Adhyaya 6
Ikṣvāku Dynasty: Vikukṣi’s Offense, Purañjaya’s Victory, Māndhātā’s Birth, and Saubhari’s Fall and Renunciation
શુકદેવ અંબરીષની વંશકથા વિરূপ→પૃષદશ્વ→રથીતર સુધી પૂર્ણ કરીને કહે છે કે રથીતર નિઃસંતાન હતો; અઙ્ગિરાએ નિયોગસદૃશ રીતે તેના માટે પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા—જે બ્રાહ્મણ-તેજથી પ્રસિદ્ધ થયા અને રથીતર/અઙ્ગિરા એમ દ્વૈત ઓળખ ધરાવતા ગણાયા. પછી મનુની નાસિકામાંથી જન્મેલા ઇક્ષ્વાકુ અને તેના સો પુત્રોનું આર્યાવર્તમાં વિસ્તરણ વર્ણવાય છે. અષ્ટકા-શ્રાદ્ધમાં વિકુક્ષિ માંસ લાવી સસલું ખાઈ હવિષ્ય અશુદ્ધ કરે છે; વશિષ્ઠ દોષ પકડી તેને નિર્વાસિત કરે છે અને ઇક્ષ્વાકુ વૈરાગ્ય લઈને યોગસિદ્ધિ પામે છે. વિકુક્ષિ શશાદ નામે પાછો રાજા બને છે; તેનો પુત્ર પુરઞ્જય (ઇન્દ્રવાહ/કકુત્સ્થ) વિષ્ણુની આજ્ઞાથી ઇન્દ્રને વૃષભવાહન બનાવી દૈત્યોને જીતે છે અને અનેક ઉપાધિઓ મેળવે છે. વંશ કुवલયાશ્વ (ધુન્ધુમાર) અને પછી યુવનાશ્વ સુધી જાય છે—પુત્ર ન હોવાથી ઋષિઓ ઇન્દ્રયજ્ઞ કરે છે; રાજા પવિત્ર જળ પી લેતાં તેના ઉદરથી માંધાતા જન્મે છે, ઇન્દ્રના પોષણથી ત્રસદ્દસ્યુ નામે ચક્રવર્તી બને છે. અંતે સૌભરી ઋષિ માછલીઓના જોડાને જોઈ મોહીત થઈ માંધાતાની પચાસ પુત્રીઓ સાથે લગ્ન કરી વૈભવ ભોગવે છે, છતાં અસંતોષથી સંગદોષની આત્મનિંદા કરીને વાનપ્રસ્થ લઈ વૈરાગ્યથી મુક્તિ પામે છે—ઇન્દ્રિયાસક્તિજન્ય સંગથી સાવધાન કરતો ભાગવત સંદેશ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच विरूप: केतुमाञ्छम्भुरम्बरीषसुतास्त्रय: । विरूपात् पृषदश्वोऽभूत्तत् पुत्रस्तु रथीतर: ॥ १ ॥
શ્રીશુકદેવે કહ્યું—અંબરીષના ત્રણ પુત્રો હતા: વિરূপ, કેતુમાન અને શંભુ. વિરূপથી પૃષદશ્વ થયો અને પૃષદશ્વનો પુત્ર રથીતર હતો।
Verse 2
रथीतरस्याप्रजस्य भार्यायां तन्तवेऽर्थित: । अङ्गिरा जनयामास ब्रह्मवर्चस्विन: सुतान् ॥ २ ॥
રથીતર નિઃસંતાન હતો, તેથી તેણે સંતાન માટે મહર્ષિ અંગિરાને વિનંતી કરી. અંગિરાએ રથીતરની પત્નીના ગર્ભમાં બ્રાહ્મણ તેજવાળા પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા।
Verse 3
एते क्षेत्रप्रसूता वै पुनस्त्वाङ्गिरसा: स्मृता: । रथीतराणां प्रवरा: क्षेत्रोपेता द्विजातय: ॥ ३ ॥
આ પુત્રો રથીતરની પત્નીના ક્ષેત્રમાંથી જન્મ્યા હોવાથી રથીતર વંશ કહેવાયા; પરંતુ અંગિરાના વીર્યથી જન્મ્યા હોવાથી અંગિરસ વંશ તરીકે પણ સ્મરાયા. રથીતર સંતતિમાં તેઓ સર્વોત્તમ અને જન્મથી દ્વિજ (બ્રાહ્મણ) ગણાયા।
Verse 4
क्षुवतस्तु मनोर्जज्ञे इक्ष्वाकुर्घ्राणत: सुत: । तस्य पुत्रशतज्येष्ठा विकुक्षिनिमिदण्डका: ॥ ४ ॥
મનુનો પુત્ર ઇક્ષ્વાકુ હતો; મનુ છીંક્યો ત્યારે તેની નાસિકામાંથી ઇક્ષ્વાકુ જન્મ્યો. ઇક્ષ્વાકુના સો પુત્રો હતા, જેમાં વિકુક્ષિ, નિમિ અને દંડકા સૌથી પ્રખ્યાત હતા।
Verse 5
तेषां पुरस्तादभवन्नार्यावर्ते नृपा नृप । पञ्चविंशति: पश्चाच्च त्रयो मध्येऽपरेऽन्यत: ॥ ५ ॥
તે સો પુત્રોમાંથી પચ્ચીસ આર્યાવર્તના પશ્ચિમ ભાગમાં રાજા બન્યા, પચ્ચીસ પૂર્વ ભાગમાં; ત્રણ મુખ્ય પુત્રો મધ્ય દેશમાં રાજ્ય કરવા લાગ્યા, અને બાકીના અન્ય અન્ય પ્રદેશોમાં નૃપતિ બન્યા।
Verse 6
स एकदाष्टकाश्राद्धे इक्ष्वाकु: सुतमादिशत् । मांसमानीयतां मेध्यं विकुक्षे गच्छ मा चिरम् ॥ ६ ॥
એક વખત અષ્ટકા-શ્રાદ્ધના સમયે ઇક્ષ્વાકુએ પોતાના પુત્રને આદેશ આપ્યો— “હે વિકુક્ષિ, વનમાં જઈ શ્રાદ્ધયોગ્ય શુદ્ધ માંસ લાવી દે; તુરંત જા, વિલંબ ન કર।”
Verse 7
तथेति स वनं गत्वा मृगान् हत्वा क्रियार्हणान् । श्रान्तो बुभुक्षितो वीर: शशं चाददपस्मृति: ॥ ७ ॥
“તથાસ્તુ” કહી તે વનમાં ગયો અને ક્રિયાયોગ્ય અનેક મૃગોનો વધ કર્યો. પરંતુ થાકેલો અને ભૂખ્યો થઈને તે ભૂલી ગયો અને મારેલો સસલો ખાઈ બેઠો।
Verse 8
शेषं निवेदयामास पित्रे तेन च तद्गुरु: । चोदित: प्रोक्षणायाह दुष्टमेतदकर्मकम् ॥ ८ ॥
વિકુક્ષિએ બાકી રહેલું માંસ પિતાને અર્પણ કર્યું; રાજાએ તેને શુદ્ધિ માટે વસિષ્ઠને આપ્યું. પરંતુ વસિષ્ઠે તરત જ જાણ્યું કે તેમાંમાંથી થોડું પહેલેથી ખાધું છે, તેથી કહ્યું— “આ દૂષિત છે; શ્રાદ્ધમાં અયોગ્ય છે।”
Verse 9
ज्ञात्वा पुत्रस्य तत् कर्म गुरुणाभिहितं नृप: । देशान्नि:सारयामास सुतं त्यक्तविधिं रुषा ॥ ९ ॥
ગુરુ વસિષ્ઠના કહેવા પરથી રાજાએ પુત્રનું કૃત્ય જાણી લીધું. ભારે ક્રોધથી, નિયમભંગ કરનાર વિકુક્ષિને તેણે દેશમાંથી બહાર કાઢી મૂક્યો।
Verse 10
स तु विप्रेण संवादं ज्ञापकेन समाचरन् । त्यक्त्वा कलेवरं योगी स तेनावाप यत् परम् ॥ १० ॥
બ્રહ્મતત્ત્વ ઉપદેશક મહાવિદ્વાન વશિષ્ઠ બ્રાહ્મણ સાથે સંવાદ કરીને મહારાજ ઇક્ષ્વાકુ વૈરાગ્યવાન થયા. યોગીધર્મ અનુસરી દેહ ત્યાગ પછી તેમણે પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી.
Verse 11
पितर्युपरतेऽभ्येत्य विकुक्षि: पृथिवीमिमाम् । शासदीजे हरिं यज्ञै: शशाद इति विश्रुत: ॥ ११ ॥
પિતાના અંતર્ધાન પછી વિકુક્ષિ પાછો આવી આ પૃથ્વીનો રાજા બન્યો. શ્રીહરીને પ્રસન્ન કરવા તેણે અનેક યજ્ઞો કર્યા અને રાજ્ય શાસન કર્યું; પછી તે ‘શશાદ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો.
Verse 12
पुरञ्जयस्तस्य सुत इन्द्रवाह इतीरित: । ककुत्स्थ इति चाप्युक्त: शृणु नामानि कर्मभि: ॥ १२ ॥
શશાદનો પુત્ર પુરંજય હતો; તેને ઇન્દ્રવાહ પણ કહે છે અને ક્યારેક કકુત્સ્થ પણ. વિવિધ કર્મોના કારણે તેને જુદા જુદા નામ કેવી રીતે મળ્યા, તે મારી પાસેથી સાંભળો.
Verse 13
कृतान्त आसीत् समरो देवानां सह दानवै: । पार्ष्णिग्राहो वृतो वीरो देवैर्दैत्यपराजितै: ॥ १३ ॥
પ્રાચીનકાળે દેવો અને દાનવો વચ્ચે પ્રલય સમાન ભયંકર યુદ્ધ થયું. દૈત્યો દ્વારા પરાજિત દેવોએ તે વીર પુરંજયને સહાયક તરીકે સ્વીકાર્યો અને તેની મદદથી દૈત્યોને જીત્યા; તેથી તે ‘પુરંજય’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો.
Verse 14
वचनाद् देवदेवस्य विष्णोर्विश्वात्मन: प्रभो: । वाहनत्वे वृतस्तस्य बभूवेन्द्रो महावृष: ॥ १४ ॥
દેવદેવ, વિશ્વાત્મા પ્રભુ વિષ્ણુના વચનથી ઇન્દ્રે તેના વાહન બનવાનું સ્વીકારી મહાવૃષભ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું. પુરંજયે દૈત્યોનો સંહાર કરવાની પ્રતિજ્ઞા આ શરતે કરી હતી કે ઇન્દ્ર જ તેનો વાહક બને.
Verse 15
स सन्नद्धो धनुर्दिव्यमादाय विशिखाञ्छितान् । स्तूयमानस्तमारुह्य युयुत्सु: ककुदि स्थित: ॥ १५ ॥ तेजसाप्यायितो विष्णो: पुरुषस्य महात्मन: । प्रतीच्यां दिशि दैत्यानां न्यरुणत् त्रिदशै: पुरम् ॥ १६ ॥
કવચથી સજ્જ અને યુદ્ધેચ્છુ પુરંજયે દિવ્ય ધનુષ્ય અને તીક્ષ્ણ બાણ ધારણ કર્યા. દેવતાઓની સ્તુતિ વચ્ચે તે વૃષભ (ઇન્દ્ર)ની કકુદ પર બેસ્યો, તેથી ‘કકુત્સ્થ’ કહેવાયો.
Verse 16
स सन्नद्धो धनुर्दिव्यमादाय विशिखाञ्छितान् । स्तूयमानस्तमारुह्य युयुत्सु: ककुदि स्थित: ॥ १५ ॥ तेजसाप्यायितो विष्णो: पुरुषस्य महात्मन: । प्रतीच्यां दिशि दैत्यानां न्यरुणत् त्रिदशै: पुरम् ॥ १६ ॥
અંતર્યામી પરમપુરુષ મહાત્મા વિષ્ણુના તેજથી બળવાન બની, દેવતાઓથી ઘેરાયેલો પુરંજય પશ્ચિમ દિશામાં દૈત્યોના નગર પર ચઢાઈ કરી.
Verse 17
तैस्तस्य चाभूत्प्रधनं तुमुलं लोमहर्षणम् । यमाय भल्लैरनयद् दैत्यान् अभिययुर्मृधे ॥ १७ ॥
દૈત્યો અને પુરંજય વચ્ચે ભયંકર, રોમાંચક યુદ્ધ થયું. યુદ્ધમાં જે દૈત્ય તેની સામે આવ્યો, તે તેના બાણોથી તરત યમલોક પહોંચ્યો.
Verse 18
तस्येषुपाताभिमुखं युगान्ताग्निमिवोल्बणम् । विसृज्य दुद्रुवुर्दैत्या हन्यमाना: स्वमालयम् ॥ १८ ॥
ઇન્દ્રવાહના બાણોની વરસાત યુગાંતની અગ્નિ જેવી પ્રચંડ હતી. સૈન્ય નાશ પામ્યા પછી બચેલા દૈત્યો તેને ટાળી ઝડપથી પોતાના ઘરો તરફ દોડી ગયા.
Verse 19
जित्वा पुरं धनं सर्वं सश्रीकं वज्रपाणये । प्रत्ययच्छत् स राजर्षिरिति नामभिराहृत: ॥ १९ ॥
શત્રુનગર જીતીને રાજર્ષિ પુરંજયે સર્વ ધન અને પત્નીઓ સહિત બધું વજ્રધારી ઇન્દ્રને અર્પણ કર્યું. આ કર્મથી તે ‘પુરંજય’ વગેરે વિવિધ નામોથી પ્રસિદ્ધ થયો.
Verse 20
पुरञ्जयस्य पुत्रोऽभूदनेनास्तत्सुत: पृथु: । विश्वगन्धिस्ततश्चन्द्रो युवनाश्वस्तु तत्सुत: ॥ २० ॥
પુરંજયનો પુત્ર અનેનાં હતો. અનેનાંનો પુત્ર પૃથુ, પૃથુનો પુત્ર વિશ્વગંધિ, વિશ્વગંધિનો પુત્ર ચંદ્ર અને ચંદ્રનો પુત્ર યુવનાશ્વ હતો.
Verse 21
श्रावस्तस्तत्सुतो येन श्रावस्ती निर्ममे पुरी । बृहदश्वस्तु श्रावस्तिस्तत: कुवलयाश्वक: ॥ २१ ॥
યુવનાશ્વનો પુત્ર શ્રાવસ્ત હતો; તેણે શ્રાવસ્તી નામની પુરી રચી. શ્રાવસ્તનો પુત્ર બૃહદશ્વ અને તેનો પુત્ર કुवલયાશ્વક હતો.
Verse 22
य: प्रियार्थमुतङ्कस्य धुन्धुनामासुरं बली । सुतानामेकविंशत्या सहस्रैरहनद् वृत: ॥ २२ ॥
મુનિવર ઉતંકને પ્રસન્ન કરવા મહાબલી કुवલયાશ્વે ધુન્ધુ નામના અસુરનો વધ કર્યો. તેણે આ કાર્ય એકવીસ હજાર પુત્રોની સહાયથી કર્યું.
Verse 23
धुन्धुमार इति ख्यातस्तत्सुतास्ते च जज्वलु: । धुन्धोर्मुखाग्निना सर्वे त्रय एवावशेषिता: ॥ २३ ॥ दृढाश्व: कपिलाश्वश्च भद्राश्व इति भारत । दृढाश्वपुत्रो हर्यश्वो निकुम्भस्तत्सुत: स्मृत: ॥ २४ ॥
હે ભારત, મહારાજ પરીક્ષિત! આ કારણે કुवલયાશ્વ ‘ધુન્ધુમાર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો. પરંતુ ધુન્ધુના મુખમાંથી નીકળેલી અગ્નિથી તેના પુત્રોમાંથી ત્રણ સિવાય બધા ભસ્મ થઈ ગયા. બાકી રહેલા ત્રણ—દૃઢાશ્વ, કપિલાશ્વ અને ભદ્રાશ્વ. દૃઢાશ્વનો પુત્ર હર્યશ્વ અને હર્યશ્વનો પુત્ર નિકુમ્ભ પ્રસિદ્ધ થયો.
Verse 24
धुन्धुमार इति ख्यातस्तत्सुतास्ते च जज्वलु: । धुन्धोर्मुखाग्निना सर्वे त्रय एवावशेषिता: ॥ २३ ॥ दृढाश्व: कपिलाश्वश्च भद्राश्व इति भारत । दृढाश्वपुत्रो हर्यश्वो निकुम्भस्तत्सुत: स्मृत: ॥ २४ ॥
હે ભારત, મહારાજ પરીક્ષિત! તેથી કुवલયાશ્વ ‘ધુન્ધુમાર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો. ધુન્ધુના મુખાગ્નિથી તેના પુત્રોમાંથી ત્રણ સિવાય બધા ભસ્મ થઈ ગયા. બાકી ત્રણ—દૃઢાશ્વ, કપિલાશ્વ અને ભદ્રાશ્વ. દૃઢાશ્વનો પુત્ર હર્યશ્વ અને હર્યશ્વનો પુત્ર નિકુમ્ભ પ્રસિદ્ધ થયો.
Verse 25
बहुलाश्वो निकुम्भस्य कृशाश्वोऽथास्य सेनजित् । युवनाश्वोऽभवत् तस्य सोऽनपत्यो वनं गत: ॥ २५ ॥
નિકુમ્ભનો પુત્ર બહુલાશ્વ થયો, બહુલાશ્વનો પુત્ર કૃશાશ્વ, કૃશાશ્વનો પુત્ર સેનજિત અને સેનજિતનો પુત્ર યુવનાશ્વ થયો. યુવનાશ્વ નિઃસંતાન હોવાથી ગૃહસ્થાશ્રમ ત્યજી વનમાં ગયો.
Verse 26
भार्याशतेन निर्विण्ण ऋषयोऽस्य कृपालव: । इष्टिं स्म वर्तयांचक्रुरैन्द्रीं ते सुसमाहिता: ॥ २६ ॥
સો પત્નીઓ સાથે વનમાં ગયાં છતાં રાજા યુવનાશ્વ અને તેની બધી રાણીઓ અત્યંત ઉદાસ હતાં. વનમાં રહેલા ઋષિઓ રાજા પર કૃપાળુ હતા; પુત્રપ્રાપ્તિ માટે તેમણે ખૂબ જ સાવધાનીથી ઐન્દ્રી ઇષ્ટિ—ઇન્દ્રયજ્ઞ—આરંભ કર્યો.
Verse 27
राजा तद् यज्ञसदनं प्रविष्टो निशि तर्षित: । दृष्ट्वा शयानान् विप्रांस्तान् पपौ मन्त्रजलं स्वयम् ॥ २७ ॥
એક રાત્રે તરસ લાગતાં રાજા યજ્ઞશાળામાં પ્રવેશ્યો. ત્યાં બ્રાહ્મણોને સૂતા જોઈ, પત્નીએ પીવાનું મંત્રસંસ્કૃત જળ તેણે પોતે જ પી લીધું.
Verse 28
उत्थितास्ते निशम्याथ व्युदकं कलशं प्रभो । पप्रच्छु: कस्य कर्मेदं पीतं पुंसवनं जलम् ॥ २८ ॥
પછી બ્રાહ્મણો ઊઠ્યા અને કલશ ખાલી જોઈને પૂછવા લાગ્યા—“આ કામ કોણે કર્યું? પુત્રપ્રાપ્તિ માટેનું પુંસવન જળ કોણે પીધું?”
Verse 29
राज्ञा पीतं विदित्वा वै ईश्वरप्रहितेन ते । ईश्वराय नमश्चक्रुरहो दैवबलं बलम् ॥ २९ ॥
જ્યારે તેમને ખબર પડી કે પરમ નિયંતાના પ્રેરણાથી રાજાએ તે જળ પીધું છે, ત્યારે તેમણે ઈશ્વરને નમસ્કાર કર્યો અને કહ્યું—“અહો! દૈવબળ જ સાચું બળ છે; પરમેશ્વરની શક્તિને કોણ રોકી શકે?”
Verse 30
तत: काल उपावृत्ते कुक्षिं निर्भिद्य दक्षिणम् । युवनाश्वस्य तनयश्चक्रवर्ती जजान ह ॥ ३० ॥
પછી સમય પક્વ થતાં રાજા યુવનાશ્વના ઉદરના જમણા ભાગને ભેદીને સર્વ શુભલક્ષણોથી યુક્ત એક ચક્રવર્તી પુત્ર પ્રગટ થયો।
Verse 31
कं धास्यति कुमारोऽयं स्तन्ये रोरूयते भृशम् । मां धाता वत्स मा रोदीरितीन्द्रो देशिनीमदात् ॥ ३१ ॥
આ બાળક દૂધ માટે બહુ રડતો હતો; બ્રાહ્મણો દુઃખી થઈ બોલ્યા—“આને કોણ પાવશે?” ત્યારે યજ્ઞમાં પૂજિત ઇન્દ્ર આવ્યો, બાળકને શાંત કરી પોતાની તર્જની તેના મોઢામાં મૂકી કહ્યું—“રડ નહી; મને પી.”
Verse 32
न ममार पिता तस्य विप्रदेवप्रसादत: । युवनाश्वोऽथ तत्रैव तपसा सिद्धिमन्वगात् ॥ ३२ ॥
વિપ્રદેવોના પ્રસાદથી તે બાળકના પિતા યુવનાશ્વનું મૃત્યુ થયું નહીં. ત્યારબાદ તેણે એ જ સ્થળે ઘોર તપ કરીને સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી।
Verse 33
त्रसद्दस्युरितीन्द्रोऽङ्ग विदधे नाम यस्य वै । यस्मात् त्रसन्ति ह्युद्विग्ना दस्यवो रावणादय: ॥ ३३ ॥ यौवनाश्वोऽथ मान्धाता चक्रवर्त्यवनीं प्रभु: । सप्तद्वीपवतीमेक: शशासाच्युततेजसा ॥ ३४ ॥
હે પરીક્ષિત! રાવણાદિ દસ્યુ-ચોરો ભયથી કંપતા હોવાથી ઇન્દ્રએ તેનું નામ ‘ત્રસદ્દસ્યુ’ રાખ્યું. અચ્યુતની કૃપાથી યુવનાશ્વપુત્ર માંધાતા એવો તેજસ્વી ચક્રવર્તી થયો કે સાત દ્વીપવાળી પૃથ્વી પર એકલાએ જ શાસન કર્યું।
Verse 34
त्रसद्दस्युरितीन्द्रोऽङ्ग विदधे नाम यस्य वै । यस्मात् त्रसन्ति ह्युद्विग्ना दस्यवो रावणादय: ॥ ३३ ॥ यौवनाश्वोऽथ मान्धाता चक्रवर्त्यवनीं प्रभु: । सप्तद्वीपवतीमेक: शशासाच्युततेजसा ॥ ३४ ॥
હે પરીક્ષિત! રાવણાદિ દસ્યુ-ચોરો ભયથી કંપતા હોવાથી ઇન્દ્રએ તેનું નામ ‘ત્રસદ્દસ્યુ’ રાખ્યું. અચ્યુતની કૃપાથી યુવનાશ્વપુત્ર માંધાતા એવો તેજસ્વી ચક્રવર્તી થયો કે સાત દ્વીપવાળી પૃથ્વી પર એકલાએ જ શાસન કર્યું।
Verse 35
ईजे च यज्ञं क्रतुभिरात्मविद् भूरिदक्षिणै: । सर्वदेवमयं देवं सर्वात्मकमतीन्द्रियम् ॥ ३५ ॥ द्रव्यं मन्त्रो विधिर्यज्ञो यजमानस्तथर्त्विज: । धर्मो देशश्च कालश्च सर्वमेतद् यदात्मकम् ॥ ३६ ॥
આત્મવિદ્ માંધાતાએ બહુ દક્ષિણાઓ સાથે અનેક ક્રતુઓ દ્વારા યજ્ઞ કર્યો અને સર્વદેવમય, સર્વાત્મા, ઇન્દ્રિયાતીત ભગવાન વિષ્ણુની આરાધના કરી. યજ્ઞનું દ્રવ્ય, મંત્ર, વિધિ, યજમાન, ઋત્વિજ, ફળ, દેશ અને કાળ—આ બધું જ તે પરમાત્માનું સ્વરૂપ છે.
Verse 36
ईजे च यज्ञं क्रतुभिरात्मविद् भूरिदक्षिणै: । सर्वदेवमयं देवं सर्वात्मकमतीन्द्रियम् ॥ ३५ ॥ द्रव्यं मन्त्रो विधिर्यज्ञो यजमानस्तथर्त्विज: । धर्मो देशश्च कालश्च सर्वमेतद् यदात्मकम् ॥ ३६ ॥
યજ્ઞનું દ્રવ્ય, મંત્ર, વિધિ, યજ્ઞ, યજમાન અને ઋત્વિજ; તેમજ ધર્મ, દેશ અને કાળ—આ બધું જ તે પરમ ભગવાનનું આત્મસ્વરૂપ છે, કારણ કે તે સર્વયજ્ઞસ્વરૂપ છે.
Verse 37
यावत् सूर्य उदेति स्म यावच्च प्रतितिष्ठति । तत् सर्वं यौवनाश्वस्य मान्धातु: क्षेत्रमुच्यते ॥ ३७ ॥
જ્યાં સુધી સૂર્ય ઉગે છે અને જ્યાં સુધી તે અસ્ત જાય છે, તે સર્વ ભૂમિ યુવનાś્વના પુત્ર પ્રસિદ્ધ માંધાતાનું ક્ષેત્ર (રાજ્ય) કહેવાય છે.
Verse 38
शशबिन्दोर्दुहितरि बिन्दुमत्यामधान्नृप: । पुरुकुत्समम्बरीषं मुचुकुन्दं च योगिनम् । तेषां स्वसार: पञ्चाशत् सौभरिं वव्रिरे पतिम् ॥ ३८ ॥
શશબિંદુની પુત્રી બિંદુમતીના ગર્ભમાં રાજા માંધાતાને પુરુકુત્સ, અંબરીષ અને મહાયોગી મુચુકુંદ—એ ત્રણ પુત્રો થયા. તેમની પચાસ બહેનો હતી; તેમણે મહર્ષિ સૌભરીને પતિ તરીકે વર્યા.
Verse 39
यमुनान्तर्जले मग्नस्तप्यमान: परन्तप: । निर्वृतिं मीनराजस्य दृष्ट्वा मैथुनधर्मिण: ॥ ३९ ॥ जातस्पृहो नृपं विप्र: कन्यामेकामयाचत । सोऽप्याह गृह्यतां ब्रह्मन् कामं कन्या स्वयंवरे ॥ ४० ॥
પરંતપ સૌભરી ઋષિ યમુનાના જળમાં ડૂબીને તપ કરતા હતા. ત્યાં સંભોગમાં રહેલી માછલીઓના આનંદને જોઈને તેમના મનમાં કામના જાગી. ત્યારે તે બ્રાહ્મણે રાજા માંધાતાને એક કન્યા માગી. રાજાએ કહ્યું, “હે બ્રહ્મન, સ્વયંવરમાં મારી કોઈ પણ કન્યા ઇચ્છાનુસાર પતિ પસંદ કરે.”
Verse 40
यमुनान्तर्जले मग्नस्तप्यमान: परन्तप: । निर्वृतिं मीनराजस्य दृष्ट्वा मैथुनधर्मिण: ॥ ३९ ॥ जातस्पृहो नृपं विप्र: कन्यामेकामयाचत । सोऽप्याह गृह्यतां ब्रह्मन् कामं कन्या स्वयंवरे ॥ ४० ॥
સૌભરી ઋષિ યમુના નદીના જળમાં ડૂબીને તપ કરી રહ્યા હતા. ત્યાં તેમણે મૈથુનધર્મમાં રહેલા માછલીઓના જોડાનું સુખ જોયું અને કામઇચ્છાથી પ્રેરિત થયા. પછી તેઓ રાજા માંધાતાને મળવા ગયા અને તેની એક કન્યા માગી. રાજાએ કહ્યું— “હે બ્રાહ્મણ, સ્વયંવરમાં મારી કન્યાઓ પોતાની ઇચ્છાથી વર પસંદ કરે.”
Verse 41
स विचिन्त्याप्रियं स्त्रीणां जरठोऽहमसन्मत: । वलीपलित एजत्क इत्यहं प्रत्युदाहृत: ॥ ४१ ॥ साधयिष्ये तथात्मानं सुरस्त्रीणामभीप्सितम् । किं पुनर्मनुजेन्द्राणामिति व्यवसित: प्रभु: ॥ ४२ ॥
સૌભરી મુનિ મનમાં વિચારવા લાગ્યા— “હું હવે વૃદ્ધાવસ્થાથી દુર્બળ છું; સ્ત્રીઓને અપ્રિય અને અસમ્મત. શરીરે ચામડી ઢીલી, વાળ સફેદ, માથું કંપે છે; ઉપરથી હું યોગી છું, તેથી સ્ત્રીઓ મને પસંદ નહીં કરે. રાજાએ મને એવો જ ઉત્તર આપ્યો છે; તેથી હું મારા દેહને એવો બનાવીશ કે દેવસ્ત્રીઓ પણ મને ઇચ્છે— તો મનુષ્ય રાજાઓની કન્યાઓની તો વાત જ શું!”
Verse 42
स विचिन्त्याप्रियं स्त्रीणां जरठोऽहमसन्मत: । वलीपलित एजत्क इत्यहं प्रत्युदाहृत: ॥ ४१ ॥ साधयिष्ये तथात्मानं सुरस्त्रीणामभीप्सितम् । किं पुनर्मनुजेन्द्राणामिति व्यवसित: प्रभु: ॥ ४२ ॥
સૌભરી મુનિ મનમાં વિચારવા લાગ્યા— “હું હવે વૃદ્ધાવસ્થાથી દુર્બળ છું; સ્ત્રીઓને અપ્રિય અને અસમ્મત. શરીરે ચામડી ઢીલી, વાળ સફેદ, માથું કંપે છે; ઉપરથી હું યોગી છું, તેથી સ્ત્રીઓ મને પસંદ નહીં કરે. રાજાએ મને એવો જ ઉત્તર આપ્યો છે; તેથી હું મારા દેહને એવો બનાવીશ કે દેવસ્ત્રીઓ પણ મને ઇચ્છે— તો મનુષ્ય રાજાઓની કન્યાઓની તો વાત જ શું!”
Verse 43
मुनि: प्रवेशित: क्षत्रा कन्यान्त:पुरमृद्धिमत् । वृत: स राजकन्याभिरेकं पञ्चाशता वर: ॥ ४३ ॥
ત્યારબાદ સૌભરી મુનિ યુવાન અને અતિ સુંદર બન્યા ત્યારે મહેલના દૂતે તેમને રાજકન્યાઓના અત્યંત વૈભવશાળી અંતઃપુરમાં લઈ ગયો. ત્યાં પચાસેય રાજકન્યાઓએ—તે એક જ પુરુષ હોવા છતાં—તેમને પતિ તરીકે સ્વીકારી લીધા.
Verse 44
तासां कलिरभूद् भूयांस्तदर्थेऽपोह्य सौहृदम् । ममानुरूपो नायं व इति तद्गतचेतसाम् ॥ ४४ ॥
ત્યારબાદ સૌભરી મુનિ પ્રત્યે આકર્ષિત થયેલી રાજકન્યાઓએ બહેનપણું ભૂલીને પરસ્પર ઝઘડો કર્યો. દરેક કહેતી— “આ પુરુષ તો મારા જ યોગ્ય છે, તમારો નથી.” આ રીતે મોટો વિવાદ ઊભો થયો.
Verse 45
स बह्वऋचस्ताभिरपारणीय- तप:श्रियानर्घ्यपरिच्छदेषु । गृहेषु नानोपवनामलाम्भ:- सरस्सु सौगन्धिककाननेषु ॥ ४५ ॥ महार्हशय्यासनवस्त्रभूषण- स्नानानुलेपाभ्यवहारमाल्यकै: । स्वलङ्कृत स्त्रीपुरुषेषु नित्यदा रेमेऽनुगायद्द्विजभृङ्गवन्दिषु ॥ ४६ ॥
મંત્રજપમાં નિપુણ બહ્વૃચ સૌભરી મુનિની અપાર તપશ્રીએ તેમના ગૃહને મહા વૈભવશાળી બનાવ્યું—ઉત્તમ વસ્ત્રો, આભૂષણો, સુસજ્જ દાસ-દાસીઓ, સ્વચ્છ જળવાળા સરોવરો સાથે અનેક ઉપવન અને સુગંધિત કાનન. ફૂલોના સુવાસમાં પક્ષીઓનું કલરવ અને ભમરાઓનું ગુંજન, ગાયક-વંદીઓના ગાનથી ગુંજતું હતું. મૂલ્યવાન શય્યા-આસન, સ્નાનની વ્યવસ્થા, ચંદનલેપ, ફૂલમાળા અને સ્વાદિષ્ટ ભોજનથી પરિપૂર્ણ થઈ, તેઓ અનેક પત્નીઓ સાથે ગૃહસ્થ વ્યવહારમાં રમી રહ્યા.
Verse 46
स बह्वऋचस्ताभिरपारणीय- तप:श्रियानर्घ्यपरिच्छदेषु । गृहेषु नानोपवनामलाम्भ:- सरस्सु सौगन्धिककाननेषु ॥ ४५ ॥ महार्हशय्यासनवस्त्रभूषण- स्नानानुलेपाभ्यवहारमाल्यकै: । स्वलङ्कृत स्त्रीपुरुषेषु नित्यदा रेमेऽनुगायद्द्विजभृङ्गवन्दिषु ॥ ४६ ॥
મંત્રજપમાં નિપુણ બહ્વૃચ સૌભરી મુનિની અપાર તપશ્રીએ તેમના ગૃહને મહા વૈભવશાળી બનાવ્યું—ઉત્તમ વસ્ત્રો, આભૂષણો, સુસજ્જ દાસ-દાસીઓ, સ્વચ્છ જળવાળા સરોવરો સાથે અનેક ઉપવન અને સુગંધિત કાનન. ફૂલોના સુવાસમાં પક્ષીઓનું કલરવ અને ભમરાઓનું ગુંજન, ગાયક-વંદીઓના ગાનથી ગુંજતું હતું. મૂલ્યવાન શય્યા-આસન, સ્નાનની વ્યવસ્થા, ચંદનલેપ, ફૂલમાળા અને સ્વાદિષ્ટ ભોજનથી પરિપૂર્ણ થઈ, તેઓ અનેક પત્નીઓ સાથે ગૃહસ્થ વ્યવહારમાં રમી રહ્યા.
Verse 47
यद्गार्हस्थ्यं तु संवीक्ष्य सप्तद्वीपवतीपति: । विस्मित: स्तम्भमजहात् सार्वभौमश्रियान्वितम् ॥ ४७ ॥
સાત દ્વીપોથી યુક્ત સમગ્ર ધરતીના અધિપતિ રાજા માંધાતા જ્યારે સૌભરી મુનિનું ગૃહસ્થ વૈભવ જોયું, ત્યારે તેઓ આશ્ચર્યથી સ્તબ્ધ થઈ ગયા. ત્યારબાદ વિશ્વસમ્રાટ હોવાના પદનો મિથ્યા ગર્વ તેમણે ત્યજી દીધો.
Verse 48
एवं गृहेष्वभिरतो विषयान् विविधै: सुखै: । सेवमानो न चातुष्यदाज्यस्तोकैरिवानल: ॥ ४८ ॥
આ રીતે સૌભરી મુનિ ગૃહમાં રહી વિષયોના વિવિધ સુખો ભોગવતા રહ્યા, છતાં તેઓ ક્યારેય તૃપ્ત થયા નહીં; જેમ ઘીના ટીપાં સતત પડતાં રહે તો અગ્નિ શાંત થતી નથી, તેમ તૃષ્ણા શમતી નથી.
Verse 49
स कदाचिदुपासीन आत्मापह्नवमात्मन: । ददर्श बह्वृचाचार्यो मीनसङ्गसमुत्थितम् ॥ ४९ ॥
ત્યારબાદ એક દિવસે મંત્રજપમાં નિપુણ બહ્વૃચાચાર્ય સૌભરી મુનિ એકાંતમાં બેસી પોતાના પતનનું કારણ વિચારવા લાગ્યા. ત્યારે તેમણે જાણી લીધું કે માછલીઓના મૈથુન વ્યવહારના સંગથી જ વિષયાસક્તિ ઊભી થઈ હતી અને એ જ તેમના પતનનું મૂળ કારણ બન્યું.
Verse 50
अहो इमं पश्यत मे विनाशं तपस्विन: सच्चरितव्रतस्य । अन्तर्जले वारिचरप्रसङ्गात् प्रच्यावितं ब्रह्म चिरं धृतं यत् ॥ ५० ॥
અહો! મારું પતન જુઓ—તપસ્વી અને સદાચારવ્રતી હોવા છતાં, જળની અંદર રહી માછલીઓના મૈથુન-પ્રસંગના સંગથી મેં દીર્ઘ તપનું ફળ ગુમાવ્યું।
Verse 51
सङ्गं त्यजेत मिथुनव्रतीनां मुमुक्षु: सर्वात्मना न विसृजेद् बहिरिन्द्रियाणि । एकश्चरन् रहसि चित्तमनन्त ईशे युञ्जीत तद्व्रतिषु साधुषु चेत् प्रसङ्ग: ॥ ५१ ॥
મુક્તિ ઇચ્છનારએ મૈથુનાસક્ત લોકોનો સંગ સર્વથા ત્યજી દેવો જોઈએ અને ઇન્દ્રિયોને બહારના વિષયોમાં ન છોડવી. એકાંતમાં રહી મનને અનંત પરમેશ્વરના ચરણકમળોમાં જોડે; અને સંગ જોઈએ તો એવા જ સાધુઓનો કરે।
Verse 52
एकस्तपस्व्यहमथाम्भसि मत्स्यसङ्गात् पञ्चाशदासमुत पञ्चसहस्रसर्ग: । नान्तं व्रजाम्युभयकृत्यमनोरथानां मायागुणैर्हृतमतिर्विषयेऽर्थभाव: ॥ ५२ ॥
શરૂઆતમાં હું એકલો યોગતપમાં રત હતો; પછી માછલીઓના મૈથુન-સંગથી લગ્ન કરવાની ઇચ્છા જાગી. ત્યારબાદ હું પચાસ પત્નીઓનો પતિ બન્યો અને દરેકમાં સો-સો પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા; આમ મારું કુટુંબ પાંચ હજારનું થયું. માયાના ગુણોએ મારી બુદ્ધિ હરણી અને મેં વિષયસુખમાં જ સુખ માન્યું; તેથી આ લોક અને પરલોકમાં મારી ભોગઇચ્છાનો અંત નથી।
Verse 53
एवं वसन् गृहे कालं विरक्तो न्यासमास्थित: । वनं जगामानुययुस्तत्पत्न्य: पतिदेवता: ॥ ५३ ॥
આ રીતે થોડો સમય ગૃહસ્થ કાર્યોમાં રહી પછી તે વિષયભોગથી વિરક્ત થયો. ભૌતિક સંગ ત્યજવા તેણે વાનપ્રસ્થ આશ્રમ સ્વીકારી વનમાં પ્રસ્થાન કર્યું. પતિને દેવ માનનારી તેની પત્નીઓ પણ પાછળ ગઈ, કારણ કે પતિ સિવાય તેમનું બીજું કોઈ આશ્રય ન હતું।
Verse 54
तत्र तप्त्वा तपस्तीक्ष्णमात्मदर्शनमात्मवान् । सहैवाग्निभिरात्मानं युयोज परमात्मनि ॥ ५४ ॥
વનમાં જઈ આત્મજ્ઞ સૌભરી મુનિએ કઠોર તપ કર્યું અને આત્મદર્શન પ્રાપ્ત કર્યું. અંતકાળે અગ્નિમાં દેહ ત્યજી, પરમાત્મા ભગવાનની સેવામાં પોતાને અંતે સમર્પિત કર્યો।
Verse 55
ता: स्वपत्युर्महाराज निरीक्ष्याध्यात्मिकीं गतिम् । अन्वीयुस्तत्प्रभावेण अग्निं शान्तमिवार्चिष: ॥ ५५ ॥
હે મહારાજ પરીક્ષિત! પોતાના પતિ સૌભરી મુનિની આધ્યાત્મિક ગતિને જોઈ તેમની પત્નીઓ પણ તેમના આધ્યાત્મિક પ્રભાવથી દિવ્યલોકમાં પ્રવેશી ગઈ; જેમ અગ્નિ શાંત થાય ત્યારે તેની જ્વાળાઓ પણ શાંત થઈ જાય છે।
Frequently Asked Questions
Vikukṣi’s act violated śrāddha regulations: offerings for pitṛ-yajña must be uncontaminated and ritually pure. By eating part of the hunted flesh, he rendered it ucchiṣṭa (remnants), which Vasiṣṭha—guardian of brāhmaṇical standards—recognized as unfit. The exile underscores that even royal heirs are accountable to dharma, and that yajña is not a mere formality but a sacred interface requiring purity and obedience to śāstra.
Purañjaya agreed to defeat the demons on the condition that Indra become his carrier. By Viṣṇu’s order, Indra accepted and served as a great bull. Riding on the bull, Purañjaya sat upon its hump (kakut), thus becoming Kakutstha; because Indra was his vāhana (carrier), he became Indravāha. The Bhāgavata presents names as theological-historical markers of specific dharmic acts.
Dhundhu was a destructive demon killed by Kuvalayāśva to satisfy the sage Utaṅka. The king’s epithet Dhundhumāra (“slayer of Dhundhu”) memorializes this service to a brāhmaṇa and the protection of the world. The near-total loss of his sons—burned by Dhundhu’s fire—also illustrates the peril inherent in kṣatriya duty and the cost of confronting adharma.
During an Indra-yajña performed to obtain a son, Yuvanāśva—moved by the supreme controller—drank the sanctified water intended for his wife. The sages recognized providence (daiva) as irresistible, and in time the child emerged from the king’s right abdomen. The episode teaches that outcomes are ultimately governed by the Lord, and it frames Māndhātā’s sovereignty as divinely sanctioned rather than merely biological.
Saubhari’s austerity was disrupted by contemplating the mating of fish, which awakened latent desire. The Bhāgavata uses this to teach saṅga-doṣa: the mind internalizes what it repeatedly observes, and desire expands without satiation (illustrated by the ‘fire fed with ghee’ analogy). His later renunciation shows the corrective path—detachment, seclusion, and fixation on the Lord’s lotus feet with spiritually aligned association.
Read Srimad Bhagavatam in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.