / प्लक्षद्वीपादिषु त्वेषु शाकद्वीपान्तिकेषु वै

પ્લક્ષદ્વીપમાં પ્રજાઓને વર્ણાશ્રમ-આચારથી યુક્ત બનાવવામાં આવી; અને પ્લક્ષદ્વીપ વગેરે આ દ્વીપો શાકદ્વીપની નજીક આવેલાં છે।

Verse 42

ज्ञेयः पञ्चसु धर्मो वै वर्णाश्रमविभाजकः / सुखमायुश्च रूपं च बलं धर्मश्च नित्यशः

આ પાંચમાં તે ધર્મ જાણવો જોઈએ જે વર્ણ અને આશ્રમનું વિભાજન કરે છે; અને સદા સુખ, આયુષ્ય, રૂપ, બળ તથા ધર્મ (સ્થિર રહે છે/વધે છે)।

Verse 43

पञ्चस्वेतेषु द्वीपेषु सर्वसाधा रणं स्मृतम् / प्रक्षद्वीपः परिष्क्रान्तो जंबूद्वीपं निबोधत

આ પાંચેય દ્વીપોમાં (આ વ્યવસ્થા) સર્વસામાન્ય માનવામાં આવી છે. પ્લક્ષદ્વીપનું વર્ણન પૂર્ણ થયું; હવે જંબૂદ્વીપ જાણો।

Verse 44

आग्नीध्रं ज्येष्ठदायादं काम्यापुत्रं महाबलम् / प्रियव्रतो ऽभ्य षिञ्चत्तं जंबूद्वीपेश्वरं नृपम्

કામ્યાનો પુત્ર, મહાબલી અને જ્યેષ્ઠ વારસ આગ્નીધ્રને પ્રિયવ્રતે અભિષેક કરીને જંબૂદ્વીપનો અધિપતિ નૃપ બનાવ્યો।

Verse 45

तस्य पुत्रा बभूवुर्हि प्रजापतिसमा नव / ज्येष्ठो नाभिरिति ख्यातस्तस्य किंपुरुषो ऽनुजः

તેણે પ્રજાપતિ સમાન નવ પુત્રો પામ્યા. જેઠ પુત્ર ‘નાભિ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો અને તેનો અનુજ ‘કિંપુરુષ’ હતો.

Verse 46

हरिवर्षस्तृतीयस्तु चतुर्थो ऽभूदिलावृतः / रम्यस्तु पञ्चमः पुत्रो हिरण्वान् षष्ठ उच्यते

ત્રીજો હરિવર્ષ અને ચોથો ઇલાવૃત થયો. પાંચમો પુત્ર રમ્ય હતો અને છઠ્ઠો ‘હિરણ્વાન્’ કહેવાય છે.

Verse 47

कुरुस्तु सप्तमस्तेषां भद्राश्वश्चाष्टमः स्मृतः / नवमः केतुमालश्च तेषां देशान्निबोधत

તેમામાં સાતમો કુરુ અને આઠમો ભદ્રાશ્વ તરીકે સ્મરાય છે. નવમો કેતુમાલ; હવે તેમના દેશો જાણો.

Verse 48

नाभेस्तु दक्षिणं वर्षं हिमाख्यं तु पिता ददौ / हेमकूटं तु यद्वर्षं ददौ किपुरुषाय तत्

પિતાએ નાભિને દક્ષિણનું ‘હિમ’ નામનું વર્ષ આપ્યું. અને ‘હેમકૂટ’ નામનું જે વર્ષ હતું તે કિંપુરુષને આપ્યું.

Verse 49

नैषधं यत्स्मृतं वर्षं हरिवर्षाय तं ददौ / मध्यमं यत्सुमेरोस्तु ददौ स तदिलावृतम्

‘નૈષધ’ તરીકે સ્મરાતું વર્ષ તેણે હરિવર્ષને આપ્યું. અને સુમેરુનું મધ્યસ્થ પ્રદેશ ઇલાવૃતને આપ્યું.

Verse 50

नीलं तु यत्स्मृतं वर्षं रम्यायैतप्तिता ददौ / श्वेतं यदुत्तरं तस्मात्पित्रा दत्तं हिरण्वते

જે ‘નીલ’ નામે સ્મૃત વર્ષ છે, તે તપ્તિતાએ રમ્યાને આપ્યું; અને તેના ઉત્તરનું ‘શ્વેત’ વર્ષ પિતાએ હિરણ્વતને પ્રદાન કર્યું.

Verse 51

यदुत्तरे शृङ्गवतो वर्षं तत्कुरवे ददौ / साल्यवन्तं तथा वर्षं भद्राश्वाय न्यवेदयत्

તેના ઉત્તરનું ‘શૃંગવત્’ વર્ષ કુરુને આપ્યું; અને ‘સાલ્યવન્ત’ વર્ષ ભદ્રાશ્વને અર્પણ કર્યું.

Verse 52

गन्धमादनवर्षं तु केतुमाले न्यवेदयत् / इत्येतानि मयोक्तानि नव वर्षाणि भागशः

અને ‘ગંધમાદન’ વર્ષ કેતુમાલને અર્પણ કર્યું. આ રીતે ભાગ પ્રમાણે મેં આ નવ વર્ષો કહ્યાં છે.

Verse 53

आग्नी ध्रस्तेषु वर्षेषु पुत्रांस्तानभ्यषेचयत् / यथाक्रमं स धर्मात्मा ततस्तु तपसि स्थितः

તે વર્ષોમાં અગ્નિધ્રે પોતાના પુત્રોને યથાક્રમે અભિષેક કર્યો; અને તે ધર્માત્મા ત્યારબાદ તપમાં સ્થિત થયો.

Verse 54

इत्येतौः सप्तभिः कृत्स्ना सप्तद्वीपा निवे शिताः / प्रियव्रतस्य पुत्रैस्तैः पौतैः स्वायंभुवस्य च

આ રીતે પ્રિયવ્રતના તે સાત પુત્રો—જે સ્વાયંભુવ મનુના પૌત્ર પણ હતા—તેમણે સમગ્ર સાત દ્વીપોમાં નિવેશન અને વ્યવસ્થા સ્થાપી.

Verse 55

एवं वर्षेषु सर्वेषु सन्निवेशाः पुनः पुनः / क्रियन्ते प्रलये वृत्ते सप्त सप्तसु पार्थिवैः

આ રીતે સર્વ વર્ષોમાં પ્રલય વીત્યા પછી સાત પાર્થિવો સાત-સાત પ્રદેશોમાં વારંવાર વસાહતો ફરી સ્થાપે છે।

Verse 56

एवं स्वभावः कल्पानां द्वीपानां च निवेशने / यानि किंपुरुषाद्यानि वर्णाण्यष्टौ श्रुतानि तु

કલ્પો અને દ્વીપોના નિવેશનનો એવો જ સ્વભાવ છે; કિંપુરુષ આદિ જે આઠ વર્ણો કહેવાયા છે, તે શ્રુતિમાં પણ સાંભળવામાં આવ્યા છે।

Verse 57

तेषां स्वभावतः सिद्धिः सुखप्रायमयत्नतः / विपर्ययो न तेष्वस्ति जरामृत्युभयं न च

તેમની સિદ્ધિ સ્વભાવથી જ છે, મુખ્યત્વે સુખમય અને પ્રયત્ન વિના; તેમામાં વિપરીતતા નથી, જરા-મૃત્યુનો ભય પણ નથી।

Verse 58

धर्माधर्मौं न तेष्वास्ता नोत्तमाधममध्यमाः / न तेष्वस्ति युगावस्था क्षेत्रेष्वष्टासु सर्वशः

તેમામાં ધર્મ-અધર્મ નથી, ઉત્તમ-મધ્યમ-અધમનો ભેદ પણ નથી; આઠેય ક્ષેત્રોમાં સર્વત્ર યુગાવસ્થા નથી।

Verse 59

नाभेर्निसर्गं वक्ष्यामि हिमाह्वे ऽस्मिन्निबोधत / नाभिस्त्वज नयत्पुत्रं मेरुदेव्यां महाद्युतिम्

હવે ‘હિમ’ નામના આ પ્રદેશમાં નાભિના વંશનો વર્ણન કહું છું—સાંભળો. નાભિએ મેરુદેવીમાં મહાતેજસ્વી પુત્ર ‘અજ’ને જનમ આપ્યો।

Verse 60

ऋषभं पार्थिवश्रेष्ठं सर्वक्षत्रस्य पूर्वजम् / ऋषभाद्भरतो जज्ञे वीरः पुत्रशताग्रजः

ઋષભ પૃથ્વીપતિઓમાં શ્રેષ્ઠ અને સર્વ ક્ષત્રિયોના પૂર્વજ હતા. ઋષભથી વીર ભરત જન્મ્યો, જે સો પુત્રોમાં અગ્રજ હતો.

Verse 61

सोभिषिच्यर्षभः पुत्रं महाप्रव्रज्यया स्थितः / हिमाह्वं दक्षिणं वर्षं भरताय न्यवेदयत्

ઋષભે પુત્રનો અભિષેક કરીને પોતે મહાપ્રવ્રજ્યામાં સ્થિત થયા. ‘હિમાહ્વ’ નામનું દક્ષિણ વર્ષ તેમણે ભરતને અર્પણ કર્યું.

Verse 62

तस्मात्तु भारतं वर्षं तस्य नाम्ना विदुर्बुधाः / भरतस्यात्मजो विद्वान्सुमतिर्नाम धार्मिकः

આથી જ બુદ્ધિમાન લોકો તે ભૂમિને તેના નામ પરથી ‘ભારતવર્ષ’ તરીકે જાણે છે. ભરતનો વિદ્વાન અને ધાર્મિક પુત્ર ‘સુમતિ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો.

Verse 63

बभूव तस्मिन् राज्ये तंभरतस्त्वभ्यषेचयत् / पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु वनं राजा विवेश सः

તે રાજ્યમાં તે રાજા બન્યો; ભરતે તેનું અભિષેક કર્યું. રાજ્યશ્રી પુત્રને સોંપીને રાજા પોતે વનમાં પ્રવેશ્યો.

Verse 64

तेजसस्तत्सुतश्चापि प्रजापतिरमित्रजित् / तेजसस्यात्मजो विद्वानिन्द्रद्युम्न इति स्मृतः

તેજસનો પુત્ર પણ ‘અમિત્રજિત્’ નામનો પ્રજાપતિ થયો. તેજસનો વિદ્વાન પુત્ર ‘ઇન્દ્રદ્યુમ્ન’ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 65

परमेष्ठी सुतश्चापि निधने तस्य चाप्यभूत् / प्रतीहारः कुलं तस्य नाम्ना जज्ञे तदन्वयः

પરમેષ્ઠીનો એક પુત્ર પણ થયો; તેના અવસાન પછી તેના વંશમાં ‘પ્રતીહાર’ નામે એક કુલ ઉત્પન્ન થયું અને તે પરંપરા આગળ ચાલી.

Verse 66

प्रतिहर्तेति विख्यातो जज्ञे तस्यापि धीमतः / उन्नेता प्रतिहर्तुस्तु भूमा तस्य सुतः स्मृतः

તે ધીમાનને ‘પ્રતિહર્તા’ નામે વિખ્યાત પુત્ર થયો. પ્રતિહર્તાનો પુત્ર ‘ઉન્નેતા’ અને ઉન્નેતાનો પુત્ર ‘ભૂમા’ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 67

उद्गीथस्तस्य पुत्रो ऽभूतप्रस्ताविश्चापि तत्सुतः / प्रस्तावेस्तु विभुः पुत्रः पृथुस्तस्य सुतो ऽभवत्

ભૂમાનો પુત્ર ‘ઉદ્ગીથ’ થયો અને તેનો પુત્ર ‘પ્રસ્તાવી’ હતો. પ્રસ્તાવીનો પુત્ર ‘વિભુ’ અને વિભુનો પુત્ર ‘પૃથુ’ થયો.

Verse 68

पृथोश्चापि सुतो नक्तो नक्तस्यापि गयः सुतः / गयस्यापि नरः पुत्रो नरस्यापि सुतो विराट्

પૃથુનો પુત્ર ‘નક્ત’ થયો, નક્તનો પુત્ર ‘ગય’। ગયનો પુત્ર ‘નર’ અને નરનો પુત્ર ‘વિરાટ’ થયો.

Verse 69

विराट्सुतो महावीर्यो धीमांस्तस्य सुतो ऽभवत् / धीमतश्च महान्पुत्रो महतश्चापि भौवनः

વિરાટનો પુત્ર ‘મહાવીર્ય’ થયો અને તેનો પુત્ર ‘ધીમાન’ ઉત્પન્ન થયો. ધીમાનનો પુત્ર ‘મહાન’ અને મહાનનો પુત્ર ‘ભૌવન’ પણ થયો.

Verse 70

भौवनस्य सतस्त्वष्टा विरजास्तस्य चात्मजः / रजा विरजसः पुत्रः शतजिद्रजसस्तथा

ભૌવન નામના સતમાંથી ત્વષ્ટા ઉત્પન્ન થયા; તેમના પુત્ર વિરજાઃ હતા. વિરજાઃના પુત્ર રજા અને રજાના પુત્ર શતજિત્ થયા.

Verse 71

तस्य पुत्रशतं त्वासीद्राजानः सर्व एव तु / विश्वज्योतिष्प्रधानास्ते यैरिमा वर्द्धिताः प्रजाः

તેના સો પુત્રો હતા અને તેઓ બધા રાજાઓ હતા. વિશ્વજ્યોતિમાં પ્રધાન એવા તેઓ; તેમની દ્વારા આ પ્રજાઓ વૃદ્ધિ પામી.

Verse 72

तैरिदं भारतं वर्षं सप्तद्वीपमिहाङ्कितम् / तेषां वंशप्रसूतैस्तु भुक्तेयं भारती पुरा

તેમના દ્વારા આ ભારતવર્ષ સાત દ્વીપો સહિત અહીં અંકિત અને સ્થાપિત થયું. અને તેમના વંશજોએ પ્રાચીનકાળે આ ભારતી ભૂમિનું ભોગ (શાસન) કર્યું.

Verse 73

कृतत्रेतादियुक्तास्तु युगाख्या ह्येकसप्ततिः / ये ऽतीतास्तैर्युगैः सार्धं राजानस्ते तदन्वयाः

કૃત, ત્રેતા વગેરે યુગોથી યુક્ત ‘યુગ’ નામની એકસપ્તતિ (71) અવધિઓ વીતી ગઈ; તે યુગો સાથે તેમના વંશના રાજાઓ પણ અતીત થયા.

Verse 74

स्वायंभुवेंऽतरे पूर्वं शतशो ऽथ सहस्रशः / एवं स्वायं भुवः सर्गो येनेदं पूरितं जगत्

સ્વાયંભુવ મન્વંતર પહેલાં સૈકડાઓ અને પછી સહસ્રો (સર્જનો) થયા. આ રીતે સ્વાયંભુવની સૃષ્ટિથી આ જગત પરિપૂર્ણ થયું.

Verse 75

ऋषिभिर्दैवतैश्चापि पिर्तृगन्धवराक्षसैः / यक्षभूतपिशाचैश्च मनुष्यमृगपक्षिभिः / तेषां सृष्टिरियं प्रोक्ता युगैः सह विवर्त्तते

ઋષિઓ, દેવતાઓ, પિતૃઓ, ગંધર્વો, રાક્ષસો, યક્ષો, ભૂતો, પિશાચો તથા મનુષ્યો, મૃગો અને પક્ષીઓ—એમની આ સૃષ્ટિ કહેવાઈ છે; તે યુગો સાથે સાથે પરિવર્તિત થતી રહે છે.