Adhyaya 40
Pushkarākṣa’s Battle with Rāma Jāmadagnya (Bhārgava) — Astras and the Fall of a Prince
આ અધ્યાયમાં ઉપોદ્ઘાત-પ્રસંગમાં વસિષ્ઠના વચનાનુસાર ભાર્ગવ-ચરિત આગળ વધે છે. રાજશિરોમણિ સુચન્દ્ર પતિત થયા પછી તેનો પુત્ર પુષ્કરાક્ષ રામ જામદગ્ન્ય (પરશુરામ) સામે યુદ્ધ માટે આગળ આવે છે. અસ્ત્રશસ્ત્રમાં નિપુણ પુષ્કરાક્ષ ઘન શરજાળ ફેલાવી રણભૂમિ ઢાંકી થોડા સમય માટે રામને અટકાવે છે. રામ વારુણાસ્ત્ર પ્રયોગ કરીને મેઘો અને પ્રચંડ વરસાદથી સર્વત્ર પ્લાવન કરે છે; પુષ્કરાક્ષ વાયવ્યાસ્ત્રથી મેઘોને વિખેરી તેને શાંત કરે છે. પછી રામ બ્રહ્માસ્ત્ર સ્થિર કરે છે; તેના બળથી પુષ્કરાક્ષ દંડથી આઘાત પામેલા સર્પ સમો ખેંચાઈ પરાભૂત થાય છે. નજીક આવી તે અનેક બાણોથી રામના મસ્તક અને ભુજાઓને વીંધી ઘાયલ કરે છે, પરંતુ ક્રોધિત રામ ભયંકર પરશુ લઈને પુષ્કરાક્ષને શિખાથી પાદાંત સુધી ચીરી નાખે છે; મનુષ્યો અને દેવો આશ્ચર્યચકિત થાય છે. અંતે રામ અગ્નિ જેમ વન દહે તેમ વિરોધી સેનાને દહન કરી નાખે છે—વીરકથા સાથે વંશસમાપ્તિનો સંકેત પણ આપે છે।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते एकोनचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः // ३९// वसिष्ठ उवाच सुचन्द्रे पतिते राजन् राजेन्द्राणां शिरोमणौ / तत्पुत्रः पुष्कराक्षस्तु रामं योद्धुमथागतः
આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના વાયુપ્રોક્ત મધ્યભાગના તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદ, ભાર્ગવચરિતમાં એકોનચત્વારિંશત્તમ અધ્યાય પૂર્ણ થયો. વસિષ્ઠ બોલ્યા— હે રાજન! રાજેન્દ્રોના શિરોમણિ સુચન્દ્ર પતિત થતાં, તેનો પુત્ર પુષ્કરાક્ષ રામ સાથે યુદ્ધ કરવા આવ્યો।
Verse 2
स रथस्थो महावीर्यः सर्वशस्त्रास्त्रकोविदः / अभिवीक्ष्य रणेत्युग्रं रामं कालातकोपमम्
તે રથસ્થ મહાવીર્યવાન, સર્વ શસ્ત્ર-અસ્ત્રોમાં કુશળ; રણમાં ઉગ્ર અને કાલાંતક સમાન ભયંકર રામને જોઈને।
Verse 3
चकार शरजालं च भार्गवेन्द्रस्य सर्वतः / मुहूर्त्तं जामदग्न्यो ऽपि बाणैः संझदितो ऽभवत्
તેને ભાર્ગવેન્દ્ર (પરશુરામ)ની ચારે તરફ બાણોનું જાળ રચ્યું; થોડા ક્ષણો સુધી જામદગ્ન્ય પણ બાણોથી ઢંકાઈ ગયો।
Verse 4
ततो निष्कम्य सहसा भार्गवेन्द्रो महाबलः / शरबन्धान्महाराज समुदैक्षत सर्वतः
પછી મહાબલી ભાર્ગવેન્દ્ર (પરશુરામ) સહસા બહાર નીકળ્યો; હે મહારાજ, તે શરબંધનમાંથી સર્વત્ર નજર કરી।
Verse 5
दृष्ट्वा तं पुष्काराक्षं तु सुचन्द्रतनयं तदा / क्रोधमाहारयामास दिधक्षन्निव पावकः
ત્યારે સુચન્દ્રના પુત્ર પુષ્કરાક્ષને જોઈ તે દહન કરવા તત્પર અગ્નિ સમો ક્રોધથી ઉછળી પડ્યો।
Verse 6
स क्रोधेन समाविष्टो वारुणं समवासृजत् / ततो मेघाः समुत्पन्ना गर्जन्तो भैरवान्नवान्
તે ક્રોધથી આવિષ્ટ થઈ વરુણાસ્ત્ર છોડ્યું; ત્યારબાદ ભયંકર ગર્જના કરતા નવા નવા મેઘો ઊભા થયા।
Verse 7
ववृषुर्जलधाराभिः प्लावयन्तो धरां नृप / पुष्कराक्षो महावीर्यो वायव्यास्त्रुमवासृजत्
હે નૃપ! તેઓ જલધારાઓથી વરસી ધરાને પ્લાવિત કરવા લાગ્યા; ત્યારે મહાવીર પુષ્કરાક્ષે વાયવ્યાસ્ત્ર છોડ્યું।
Verse 8
तेन ते ऽदर्शनं नीताः सद्य एव बलाहकाः / अथ रामो भृशं क्रुद्धो ब्राह्मं तत्राभिसंदधे
તેના પ્રભાવથી તે મેઘો તત્કાળ અદૃશ્ય થઈ ગયા; ત્યારબાદ રામ અત્યંત ક્રોધિત થઈ ત્યાં બ્રાહ્માસ્ત્રનું સંધાન કર્યું।
Verse 9
पुष्कराक्षो ऽपि तेनैव विचकर्ष महाबलः / ब्राह्म सो ऽप्याहितं दृष्ट्वा दण्डाहत इवारगः
મહાબલવાન પુષ્કરાક્ષ પણ એ જ બળથી ખેંચાઈ ગયો; અને બ્રાહ્માસ્ત્ર તણાયેલું જોઈ દંડથી આઘાત પામેલા સાપ સમો થયો।
Verse 10
घोरं परशुमादाय निःश्वसंस्तमधावत / रामस्याधावतस्तत्र पुष्कराक्षो धनुर्धरः
ભયંકર પરશુ ધારણ કરીને, નિસાસા નાખતા તે દોડ્યા. જ્યારે રામ દોડી રહ્યા હતા, ત્યારે ધનુર્ધારી પુષ્કરાક્ષ ત્યાં હતો.
Verse 11
संदधे पञ्चविशिखान्दीप्तास्यानुरगानिव / एकैकेन च बाणेन हृदि शीर्षे भुजद्वये
તેણે અગ્નિ જેવા મુખવાળા સાપ સમાન પાંચ બાણ ચડાવ્યા. હૃદય, મસ્તક અને બંને ભુજાઓમાં એક-એક બાણ માર્યું.
Verse 12
शिखायां च क्रमाद्भित्त्वा तस्तंभ भृश मातुरम् / स चैवं पीडीतो रामः पुष्कराक्षेण संयुगे
અને શિખામાં પણ ક્રમશઃ ભેદીને તેણે અત્યંત વ્યાકુળ રામને સ્તંભિત કરી દીધા. આમ યુદ્ધમાં પુષ્કરાક્ષ દ્વારા રામ પીડિત થયા.
Verse 13
क्षणं स्थित्वा भृशं धावन्परशुं मूर्ध्न्यपतयात् / शिखामारभ्य पादान्तं पुथ्कराक्षं द्विधाकरोत्
ક્ષણભર રોકાઈને, વેગથી દોડીને તેમણે પરશુ મસ્તક પર ઝીંક્યું. શિખાથી લઈને પગ સુધી પુષ્કરાક્ષને બે ટુકડામાં વહેંચી દીધો.
Verse 14
पतिते शकले भूमौ तत्कालं पश्यता नृणाम् / आश्चर्यं सुमाहज्जातं दिवि चैव दिवौ कसाम्
જ્યારે શરીરના ટુકડા જમીન પર પડ્યા, ત્યારે જોનારા મનુષ્યો અને સ્વર્ગમાં દેવતાઓને મહાન આશ્ચર્ય થયું.
Verse 15
विदार्य रामस्तं क्रोधात्पुष्कराक्ष महाबलम् / तत्सैन्यमदहत्क्रुद्धः पावको विपिनं यथा
રામે ક્રોધમાં આવીને મહાબલી પુષ્કરાક્ષને ચીરી નાખ્યો અને જેમ ક્રોધિત અગ્નિ જંગલને બાળી નાખે છે તેમ તેની સેનાને બાળી નાખી.
Verse 16
यतो यतो धावति भार्गवेन्द्रो मनो ऽनिलौजाः प्रहरन्परश्वधम् / ततस्ततो वाजिरथेभमानवा निकृत्तगात्राः शतशो निपेतुः
મન અને પવન જેવી ગતિ ધરાવતા ભાર્ગવેન્દ્ર જ્યાં જ્યાં કુહાડી ચલાવતા દોડ્યા, ત્યાં ત્યાં સેંકડો ઘોડા, રથ, હાથી અને મનુષ્યો કપાઈને પડ્યા.
Verse 17
रामेण तत्रा तिबलेन संगरे निहन्यमानास्तु परश्वधेन / हा तात मातस्त्विति जल्पमांना भस्मीबभूवुः सुविचूर्णितास्तदा
તે યુદ્ધમાં અત્યંત બળવાન રામ દ્વારા કુહાડીથી હણાતા તેઓ 'હે પિતા! હે માતા!' એમ પોકારતા કચડાઈને ભસ્મ થઈ ગયા.
Verse 18
मुहूर्त्तमात्रेण च भार्गवेण तत्पुष्कराक्षस्य बलं समग्रम् / अनेकराजन्यकुलं हतेश्वरं इतं नवाक्षौहिणिकं भृशातुरम्
ક્ષણભરમાં જ ભાર્ગવે પુષ્કરાક્ષની નવ અક્ષૌહિણી સેના અને અનેક રાજકુળોને સ્વામીવિહીન અને અત્યંત વ્યાકુળ કરીને નષ્ટ કરી દીધા.
Verse 19
पतिते पुष्कराक्षे तु कार्त्तवीर्यार्जुनः स्वयम् / आजगाम महावीर्यः सुवर्णरथमास्थितः
પુષ્કરાક્ષના પતન પછી, મહાવીર્યવાન કાર્તવીર્ય અર્જુન સ્વયં સુવર્ણ રથ પર બિરાજમાન થઈને ત્યાં આવ્યો.
Verse 20
नानाशस्त्रसमाकीर्णं नानारत्नपरिच्छदम् / दशनल्वप्रमाणं च शतवाजियुतं नृपः
એ નૃપ અનેક શસ્ત્રોથી ભરપૂર અને નાનાવિધ રત્નોથી શોભિત હતો; તેનો રથ દશનાલ્વ-પ્રમાણનો અને સો અશ્વોથી યુક્ત હતો.
Verse 21
युते बाहुसहस्रेण नानायुधधरेण च / बभौ स्वर्लोकमारोक्ष्यन्देहति सुकृती यथा
હજાર ભુજાઓ અને નાનાવિધ આયુધધારીઓથી યુક્ત થઈ તે એવો શોભ્યો, જેમ પુણ્યવાન દેહ ત્યજી સ્વર્ગલોકમાં આરોહણ કરે.
Verse 22
पुत्रास्तस्य महावीर्याः शतं युद्धविशारदाः / सेनाः संव्यूह्य संतस्थुः संग्रामे पितुराज्ञया
તેના મહાવીર્યવાન અને યુદ્ધવિશારદ સો પુત્રોએ સેનાઓને વ્યૂહબદ્ધ કરી, પિતાની આજ્ઞાથી યુદ્ધમાં મોરચો સંભાળ્યો.
Verse 23
कार्त्तवीर्यस्तु बलवान्रामं दृष्ट्वा रणाजिरे / कालान्तकयमप्रख्यं योद्धुं समुपचक्रमे
બલવાન કાર્ત્તવીર્યે રણભૂમિમાં રામને જોઈ—જે કાલાંતક યમ સમાન દેખાતો હતો—યુદ્ધ કરવા ઉપક્રમ કર્યો.
Verse 24
दक्षे पञ्चशतं बाणान्वामे पञ्चशतं धनुः / जग्रा ह भार्गवेन्द्रस्य समरे जेतुमुद्यतः
સમરમાં ભાર్గવેન્દ્રને જીતવા ઉત્સુક થઈ તેણે જમણા હાથમાં પાંચસો બાણ અને ડાબા હાથમાં પાંચસો ધનુષ ધારણ કર્યા.
Verse 25
बाणवर्षं चकाराथ रामस्योपरि भूपते / यथा बलाहको वीर पर्वतोपरि वर्षति
હે ભૂપતે, ત્યારે તેણે રામ ઉપર બાણવર્ષા કરી; જેમ વીર, મેઘ પર્વત ઉપર વરસે છે।
Verse 26
बाणवर्षेण नेनाजौ सत्कृतो भृगुनन्दनः / जग्राह स्वघनुर्दिव्यं बाणवर्षं तथाकरोत्
આ બાણવર્ષાથી યુદ્ધમાં સન્માનિત થયેલા ભૃગુનંદને પોતાનું દિવ્ય ધનુષ ધારણ કર્યું અને તેમ જ બાણવર્ષા કરી।
Verse 27
तावुभौरणसंदृप्तौ तदा भार्गवहैहयौ / चक्रतुर्यद्धमतुलं तुमुलं लोमहर्षणम्
ત્યારે રણમાં ઉન્મત્ત થયેલા તે બંને—ભાર్గવ અને હૈહય—અતુલ, ઘોર અને રોમાંચક યુદ્ધ કરવા લાગ્યા।
Verse 28
ब्रह्मास्त्रं च सभूपालः संदधे रणमूर्द्धनि / वधाय भार्गवेन्द्रस्य सर्वशस्त्रास्त्रधृगबली
સર્વ શસ્ત્રાસ્ત્રોમાં સમર્થ તે બલવાન રાજાએ રણના શિખરે ભાર్గવેન્દ્રના વધ માટે બ્રહ્માસ્ત્ર સંધાન કર્યું।
Verse 29
रामो ऽपि वार्युपस्पृश्य ब्रह्मं ब्राह्मय संदधे / ततो व्योम्नि सदा सक्ते द्वे चाप्य स्त्रे नराधिप
હે નરાધિપ, રામે પણ જળ સ્પર્શ કરીને બ્રાહ્મ (બ્રહ્મ) અસ્ત્ર સંધાન કર્યું; ત્યારબાદ આકાશમાં તે બંને અસ્ત્રો સ્થિર રહી ગયા।
Verse 30
ववृधाते जगत्प्रान्ते तेजसा ज्वलनार्कवत् / त्रयो लोकाः सपाताला दृष्ट्वा तन्महदद्भुतम्
જગતના અંતે તે અગ્નિ-સૂર્ય સમા તેજથી વધવા લાગ્યું. પાતાળ સહિત ત્રિલોકે તે મહાન અદ્ભુત દૃશ્ય જોયું.
Verse 31
ज्वलदस्त्रयुगं तप्ता मेनिरे ऽस्योपसंयमम् / रामस्तदा वीक्ष्य जगत्प्रणाशं जगन्निवासोक्तमथास्मरत्तदा
જ્વલંત અસ્ત્રયુગ્મથી તપ્ત થઈ સૌએ તેના ઉપસંહારની ઇચ્છા કરી. ત્યારે રામે જગતનો વિનાશ જોઈ જગન્નિવાસના વચનને સ્મર્યું.
Verse 32
रक्षा विधेयाद्य मयास्य संयमो निवारणीयः परमांशधारिणा / इति व्यवस्य प्रभुरुग्रतेजा नेत्रद्वयेनाथ तदस्त्रयुगमम्
‘આજે મને રક્ષા કરવી જોઈએ; પરમાંશધારી દ્વારા તેનો સંયમ અને નિવારણ કરવું જરૂરી છે’ એમ નક્કી કરીને ઉગ્રતેજ પ્રભુએ બંને નેત્રોથી તે અસ્ત્રયુગ્મને અટકાવ્યું.
Verse 33
पीत्वातिरामं जगदाकलय्य तस्थौ क्षणं ध्यानगतो महात्मा / ध्यानप्रभावेण ततस्तु तस्य ब्रह्मास्त्रयुग्मं विगतप्रभावम्
અતિરામને શોષી અને જગતને સંહરી તે મહાત્મા ક્ષણમાત્ર ધ્યાનસ્થ રહ્યો. ધ્યાનપ્રભાવથી તેનું બ્રહ્માસ્ત્રયુગ્મ તેજહીન બન્યું.
Verse 34
पपात भूमौ सहसाथ तत्क्षणं सर्वं जगत्स्वास्थ्यमुपाजगाम / स जामदग्न्यो महातां महीयान्स्रष्टुं तथा पालयितुं निहन्तुम्
તત્ક્ષણે તે સહસા ભૂમિ પર પડી ગયું અને સમગ્ર જગત સ્વસ્થ થયું. તે જામદગ્ન્ય મહાત્માઓમાં પણ મહાન—સૃષ્ટિ, પાલન અને સંહાર કરવા સમર્થ હતો.
Verse 35
विभुस्तथापीह निजंप्रभावं गोपायितुं लोकविधिं चकार / धनुर्द्धरः शूरतमो महस्वान्सदग्रणीः संसदि तथ्यवक्ता
તે સર્વવિભુ હોવા છતાં અહીં પોતાનો સ્વપ્રભાવ ગોપવવા લોકમર્યાદા સ્થાપી. તે ધનુર્ધર, પરમ શૂર, મહાતેજસ્વી, સજ્જનોમાં અગ્રણી અને સભામાં સત્યવક્તા હતો.
Verse 36
कलाकलापेषु कृतप्रयत्नो विद्यासु शास्त्रेषु बुधो विधिज्ञः / एवं नृलोके प्रथयन्स्वभावं सर्वाणि कल्यानि करोति नित्यम्
તે કલાઓના સમૂહમાં પ્રયત્નશીલ, વિદ્યાઓ અને શાસ્ત્રોમાં બુદ્ધિમાન તથા વિધિ-નિયમનો જાણકાર હતો. આ રીતે મનુષ્યલોકમાં પોતાનો સ્વભાવ પ્રગટ કરી તે નિત્ય સર્વ મંગળ કાર્યો કરે છે.
Verse 37
सर्वे तु लोका विजितास्तु तेन रामेण राजन्यनिषूदनेन / एवं स रामः प्रथितप्रभावः प्रशामयित्वा तु तदस्त्रयुग्मम्
રાજન્યોનો સંહાર કરનાર તે રામે સર્વ લોકોને જીત્યા. આ રીતે પ્રસિદ્ધ પ્રભાવવાળા તે રામે તે દ્વય અસ્ત્રોને શાંત કરી નિષ્ક્રિય કર્યા.
Verse 38
पुनः प्रवृत्तो निधनं प्रकर्तुं रणागणे हैहयवंशकेतोः / तुणीरतः पत्रियुगं गृहीत्वा पुङ्खे निधायाथ धनुर्ज्यकायाम्
પછી તે રણભૂમિમાં હૈહયવંશકেতુનો વિનાશ કરવા પ્રવૃત્ત થયો. તૂણીરમાંથી બે બાણ લઈને, પુંખসহ તેમને ધનુષ્યની જ્યામાં ગોઠવ્યા.
Verse 39
आलक्ष्य लक्ष्यं नृपकर्णयुग्मं चकर्त्त चूडामणिहर्तुकामः / स कृत्तकर्णो नृपतिर्महात्मा विनिर्जिताशेषजगत्प्रवीरः
લક્ષ્ય નિશ્ચિત કરીને તેણે રાજાના બંને કાનને નિશાન બનાવ્યા અને ચૂડામણિ હરણ કરવાની ઇચ્છાથી તેમને કાપી નાખ્યા. કાન કપાઈ ગયા છતાં, સમસ્ત જગતના વીરોને જીતનાર તે મહાત્મા નૃપતિ (અડગ રહ્યો).
Verse 40
मेने निजं वीर्यमिह प्रणष्टं रामेण भूमीशतिरस्कृतात्मा / क्षणं धराधीशतनुर्विवर्णा गतानुभावा नृपतेर्बभूव
રામે તિરસ્કૃત કરેલ આત્માવાળો તે નૃપતિએ અહીં પોતાનું પરાક્રમ નષ્ટ થયું એમ માન્યું. ક્ષણમાં ધરાધીશનું શરીર ફિક્કું પડ્યું અને પૂર્વપ્રભાવ ક્ષીણ થયો.
Verse 41
लेख्येव सच्चित्रकरप्रयुक्ता सुदीनचित्तस्य विलक्ष्यते ऽग / ततः स राजा निजवीर्यवैभवं समस्तलोकाधिकतां प्रयातम्
અતિ દીનચિત્ત રાજાની સ્થિતિ કુશળ ચિત્રકારના ચિત્ર જેવી સ્પષ્ટ દેખાઈ. ત્યારબાદ તેણે પોતાના પરાક્રમ-વૈભવને સર્વ લોકોથી પણ ઊંચી સ્થિતિએ પહોંચેલું જોયું.
Verse 42
विचिन्त्य पौलस्त्यजयादिलब्धं शोचन्निवासीत्स जयाभिकाङ्क्षीं / दध्यौ पुनर्मीलितलोचनो नृपौ दत्तं तमात्रेयकुलप्रदीपम्
પૌલસ્ત્ય-જય વગેરે દ્વારા પ્રાપ્ત થયેલું વિચારી, વિજયની ઇચ્છાવાળો તે રાજા શોક કરતાં બેઠો રહ્યો. પછી આંખો મીંચીને તેણે આત્રેયકુલના દીપક મહાત્મા દત્તનું ધ્યાન કર્યું.
Verse 43
यस्य प्रभावानुगृहीत ओजसा तिरश्चकारा खिललोकपालकान् / यदास्य हृद्येष महानुभावो दत्तः प्रयातो न हि दर्शनं तदा
જેનાં પ્રભાવથી અનુગ્રહિત તેજ વડે દત્તે સર્વ લોકપાલકોને પણ તુચ્છ કર્યા—જ્યારે એ મહાનુભાવ દત્ત તેના હૃદયમાંથી વિદાય થયા, ત્યારે તેમનું દર્શન રહ્યું નહીં.
Verse 44
खिन्नो ऽतिमात्रं धरणीपतिस्तदा पुनः पुनर्ध्यानपथं जगाम / स ध्यायमानो ऽपि न चाजगाम दत्तो मनोगोचरमस्य राजन्
ત્યારે તે ધરણીપતિ અત્યંત ખિન્ન થઈ વારંવાર ધ્યાનમાર્ગે ગયો. હે રાજન, ધ્યાન કરતાં છતાં દત્ત તેના મનના ગોચરમાં આવ્યો નહીં.
Verse 45
तपस्विनो दान्ततमस्य साधोरनागसो दुष्कृतिकारिणो विभुः / एवं यदात्रेस्तनयो महात्मा दृष्टो न च ध्यानपथे नृपेण
તપસ્વી, ઇન્દ્રિયદમન કરનાર નિર્દોષ સાધુ અને દુષ્કર્મ કરનારાઓ પર પણ સમર્થ પ્રભુ—એવા અત્રિના પુત્ર મહાત્માને રાજાએ જોયા, પરંતુ ધ્યાનમાર્ગે જોઈ શક્યો નહીં।
Verse 46
तदातिदुः खेन विदूयमानः शोकेन मोहेन युतो बभूव / तं शोकमग्नं नृपतिं महात्मा रामो जगादाखिलचित्तदर्शी
ત્યારે તે અતિ દુઃખથી વિદૂયમાન થઈ શોક અને મોહથી યુક્ત થયો. શોકમાં ડૂબેલા તે નૃપતિને સર્વચિત્તદર્શી મહાત્મા રામે કહ્યું।
Verse 47
मा शोकभावं नृपते प्रयाहि नैवानुशोचन्ति महानुभावाः / यस्ते वरायाभवमादिसर्गे स एव चाहं तंव सादनाय
હે નરેશ, શોકભાવમાં ન જા; મહાનુભાવ શોક કરતા નથી. આદિસૃષ્ટિમાં તને વર આપવા જે પ્રગટ થયો હતો, એ જ હું છું—તારા કાર્યસાધન માટે।
Verse 48
समागतस्त्वं भवधीरचित्तः संग्रामकाले न विषादचर्चा / सर्वो हि लोकः स्वकृतं भुनक्ति शुभाशुभं दैवकृतं विपाके
તું અહીં આવ્યો છે; ચિત્તે ધૈર્ય રાખ—યુદ્ધકાળે વિષાદની ચર્ચા નહીં. સર્વ લોક પોતાનાં કરેલા કર્મનું ફળ ભોગવે છે; શુભ-અશુભ ફળ દૈવવિધાનથી પરિપાકે મળે છે।
Verse 49
अन्योनको ऽप्यस्य शुभाशुभस्य विपर्ययं कर्तुमलं नरेश / यत्ते सुपुण्यं बहुजन्मसंचितं तेनेह दत्तस्य वरार्हपात्रम्
હે નરેશ, આ શુભ-અશુભનો ફેરફાર કોઈ કરી શકતું નથી. તારા બહુજન્મસંચિત સુપુણ્યથી જ અહીં તને અપાયેલ વર સ્વીકારવા યોગ્ય પાત્રત્વ મળ્યું છે।
Verse 50
जातो भवानद्य तु दुष्कृतस्य फलं प्रभुङ्क्ष्व त्वमिहार्जितस्य / गुरुर्विमत्यापकृतस्त्वया मे यतस्ततः कर्णनिकृन्तनं ते
તારો જન્મ થયો છે, પરંતુ આજે તારા દુષ્કર્મોનું ફળ ભોગવ. કારણ કે તેં અનાદર કરીને મારા ગુરુ (પિતા) નું અપમાન કર્યું છે, તેથી હું તારા કાન કાપી નાખીશ.
Verse 51
कृतं मया पश्य हरन्तमोजसा चूडामणिं मामपत्दृत्य ते यशः / इत्येवमुक्त्वा स भृगुर्महात्मा नियोज्य बाणं च विकृष्य चापम्
મારા કાર્યને જુઓ, હું બળપૂર્વક તમારી ચૂડામણિ હરી લઉં છું અને તમારા યશનો નાશ કરું છું. એમ કહીને તે ભૃગુવંશી મહાત્માએ બાણ ચડાવ્યું અને ધનુષ્ય ખેંચ્યું.
Verse 52
चिक्षेप राज्ञः स तु लाघवेन च्छित्त्वा मणिं रामममुपाजगाम / तद्वीक्ष्य कर्मास्य मुनेः सुतस्य स चार्जुनो हैहयवंशधर्त्ता
તેમણે રાજા પર બાણ છોડ્યું અને ચપળતાથી મણિ કાપીને તે બાણ રામ પાસે પાછું આવ્યું. મુનિપુત્રના આ કર્મને જોઈને હૈહય વંશના ધારક અર્જુન...
Verse 53
समुद्यतो ऽभूत्पुनरप्युदायुधस्तं हन्तुमाजौ द्विजमात्मशत्रुम् / शूलशक्तिगदाचक्रखढ्गपट्टिशतोमरैः
...યુદ્ધમાં પોતાના શત્રુ તે બ્રાહ્મણને મારવા માટે ફરીથી હથિયારો ઉઠાવીને તૈયાર થયો. શૂળ, શક્તિ, ગદા, ચક્ર, ખડ્ગ, પટ્ટિશ અને તોમર...
Verse 54
नानाप्रहरणैश्चान्यैराजघान द्विजात्मजम् / स रामो लाघवेनैव संप्रक्षिप्तान्यनेन च
...તથા અન્ય નાના પ્રકારના પ્રહારોથી તેણે દ્વિજપુત્ર પર આક્રમણ કર્યું. તે રામે મોટી ચપળતાથી તેના દ્વારા ફેંકાયેલા અસ્ત્રોને...
Verse 55
शूलादीनि चकर्त्ताशु मध्य एव निजाशुगैः / स राजा वार्युपस्पृश्य ससर्जाग्नेयमुत्तमम्
રાજાએ પોતાના તીક્ષ્ણ બાણોથી મધ્યમાં જ શૂલ આદિને તુરંત કાપી નાખ્યાં. પછી જળ સ્પર્શ કરીને તેણે ઉત્તમ આગ્નેય અસ્ત્ર પ્રયોગ્યું.
Verse 56
अस्त्रं रामो वारुणेन शमयामास सत्वरम् / गान्धर्वं विदधे राजा वायव्येनाहनद्विभुम्
રામે વારુણ અસ્ત્રથી તે અસ્ત્રને તરત શાંત કર્યું. પછી રાજાએ વાયવ્ય અસ્ત્રથી ગાન્ધર્વ અસ્ત્ર રચી તે મહાબલવાન પર પ્રહાર કર્યો.
Verse 57
नागास्त्रं गारुडेनापि रामश्चिच्छेद भूपते / दत्तेन दत्तं यच्छूलमव्यर्थं मन्त्रपूर्वकम्
હે ભૂપતે! રામે ગારુડ અસ્ત્રથી નાગાસ્ત્રને પણ કાપી નાખ્યું. અને દત્તે મંત્રપૂર્વક આપેલું તે શૂલ કદી નિષ્ફળ થતું નથી.
Verse 58
जग्राह समरे राजा भार्गवस्य वधाय च / तच्छूलं शतसूर्याभमनिवार्यं सुरासुरैः
સમરમાં રાજાએ ભાર్గવના વધ માટે તે શૂલ હાથમાં લીધું. તે શૂલ સો સૂર્ય સમાન તેજસ્વી અને દેવ-અસુરોથી પણ અપરાજેય હતું.
Verse 59
चिक्षेप राममुद्दिश्य समग्रेण बलेन सः / मूर्ध्नि तद्भार्गवस्याथ निपपात महीपते
તેણે સમગ્ર બળથી રામને નિશાન બનાવી તેને ફેંક્યું. હે મહીપતે! તે શૂલ ત્યારે ભાર్గવના મસ્તક પર જઈ પડ્યું.
Verse 60
तेन शूलप्रहारेण व्यथितो भार्गवस्तदा / मूर्च्छामवाप राजेन्द्र पपात च हरिं स्मरन्
તે શૂલપ્રહારથી વ્યથિત થયેલો ભાર్గવ ત્યારે મૂર્છિત થયો, હે રાજેન્દ્ર; અને હરિનું સ્મરણ કરતો ધરા પર પડી ગયો.
Verse 61
पतिते भार्गवे तत्र सर्वे देवा भयाकुलाः / समाजग्मुः पुरस्कृत्य ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान्
ત્યાં ભાર్గવ પડી જતા સર્વ દેવો ભયથી વ્યાકુળ થયા; અને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ તથા મહેશ્વરને આગળ રાખીને એકત્ર થયા.
Verse 62
शङ्करस्तु महाज्ञानी साक्षान्मृत्युञ्जयः प्रभुः / भार्गवं जीवयामास संजीवन्या स विद्यया
મહાજ્ઞાની શંકર, જે સాక్షાત્ મૃત્યુંજય પ્રભુ છે, તેમણે સંજીવની વિદ્યાથી ભાર్గવને ફરી જીવિત કર્યો.
Verse 63
रामस्तु चेतनां प्राप्य ददर्श पुरतः सुरान् / प्रणनाम च राजेन्द्र भक्त्या ब्रह्मादिकांस्तु तान्
રામે ચેતના પ્રાપ્ત કરીને પોતાના સામે દેવોને જોયા; હે રાજેન્દ્ર, બ્રહ્મા આદિ તે સૌને ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કર્યો.
Verse 64
ते स्तुता भार्गवेन्द्रेण सद्यो ऽदर्शनमागताः / स रामो वार्युस्पृश्य जजाप कवचं तु तत्
ભાર్గવેન્દ્રે સ્તુતિ કરતાં જ તેઓ તરત અદૃશ્ય થઈ ગયા; ત્યારબાદ રામે જળ સ્પર્શ કરી આચમન કરીને તે કવચમંત્રનો જપ કર્યો.
Verse 65
उत्थितश्च सुसंरब्धो निर्दहन्निव चक्षुषा / स्मृत्वा पाशुपतं चास्त्रं शिवदत्तं स भार्गवः
ત્યારે ભાર્ગવ અત્યંત ક્રોધિત થઈ ઊભો થયો, જાણે નજરથી જ દહન કરે. તેણે શિવદત્ત પાશુપત અસ્ત્રનું સ્મરણ કર્યું.
Verse 66
सद्यः संहृतवांस्तत्तु कार्त्तवीर्यं महाबलम् / स राजा दत्तभक्तस्तु विष्णोश्चक्रं सुदर्शनम् / प्रविष्टो भस्मसाज्जातं शरीरं बाहुनन्दन
તત્ક્ષણે તેણે મહાબળવાન કાર્ત્તવીર્યનો સંહાર કર્યો. દત્તભક્ત એ રાજા વિષ્ણુના સુદર્શન ચક્રથી ભસ્મીભૂત થયો—હે બાહુનંદન!
Frequently Asked Questions
It marks a dynastic transition by narrating the fall of Sucandra and the death of his son Puṣkarākṣa, functioning as a termination/turning-point episode within the surrounding royal genealogy.
Puṣkarākṣa’s arrow-net is answered by Rāma’s Vāruṇa astra (storm/flood), countered by Puṣkarākṣa’s Vāyavya astra (wind dispersal), culminating in Rāma’s Brahma astra as a decisive, hierarchy-topping force—illustrating counter-astra pairing and escalation.
No; the sampled material is Bhārgava-carita centered on Paraśurāma and royal opponents, emphasizing martial-dynastic narration rather than the Śākta esoterica and yantra/vidyā frameworks typical of the Lalitopākhyāna section.