Adhyaya 47

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते षट्चत्वारिंशत्त मो ऽध्यायः // ४६// वसिष्ठ उवाच ततो मूर्द्धाभिषिक्तानां राज्ञाममिततेजसाम् / षट्सहस्रद्वयं रामो जीवग्राहं गृहीतवान्

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં વાયુપ્રોક્ત મધ્યમભાગના તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદ, ભાર્ગવચરિતમાં છિયાલીસમો અધ્યાય. વસિષ્ઠ બોલ્યા—પછી રામે મસ્તકાભિષિક્ત, અમિત તેજવાળા રાજાઓમાંથી બાર હજારને જીવતા જ બંધક બનાવ્યા।

Verse 2

ततो राजसहस्राणि गृहीत्वा मुनिभिः सह / स जगाम महातेजाः कुरुक्षेत्रं तपोमयम्

પછી તે મુનિઓ સાથે હજારો રાજાઓને પકડીને, મહાતેજસ્વી બની, તપોમય કુરુક્ષેત્ર તરફ ગયો।

Verse 3

सरसां पञ्चकं तत्र खानयित्वा भृगुद्वहः / सुखावगाहतीर्थानि तानि चक्रे समन्ततः

ત્યાં ભૃગુવંશ-શ્રેષ્ઠે પાંચ સરોવરો ખોદાવી, ચારે તરફ તેમને સુખદ સ્નાન-તીર્થો બનાવ્યા।

Verse 4

जघान तत्र वै राज्ञः शरीरप्रभवामृजा / सरांसि तानि वै पञ्च पूरयामास भार्गवः

ત્યાં ભાર્ગવે રાજાઓના શરીરમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા મલ-રક્તાદિ અશુદ્ધિથી તેમને સંહાર્યા અને એ જથી તે પાંચેય સરોવરો ભરી દીધાં।

Verse 5

स्नात्वा तेषु यथान्यायं जामदग्नयः प्रतापवान् / पितॄन्संतर्पयामास यथाशास्त्रमतन्द्रितः

પ્રતાપી જામદગ્ન્યે તે સરોવરોમાં વિધિપૂર્વક સ્નાન કરીને, શાસ્ત્રાનુસાર અળસ્યા વિના પિતૃઓનું તર્પણ કર્યું।

Verse 6

पितुः प्रेतस्य राजेन्द्र श्राद्धादिकमशेषतः / ब्राह्मणैः सह मातुश्च तत्र चक्रे यथोदितम्

હે રાજેન્દ્ર! તેણે પિતાના પ્રેત માટે શ્રાદ્ધાદિ સર્વ કર્મો અને માતા માટેનાં કર્મો પણ બ્રાહ્મણો સાથે ત્યાં શાસ્ત્રોક્ત રીતે કર્યા.

Verse 7

एवं तीर्णप्रतीकः स कुरुक्षेत्रे तपोमये / उवासातन्द्रितः सम्यक् पितृपूजापरायणः

આ રીતે કર્તવ્ય પૂર્ણ કરીને તે તપોમય કુરુક્ષેત્રમાં, પિતૃપૂજામાં પરાયણ બની, અળસ્યા વિના સાવધાનતાથી યોગ્ય રીતે નિવાસ કરવા લાગ્યો.

Verse 8

ततः प्रभृत्यभूद्राजंस्तीर्थानामुत्तमोत्तमम् / विहितं जामदग्न्येन कुरुक्षेत्रे तपोवने

હે રાજન! ત્યારથી કુરુક્ષેત્રના તપોવનમાં જામદગ્ન્ય (પરશુરામ) દ્વારા સ્થાપિત તે તીર્થ, તીર્થોમાં સર્વોત્તમ ગણાયું.

Verse 9

सस्यमं तपञ्चकमिति स्थानं त्रैलोक्यविश्रुतम् / यत्र यक्रे भृगुश्रेष्ठः पितॄणां तृप्तिमक्षयाम्

‘સસ્યમં તપંચકમ’ નામનું તે સ્થાન ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ છે, જ્યાં ભૃગુશ્રેષ્ઠ (પરશુરામ) એ પિતૃઓને અક્ષય તૃપ્તિ આપવાની વ્યવસ્થા કરી.

Verse 10

स्नानदानतपोहोमद्विजभोजनतर्पणैः / भृशमाप्यायितास्तेन यत्र ते पितरो ऽखिलाः

જ્યાં સ્નાન, દાન, તપ, હોમ, દ્વિજભોજન અને તર્પણ દ્વારા તેણે સર્વ પિતૃઓને અત્યંત તૃપ્ત અને પોષિત કર્યા.

Verse 11

अवापुरक्षयां तृप्तिं पितृलोकं च शाश्वतम् / समन्तपञ्चकं नाम तीर्थं लोके परिश्रुतम्

અહીં અક્ષય તૃપ્તિ અને શાશ્વત પિતૃલોકની પ્રાપ્તિ થાય છે; ‘સમંતપંચક’ નામનું આ તીર્થ લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 12

सर्वपापक्षयकरं महापुण्योपबृंहितम् / मर्त्यानां यत्र यातानामेनांसि निखिलानि तु

આ તીર્થ સર્વ પાપોનો ક્ષય કરનારું અને મહાપુણ્યથી પરિપૂર્ણ છે; અહીં આવેલા મર્ત્યોનાં સર્વ પાપો નિશ્ચયે નાશ પામે છે.

Verse 13

दूरादेवापयास्यन्ति प्रवाते शुष्कपर्णवत् / तत्क्षेत्रचर्यागमनं मर्त्यानामसतामिह

અહીં અસત્ મર્ત્યોનાં પાપો પણ દૂરથી જ, પવનમાં સૂકા પાનની જેમ, ઉડીને દૂર થઈ જાય છે; આ ક્ષેત્રમાં આવીને પરિક્રમા-આચરણ કરવાથી એવું થાય છે.

Verse 14

न लभ्यते महाराज जातु जन्मशतैरपि / समन्तपञ्चकं तीर्थं कुरुक्षेत्रे ऽतिपावनम्

હે મહારાજ! કુરુક્ષેત્રનું અતિપાવન ‘સમંતપંચક’ તીર્થ ક્યારેક સો જન્મોમાં પણ દુર્લભ રહે છે.

Verse 15

यत्र स्नातः सर्वतीर्थैः स्नातो भवति मानवः / कृतकृत्यस्ततो रामः सम्यक् पूर्णमनोरथः

જ્યાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય જાણે સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કરેલો બને છે; તેથી, હે રામ, તે કૃતકૃત્ય બની સંપૂર્ણ મનોભિલાષા પામે છે.

Verse 16

उवास तत्र नियतः कञ्चित्कालं महामतिः / ततः संवत्सरस्यान्ते ब्राह्मणैः सहितो वशी

મહામતિ વશી ત્યાં નિયમપૂર્વક થોડો સમય રહ્યો. પછી વર્ષના અંતે તે બ્રાહ્મણો સાથે મળીને નીકળ્યો.

Verse 17

पितृपिण्डप्रदानाय जामदग्न्यो ऽगमद्गयाम् / ततो गत्वा ततः श्राद्धे यथाशास्त्रमरिन्दमः

પિતૃપિંડપ્રદાન માટે જામદગ્ન્ય ગયામાં ગયો. ત્યાં જઈ તે અરિંદમે શાસ્ત્રવિધિ મુજબ શ્રાદ્ધ કર્યું.

Verse 18

ब्राह्मणांस्तर्पयामास पितॄनुद्दिश्य सत्कृतान् / शैवं तत्र परं स्थानं चन्द्रपादमिति स्मृतम्

તેણે પિતૃઓને ઉદ્દેશીને સન્માનિત બ્રાહ્મણોને તર્પણથી તૃપ્ત કર્યા. ત્યાંનું પરમ શૈવ સ્થાન ‘ચન્દ્રપાદ’ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 19

पितृतृप्तिकरं क्षेत्रं तादृग्लोके न विद्यते / यत्रार्चिताः स्वकुलजैर्यथाशक्ति मनागपि

પિતૃઓને તૃપ્ત કરનાર એવું ક્ષેત્ર લોકમાં નથી, જ્યાં સ્વકુલજનો યથાશક્તિ થોડું પણ પૂજન કરે તો પણ.

Verse 20

पितरः पिण्डदानाद्यैः प्राप्स्यन्ति गतिमक्षयाम् / पितॄनुद्दिश्य तत्रासौ तर्प्पितेषु द्विजातिषु

પિંડદાન વગેરે દ્વારા પિતરો અક્ષય ગતિ પ્રાપ્ત કરે છે. ત્યાં તેણે પિતૃઓને ઉદ્દેશીને તૃપ્ત કરાયેલા દ્વિજોમાં (વિધિ કરી).

Verse 21

ददौ च विधिवत्पिण्डं पितृभक्तिसमन्वितः / ततस्तत्पितरः सर्वे पितृलोकादुपागताः

તેણે પિતૃભક્તિથી યુક્ત થઈ વિધિપૂર્વક પિંડદાન કર્યું. ત્યારબાદ તેના સર્વ પિતૃઓ પિતૃલોકમાંથી આવી પહોંચ્યા.

Verse 22

जगृहुस्तत्कृतां पूजां जमदग्निपुरोगमाः / अथ संप्रीतमनसः समेत्य भृगुनन्दनम्

જમદગ્નિ આગળ રહી તેમણે તેની કરેલી પૂજા સ્વીકારી. પછી પ્રસન્ન મનથી ભૃગુનંદન પાસે ભેગા થયા.

Verse 23

ऊचुस्तत्पितरः सर्वे ऽदृश्या भूत्वान्तरिक्षगाः / पितर ऊचुः महत्कर्म कृतं वीर भवतान्यैः सुदुष्करम्

તેના સર્વ પિતૃઓ અદૃશ્ય બની આકાશમાં રહી બોલ્યા— “હે વીર! તું મહાન કર્મ કર્યું છે; જે અન્ય માટે અતિ દુષ્કર છે.”

Verse 24

अस्मानपि यथान्यायं सम्यक् तर्पितवानसि / अस्माकमक्षयां प्रीतिं तथापि त्वं न यच्छसि

તમે અમને પણ ન્યાય મુજબ સમ્યક રીતે તર્પિત કર્યા છે; છતાં તમે અમારી અક્ષય પ્રીતિ (આશીર્વાદ) સ્વીકારતા નથી.

Verse 25

क्षत्रहत्यां हि कृत्वा तु कृतकर्माभवद्यतः / क्षेत्रस्यास्य प्रभावेण भक्त्या च तव दर्शनम्

ક્ષત્રહત્યા કરીને તે કર્મબંધનમાં બંધાયો હતો; પરંતુ આ ક્ષેત્રના પ્રભાવથી અને તારી ભક્તિથી તેને તારો દર્શન પ્રાપ્ત થયો.

Verse 26

प्राप्ताःस्म पूजिताः किं तु नाक्षय्यफलभागिनः / त्समात्त्वं वीरहत्यादिपापप्रशमनाय हि

અમે અહીં આવ્યા અને પૂજાયા, પરંતુ અક્ષય ફળના ભાગીદાર બન્યા નથી. તેથી વીરહત્યા આદિ પાપના શમન માટે તું પ્રાયશ્ચિત્ત કર.

Verse 27

प्रायश्चित्तं यथान्यायं कुरु धर्मं च शाश्वतम् / वधाच्च विनिवर्तस्व क्षत्रियाणामतः परम्

ન્યાય મુજબ પ્રાયશ્ચિત્ત કર અને શાશ્વત ધર્મનું પાલન કર. હવે પછી ક્ષત્રિયોના વધથી નિવૃત્ત થા.

Verse 28

पितुर्न्न ते ऽपराध्यन्ते न स्वतन्त्रं यतो जगत् / तन्निमित्तं तु मरणं पितुस्ते विहितं पुरा

તારા પિતાપ્રતિ તારો કોઈ અપરાધ નથી, કારણ કે જગત સ્વતંત્ર નથી. એ નિમિત્તે જ તારા પિતાનું મરણ પૂર્વે જ નિર્ધારિત હતું.

Verse 29

हन्तुं कं कः समर्थः स्याल्लोके रक्षितुमेव वा / निमित्तमात्रमेवेह सर्वः सर्वस्य चैतयोः

લોકમાં કોને મારવા કે કોને બચાવવા કોણ સમર્થ છે? અહીં તો આ બંનેમાં દરેક વ્યક્તિ એકબીજાનો માત્ર નિમિત્ત છે.

Verse 30

ध्रुवं कर्मानुरूपं ते चेष्टन्ते सर्व एव हि / कालानुवृत्तं बलवान्नृलोको नात्र संशयः

નિશ્ચયે બધા જ પોતાના કર્મ અનુસાર જ પ્રયત્ન કરે છે. માનવલોક કાળને અનુસરે છે અને તે બળવાન છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 31

बाधितुं भुवि भूतानि भूतानां न विधिं विना / शक्यते वत्स सर्वो ऽपि यतः शक्त्या स्वकर्मकृत्

વત્સ, ભૂતોના વિધાન વિના પૃથ્વી પર પ્રાણીઓને પીડાવવું શક્ય નથી; કારણ કે દરેક પોતાનાં સામર્થ્ય મુજબ પોતાનાં કર્મનું ફળ ભોગવે છે।

Verse 32

क्षत्रं प्रति ततो रोषं विमुच्यास्मत्प्रियेप्सया / शममा प्नुहि भद्रं ते स ह्यस्माकं परं बलम्

અતએવ ક્ષત્રિય પ્રત્યેનો ક્રોધ છોડીને, અમારા પ્રિયની ઇચ્છા માટે શાંતિ પ્રાપ્ત કર; તારો કલ્યાણ થાઓ—એ જ અમારું પરમ બળ છે।

Verse 33

वसिष्ठ उवाच इत्युक्त्वान्तर्दधुः सर्वे पितरो भृगुनन्दनम् / स चापि तद्वचः सर्वं प्रतिजग्राह सादरम्

વસિષ્ઠે કહ્યું—આવું કહીને બધા પિતૃગણ ભૃગુનંદનથી અંતર્ધાન થયા; અને તેણે પણ તેમનાં સર્વ વચનો આદરપૂર્વક સ્વીકાર્યાં।

Verse 34

अकृतव्रणसंयुक्तो मुदा परमया युतः / प्रययौ च तदा रामस्तस्मात्सिद्धवनाश्रमम्

અકૃતવ્રણ સાથે સંયુક્ત અને પરમ આનંદથી યુક્ત રામ ત્યારે ત્યાંથી સિદ્ધવન આશ્રમ તરફ પ્રસ્થાન કર્યો।

Verse 35

तस्मिन्स्थित्वा भृगुश्रेष्ठो ब्राह्मणैः सहितो नृप / तपसे धृतसंकल्पो बभूव स महामनाः

હે નૃપ, ત્યાં રહી ભૃગુશ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો સાથે તપ માટે દૃઢ સંકલ્પવાળો મહામનાવાન બન્યો।

Verse 36

सरथं सहसाहं च धनुःसंहननानि च / पुनरागमसंकेतं कृत्वा प्रास्थापयत्तदा

તેણે રથসহ, સાહસসহ અને ધનુષ્યના સંધાન પણ તૈયાર કરાવ્યાં; પછી પુનરાગમનનો સંકેત નક્કી કરીને ત્યારે પ્રસ્થાન કરાવ્યું.

Verse 37

ततः स सर्वतीर्थेषु चक्रे स्नानमतन्द्रितः / परीत्यपृथिवीं सर्वां पितृदेवादिबूजकः

પછી તેણે આળસ વિના સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કર્યું; અને સમગ્ર પૃથ્વી પરિભ્રમણ કરીને પિતૃઓ, દેવો આદિનું પૂજન કરતો રહ્યો.

Verse 38

एवं क्रमेण पृथिवीं त्रिवारं भुगुनन्दनः / परिचक्राम राजेन्द्र लोकवृत्तमनुव्रतः

હે રાજેન્દ્ર! આ રીતે ક્રમે ભૃગુનંદને લોકરીતિનું અનુસરણ કરતાં પૃથ્વીની ત્રણ વાર પરિક્રમા કરી.

Verse 39

ततः स पर्वतश्रेष्ठं महेन्द्रं पुनरप्यथ / जगाम तपसे राजन्बाह्मणैरभिसंवृतः

પછી, હે રાજન! તે બ્રાહ્મણોથી પરિઘેરાયેલો તપ માટે ફરી પર્વતશ્રેષ્ઠ મહેન્દ્ર પર ગયો.

Verse 40

स तस्मिंश्चिररात्राय मुनि सिद्धनिषेविते / निवासमात्मनो राजन्कल्पयामास धर्मवित्

હે રાજન! મુનિ અને સિદ્ધોથી સેવિત તે સ્થાને તેણે દીર્ઘકાળ માટે પોતાનો નિવાસ ગોઠવ્યો; તે ધર્મવિદ હતો.

Verse 41

मुनयस्तं तपस्यन्तं सर्वक्षेत्रनिवासिनः / द्रष्टुकामाः समाजग्मुर्नियता ब्रह्मवादिनः

સર્વ ક્ષેત્રોમાં નિવાસ કરનારા, નિયમનિષ્ઠ બ્રહ્મવાદી મુનિઓ તે તપસ્વીને જોવા ઇચ્છાથી ત્યાં એકત્ર થયા।

Verse 42

ददृशुस्ते मुनिगणास्तपस्यासक्तमानसम् / क्षात्रं कक्षमशेषेण दग्ध्वा शान्तमिवानलम्

તે મુનિગણોએ જોયું કે તેનું મન તપસ્યામાં આસક્ત છે; તેણે ક્ષાત્રભાવને સંપૂર્ણ દગ્ધ કરી શાંત અગ્નિ સમાન સ્થિત થયો હતો।

Verse 43

अथ तानागतान्दृष्ट्वा मुनीन्दिव्यांस्तपोमयान् / अर्घ्यादिसमुदाचारैः पूजयामास भार्गवः

પછી આવેલા તે દિવ્ય તપોમય મુનિઓને જોઈ ભાર્ગવે અર્ઘ્ય વગેરે શાસ્ત્રોક્ત ઉપચારોથી તેમની પૂજા કરી।

Verse 44

कृतकौशलसंप्रश्नपूर्वकाः सुमहोदयाः / तेषां तस्य च संवृत्ताः कथाः पुण्या मनोहराः

કુશળ-પ્રશ્નોથી આરંભ થઈ અત્યંત મંગલમય, તેમના અને તેના વચ્ચે પુણ્ય તથા મનોહર વાર્તાલાપ થયા।

Verse 45

ततस्तेषामनुमते मुनीनां भावितात्मनाम् / हयमेधं महायज्ञमाहर्तुमुपचक्रमे

પછી ભાવિતાત્મા મુનિઓની અનુમતિથી તેણે અશ્વમેધ મહાયજ્ઞનું આયોજન કરવા ઉપક્રમ કર્યો।

Verse 46

संभृत्य सर्वसंभारानौर्वाद्यैः सहितो नृप / विश्वामित्रभरद्वाजमार्कण्डेयादिभिस्तथा

હે નૃપ! સર્વ યજ્ઞસામગ્રી એકત્ર કરીને, ઔર્વાદિ ઋષિઓ સાથે તથા વિશ્વામિત્ર, ભરદ્વાજ, માર્કંડેય વગેરે મુનિઓ સહિત તે ઉપસ્થિત થયો.

Verse 47

तेषा मनुमते कृत्वा काश्यपं गुरुमात्मनः / वाजिमेधं ततो राजन्नाजहार महाक्रतुम्

તેમની સંમતિ પ્રમાણે, પોતાના ગુરુ તરીકે કાશ્યપને નિશ્ચિત કરીને, હે રાજન, ત્યારબાદ તેણે વાજિમેધ નામનો મહાક્રતુ યજ્ઞ કર્યો.

Verse 48

तस्याभूत्काश्यपो ऽध्वर्युरुद्गाता गौतमो मुनिः / विश्वामित्रो ऽभवद्धोता रामस्य विदितात्मनः

તે યજ્ઞમાં કાશ્યપ અધ્વર્યુ બન્યા, ગૌતમ મુનિ ઉદ્ગાતા થયા, અને આત્મજ્ઞ રામના હોતા વિશ્વામિત્ર બન્યા.

Verse 49

ब्रह्मत्वमकरोत्तस्य मार्कण्डेयो महामुनिः / भरद्वाजाग्निवेश्याद्या वेद वेदाङ्गपारगाः

તે યજ્ઞમાં મહામુનિ માર્કંડેયે બ્રહ્મત્વનું કાર્ય કર્યું; અને ભરદ્વાજ, અગ્નિવેશ્ય વગેરે વેદ તથા વેદાંગોમાં પારંગત હતા.

Verse 50

मुनयश्चक्रुरन्यानि कर्माण्यन्ये यथाक्रमम् / पुत्त्रैः शिष्यैः प्रशिष्यैश्च सहितो भगवान्भृगुः

અન્ય મુનિઓએ ક્રમશઃ અન્ય કર્મો કર્યા; અને ભગવાન ભૃગુ પોતાના પુત્રો, શિષ્યો તથા પ્રશિષ્યો સહિત હાજર હતા.

Verse 51

सादस्यमकरोद्राजन्नन्यैश्च मुनिभिः सह / स तैः सहाखिलं कर्म समाप्य भृगुपुङ्गवः

હે રાજન, તેણે અન્ય મુનિઓ સાથે સભાકાર્ય કર્યું; અને ભૃગુવંશના શ્રેષ્ઠે તેમની સાથે સર્વ કર્મ પૂર્ણ કર્યા.

Verse 52

ब्रह्माणं पूजयामास यथावद्गुरुणा सह / अलङ्कृत्य यथान्याय कन्यां रूपवतीं महीम्

તેણે ગુરુ સાથે વિધિપૂર્વક બ્રહ્મદેવની પૂજા કરી; અને નિયમ મુજબ રૂપવતી કન્યા ‘મહી’ને અલંકૃત કરી.

Verse 53

पुरग्रामशतोपेतां समुद्रांबरमालिनीम् / आहूय भृगुशार्दूलः सशैलवनकाननाम्

નગરો અને સૈકડો ગામોથી યુક્ત, સમુદ્રરૂપ વસ્ત્રમાળાથી શોભિત, પર્વત-વન-કાનનসহ તે (મહી)ને ભૃગુશાર્દૂલએ આહ્વાન કરી.

Verse 54

काश्यपाय ददौ सर्वामृते तं शैलमुत्तमम् / आत्मनः सन्निवासार्थं तं रामः पर्यकल्पयत्

તે ઉત્તમ પર્વતને છોડીને બાકી સર્વ (મહી) કાશ્યપને આપી દીધી; અને રામે તે પર્વતને પોતાના નિવાસ માટે નિશ્ચિત કર્યો.

Verse 55

ततः प्रभृतिराजेन्द्र पूजयामास शास्त्रतः / हिरण्यरत्नवस्त्रश्वगोगजान्नादिभिस्तथा

ત્યારથી, હે રાજેન્દ્ર, તેણે શાસ્ત્ર મુજબ પૂજા કરી—સુવર્ણ, રત્ન, વસ્ત્ર, અશ્વ, ગાય, ગજ, અન્ન વગેરે દ્વારા પણ.

Verse 56

पुरा समाप्य यज्ञान्ते तथा चावभृथाप्लुतः / चक्रे द्रव्यपरित्यागं तेषामनुमते तदा

યજ્ઞના અંતે યજ્ઞ સમાપ્ત કરીને તથા અવભૃથ-સ્નાન કરીને, ત્યારે તેમની અનુમતિથી તેણે દ્રવ્યનો પરિત્યાગ કર્યો।

Verse 57

दत्त्वा च सर्वभूतानामभयं भृगुनन्दनः / तत्रापि पर्वतवरे तपश्चर्तुं समारभत्

ભૃગુનંદને સર્વ ભૂતોને અભયદાન આપી, ત્યાં જ શ્રેષ્ઠ પર્વત પર તપશ્ચર્યા આરંભી।

Verse 58

ततस्तं समनुज्ञाय सदस्या ऋत्विजस्तथा / ययुर्यथागतं सर्वे मुनयः शंसितव्रताः

પછી તેને વિદાય આપી, સભાસદો અને ઋત્વિજોએ તથા પ્રશંસિત વ્રતવાળા સર્વ મુનિઓ જેમ આવ્યા હતા તેમ જ પાછા ગયા।

Verse 59

गतेषु तेषु भगवानकृतव्रणसंयुतः / तपो महत्समास्थाय तत्रैव न्यवसत्सुखी

તેઓ ગયા પછી, ભગવાન—અકૃતવ્રણસંયુક્ત—મહાન તપમાં સ્થિત થઈ ત્યાં જ સુખપૂર્વક નિવાસ કરવા લાગ્યા।

Verse 60

काश्यपी तु ततो भूमिर्जननाथा ह्यनेकशः / सर्वदुःखप्रशान्त्यर्थं मारीचानुमतेन तु

ત્યારબાદ કાશ્યપી ભૂમિમાં અનેક જનનાથો થયા; અને મરીચિની અનુમતિથી સર્વ દુઃખની શાંતિ માટે (આ વ્યવસ્થા થઈ)।

Verse 61

तत्र दीपप्रतिष्ठाख्यव्रतं विष्णुमुखोदितम् / चचार धरणी सम्यक् दुखैर्ःमुक्ताभवच्च सा

ત્યાં વિષ્ણુના મુખેથી ઉપદેશિત ‘દીપપ્રતિષ્ઠા’ નામનું વ્રત ધરણીયે યોગ્ય રીતે આચર્યું અને તે દુઃખોથી મુક્ત થઈ ગઈ.

Verse 62

इत्येष जामदग्न्यस्य प्रादुर्भाव उदाहृतः / यस्मिञ्श्रुते नरः सर्वपातकैर्विप्रमुच्यते

આ રીતે જામદગ્ન્ય (પરશુરામ) નો પ્રાદુર્ભાવ વર્ણવાયો; જેને સાંભળવાથી મનુષ્ય સર્વ પાતકોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 63

प्रभावः कार्त्तवीर्यस्य लोके प्रथिततेजसः / प्रसंगात्कथितः सम्यङ्नातिसंक्षेपविस्तरः

લોકમાં પ્રસિદ્ધ તેજસ્વી કાર્ત્તવીર્યનો પ્રભાવ પ્રસંગવશ વર્ણવાયો છે—ન બહુ સંક્ષેપ, ન બહુ વિસ્તાર।

Verse 64

एवंप्रभावः स नृपः कार्त्तवीर्यो ऽभवद्भुवि / न तादृशः पुमात्कश्चिद्भावी भूताथवा श्रुतः

આવો પ્રભાવશાળી રાજા કાર્ત્તવીર્ય પૃથ્વી પર થયો; તેના જેવો પુરુષ ન ભૂતકાળમાં થયો, ન ભવિષ્યમાં થશે—એવું શ્રુતિ છે.

Verse 65

दत्तात्रेयाद्वरं वव्रे मृतिमुत्तमपूरुषात् / यत्पुरा सो ऽगमन्मुक्तिं रणे रामेण घातितः

તેણે ઉત્તમ પુરુષ દત્તાત્રેય પાસેથી એવો વર માગ્યો—કે જેમ પહેલાં યુદ્ધમાં રામના હાથે હણાઈને મુક્તિ પામી હતી, તેવી જ મૃત્યુ મને પ્રાપ્ત થાય.

Verse 66

तस्यासीत्पञ्चमः पुत्रः पख्यातो यो जयध्वजः / पुत्रस्तस्य महाबाहुस्तालजङ्घो ऽभवन्नृप

તેનો પાંચમો પુત્ર જયધ્વજ નામે પ્રસિદ્ધ થયો. તેના મહાબાહુ પુત્ર તાળજઙ્ઘ નામનો રાજા થયો.

Verse 67

अभूत्तस्यापि पुत्राणां शतमुत्तमधन्विनाम् / तालजङ्घाभिधा येषां वीतिहोत्रो ऽग्रजो ऽभवत्

તેને પણ ઉત્તમ ધનુર્ધરો એવા સો પુત્રો થયા. તેઓ ‘તાળજઙ્ઘ’ નામે પ્રસિદ્ધ હતા; તેમામાં વીતિહોત્ર જ્યેષ્ઠ હતો.

Verse 68

पुत्रैः सवीतिहोत्राद्यैर्हैहयाद्यैश्च राजभिः / कालं महान्तमवसद्धिमाद्रिवानगह्वरे

વીતિહોત્ર વગેરે પુત્રો તથા હૈહય વગેરે રાજાઓ સાથે તે હિમાલયના વન-ગુહામાં લાંબા સમય સુધી વસ્યો.

Verse 69

यः पूर्वं राम बाणेन द्रवन्पृष्ठे ऽभिताडितः / तालजङ्घो ऽपतद्भूमौ मूर्छितो गाढवेदनः

જે પહેલાં રામના બાણથી ભાગતાં ભાગતાં પીઠ પર ઘાયલ થયો હતો, એ તાળજઙ્ઘ ઘોર પીડાથી મૂર્છિત થઈ ભૂમિ પર પડી ગયો.

Verse 70

ददर्श वीतिहोत्रस्तं द्रवन्दैववशादिव / रथमारोप्य वेगेन पलायनपरो ऽभवत्

વીતિહોત્રે તેને જાણે દૈવવશ ભાગતો જોયો; તેને રથ પર ચઢાવી તે વેગથી પલાયન કરવા લાગ્યો.

Verse 71

ते तत्र न्यवसन्सर्वे हिमाद्रौ भयपीडिताः / कृच्छ्रं महान्तमासाद्य शाकमूलफलाशनः

તેઓ બધા ત્યાં હિમાલયમાં ભયથી પીડિત થઈ વસ્યા; મહાન કષ્ટ ભોગવી શાક, મૂળ અને ફળ ખાઈ જીવન ચલાવ્યું।

Verse 72

ततः शान्तिं गते रामे तपस्यासक्तमानसे / जालजङ्घः स्वकं राज्यं सपुत्रः प्रत्यपद्यत

પછી રામ તપસ્યામાં આસક્ત મનથી શાંતિને પામ્યા ત્યારે, જાલજઙ્ઘે પુત્રসহ પોતાનું રાજ્ય ફરી પ્રાપ્ત કર્યું।

Verse 73

सन्निवेश्य पुरीं भूयः पूर्ववन्नृपसत्तमः / वसंस्तदा निजं राज्यमापालयदरिन्दमः

નૃપસત્તમે ફરી પૂર્વવત્ નગરી વસાવી, ત્યારે ત્યાં રહી પોતાના રાજ્યનું પાલન-રક્ષણ કર્યું; તે શત્રુદમન હતો।

Verse 74

सुपुत्रः सानुगबलः पूर्ववैरमनुस्मरन् / अभ्याययौ महाराज तालजङ्घः पुरं तव

હે મહારાજ! સુપુત્ર અને અનુગબળ સાથે, પૂર્વ વૈર સ્મરીને તાલજઙ્ઘ તારા નગર તરફ ચઢી આવ્યો।

Verse 75

चतुरङ्गबलोपेतः कंपयन्निव मेदिनीम् / रुरोदाभ्येत्य नगरीमयोध्यां स महीपतिः

ચતુરંગ સેનાથી યુક્ત તે મહીપતિ જાણે ધરતીને કંપાવતો, અયોધ્યા નગરી પાસે આવી ગર્જના કરવા લાગ્યો।

Verse 76

ततो निष्क्रम्य नगरात्फलगुतन्त्रो ऽपि ते पिता / युयुधे तैर्नृपैः सर्वैर्वृद्धो ऽपि तरुणो यथा

પછી તારો પિતા નગરમાંથી બહાર નીકળી, અલ્પ સાધનવાળો હોવા છતાં, તે સર્વ રાજાઓ સાથે યુદ્ધ કર્યો—વૃદ્ધ હોવા છતાં યુવાન સમાન।

Verse 77

निहतानेकमातगतुरङ्गरथसैनिकः / शत्रुभिर्निर्जितो वृद्धः पलायनपरो ऽ भवत्

ઘણા હાથી-ઘોડા, રથ અને સૈનિકોને મારી નાખ્યા છતાં, શત્રુઓથી પરાજિત તે વૃદ્ધ અંતે પલાયન તરફ વળ્યો।

Verse 78

त्यक्त्वा स नगरं राज्यं सकोशबलवाहनम् / अन्तर्वत्न्या च ते मात्रा सहितो वनमाविशत्

તે નગર, રાજ્ય, કોષ, સૈન્ય અને વાહનો ત્યજી, તારી ગર્ભવતી માતા સાથે વનમાં પ્રવેશ્યો।

Verse 79

तत्र चौर्वाश्रमोपान्ते निवसन्नचिरादिव / शोकामर्षसमाविष्टो वृद्धभावेन च स्वयम्

ત્યાં ઉર્વા-આશ્રમની નજીક વસતા વસતા, થોડા જ સમયમાં તે શોક અને રોષથી વ્યાપ્ત થયો અને પોતે પણ વૃદ્ધભાવથી દબાઈ ગયો।

Verse 80

विलोक्यमानो मात्रा ते बाष्पगद्गदकण्ठया / अनाथ इव राजेन्द्र स्वर्गलोकमितो गतः

હે રાજેન્દ્ર! તારી માતા આંસુઓથી ગદગદ કંઠે તેને નિહાળતી રહી; તે અનાથ સમાન અહીંથી સ્વર્ગલોકને ગયો।

Verse 81

ततस्ते जननी राजन्दुःखशोकसमन्विता / चितामारोपयद्भर्तू रुदती सा कलेवरम्

ત્યારે, હે રાજન, દુઃખ અને શોકથી વ્યાકુળ થયેલી તે જનની રડતી રડતી પતિના દેહને ચિતામાં ચઢાવતી હતી।

Verse 82

अनशनादिदुःखेन भर्त्तुर्व्यसनकर्शिता / चकाराग्निप्रवेशाय सुदृढां मतिमात्मनः

અનશન વગેરે દુઃખોથી અને પતિના વ્યસનથી ક્ષીણ થયેલી તેણે અગ્નિપ્રવેશ કરવા માટે પોતાના મનમાં અતિ દૃઢ નિશ્ચય કર્યો।

Verse 83

और्वस्तदखिलं श्रुत्वा स्वयमेव महामुनिः / निर्गत्य चाश्रमात्तां च वारयन्निदमब्रवीत्

ઔર્વ મહામુનિએ આ બધું સાંભળી પોતે જ આશ્રમમાંથી બહાર નીકળી તેને અટકાવતા આ વચન કહ્યું।

Verse 84

न मर्त्तव्यं त्वया राज्ञि सांप्रतं जठरे तव / पुत्रस्तिष्ठति सर्वेषां प्रवरश्चवर्त्तिनाम्

હે રાણી, અત્યારે તારે મરવું ન જોઈએ; આ સમયે તારા ગર્ભમાં સર્વ રાજવંશીઓમાં શ્રેષ્ઠ પુત્ર સ્થિત છે।

Verse 85

इति तद्वचनं श्रुत्वा माता तव मनस्विनी / विरराम मृतेस्तां तु मुनिः स्वाश्रममानयत् / ततः सा सर्वदुःखानि नियम्य त्वन्मुखांबुजम्

આ વચન સાંભળી તારી ધીરમતી માતા મૃત્યુના નિશ્ચયથી વિરત થઈ; પછી મુનિએ તેને પોતાના આશ્રમમાં લઈ ગયો. ત્યારબાદ તેણે સર્વ દુઃખોને સંયમમાં રાખી તારા કમલમુખ પર મન સ્થિર કર્યું।

Verse 86

दिदृक्षुराश्रमोपान्ते तस्यैव न्यवसत्सुखम् / सुषाव च ततः काले सा त्वामौर्वाश्रमे तदा

દર્શન કરવાની ઇચ્છાથી તે આશ્રમની નજીક તેના જ સાન્નિધ્યમાં સુખથી રહી. પછી સમય આવતા તે ઔર્વ આશ્રમમાં જ તેણે તને જન્મ આપ્યો.

Verse 87

जातकर्मादिकं सर्वं भवतः सो ऽकरोन्मुनिः / और्वाश्रमे विवृद्धश्च भवांस्तेनानुकंपितः

તે મુનિએ તારા માટે જાતકર્મ વગેરે સર્વ સંસ્કારો કર્યા. ઔર્વ આશ્રમમાં તું વિકસ્યો, અને તેણે કરુણાથી તારો પાલન કર્યો.

Verse 88

त्वयैव विदितं सर्वमतः परमरिन्दम / एवं प्रभावो नृपतिः कार्त्तवीर्यो ऽभवद्भुवि

હે પરમ શત્રુદમન, આ બધું તને જ જાણીતું છે. આ રીતે પૃથ્વી પર રાજા કાર્ત્તવીર્યનો મહાપ્રભાવ થયો.

Verse 89

व्रतस्यास्य प्रभावेण सर्वलोकेषु विश्रुतः / यद्वंशजैर्जितो युद्धे पिता ते वनमादिशत्

આ વ્રતના પ્રભાવથી તે સર્વ લોકોમાં પ્રસિદ્ધ થયો. જ્યારે તારા વંશજોએ યુદ્ધમાં તેને જીત્યો, ત્યારે તારા પિતાએ તેને વનમાં જવા આદેશ આપ્યો.

Verse 90

तद्वृत्तान्तमशेषेण मया ते समुदीरितम् / एतच्च सर्वमाख्यातं व्रतानामुत्तमं तव

તે સમગ્ર વૃત્તાંત મેં તને સંપૂર્ણ રીતે કહી દીધો. અને વ્રતોમાં તારો આ વ્રત ઉત્તમ છે—એ પણ મેં વર્ણવ્યું.

Verse 91

समन्त्रतन्त्रं लोकेषु सर्वलोकफलप्रदम् / न ह्यस्य कर्त्तुर्नृपतेः पुरुषार्थचतुष्टये

મંત્ર-તંત્રસહિત આ વિધાન લોકોમાં સર્વલોકફળ આપનારું છે; તેને કરનાર નૃપતિને ચતુર્વિધ પુરુષાર્થમાં કોઈ અવરોધ રહેતો નથી।

Verse 92

भवत्यभीप्सितं किञ्चिद्दर्ल्लभं भुवनत्रये / संक्षेपेण मयाख्यातं व्रतं हैहयभूभुजः / जामदग्न्यस्य च मुने किमन्यत्कथयामि ते

ત્રિભુવનમાં દુર્લભ અને અભીપ્સિત જે કંઈ છે તે પ્રાપ્ત થાય છે. મેં હૈહય ભૂપતિ તથા જામદગ્ન્ય મુનિના વ્રતનું સંક્ષેપે વર્ણન કર્યું; હવે તને બીજું શું કહું?

Verse 93

जैमिनिरुवाच ततः स सगरो राजा कृताञ्जलिपुटो मुनिम्

જૈમિનિએ કહ્યું—ત્યારે રાજા સગર અંજલિ બાંધી મુનિને બોલ્યો।

Verse 94

उवाच भगवन्नेतत्कर्तुमिच्छाम्यहं व्रतम् / सम्यक्तमुपदेशेन तत्रानुज्ञां प्रयच्छ मे

તે બોલ્યો—ભગવન્, આ વ્રત હું કરવું ઇચ્છું છું; યોગ્ય ઉપદેશ આપી તેમાં મને અનુમતિ આપો.

Verse 95

कर्मणानेन विप्रर्षे कृतार्थो ऽस्मि न संशयः / इत्युक्तस्तेन राज्ञातु तथेत्युक्त्वा महामुनिः

તે બોલ્યો—હે વિપ્રર્ષિ, આ કર્મથી હું નિઃસંદેહ કૃતાર્થ થઈશ. રાજાએ એમ કહ્યે ત્યારે મહામુનિએ ‘તથાસ્તુ’ કહી દીધું.

Verse 96

दीक्षयामास राजानं शस्त्रोक्तेनैव वर्त्मना / स दीक्षितो वसिष्ठेन सगरो राजसत्तमः

ભગવાન વશિષ્ઠે શાસ્ત્રોક્ત વિધિ મુજબ રાજાને દીક્ષા આપી. વશિષ્ઠથી દીક્ષિત થઈ સગર રાજશ્રેષ્ઠ બન્યો.

Verse 97

द्रव्याण्यानीय विधिवत्प्रचचार शुभव्रतम् / पूजयित्वा जगन्नाथं विधिना तेन पार्थिवः

દ્રવ્યો મંગાવી તે પાર્થિવે વિધિપૂર્વક શુભ વ્રતનું આચરણ કર્યું. તે જ વિધિથી જગન્નાથનું પૂજન કરીને.

Verse 98

समाप्य च यथायोग्यमनुज्ञाय गुरुं ततः / प्रतिज्ञामकरोद्राजा व्रतमेतदनुत्तमम्

યથાયોગ્ય રીતે સમાપ્ત કરીને પછી ગુરુની અનુમતિ લઈને રાજાએ આ અનૂત્તમ વ્રતની પ્રતિજ્ઞા કરી.

Verse 99

आजीवान्तं धरिष्यामि यत्नेनेति महामतिः / अथानुज्ञाप्य राजानं वसिष्ठो भगवानृषिः

મહામતિ રાજાએ કહ્યું—‘હું આને જીવનપર્યંત પ્રયત્નપૂર્વક ધારણ કરીશ.’ પછી રાજાને અનુમતિ આપી ભગવાન ઋષિ વશિષ્ઠ…

Verse 100

सन्निवर्त्यानुगच्छन्तं प्रजगाम निजाश्रमम्

પાછળ આવનારને રોકી પરત મોકલી વશિષ્ઠ પોતાના આશ્રમમાં ગયા.