Adhyaya 31

Verse 1

श्रीशुक उवाच अथ तत्रागमद् ब्रह्मा भवान्या च समं भव: । महेन्द्रप्रमुखा देवा मुनय: सप्रजेश्वरा: ॥ १ ॥

શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—પછી પ્રભાસે બ્રહ્માજી આવ્યા; તેમની સાથે ભગવાન શિવ અને માતા ભવાની પણ આવ્યા. ઇન્દ્રપ્રમુખ દેવતાઓ તથા પ્રજાપતિઓ સહિત મુનિઓ પણ ત્યાં પહોંચ્યા.

Verse 2

पितर: सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगा: । चारणा यक्षरक्षांसि किन्नराप्सरसो द्विजा: ॥ २ ॥ द्रष्टुकामा भगवतो निर्याणं परमोत्सुका: । गायन्तश्च गृणन्तश्च शौरे: कर्माणि जन्म च ॥ ३ ॥

પિતરો, સિદ્ધો, ગંધર્વો, વિદ્યાધરો અને મહોરગો; તેમજ ચારણો, યક્ષો, રાક્ષસો, કિન્નરો, અપ્સરાઓ અને ગરુડના સગાં પણ આવ્યા. પરમ પુરુષ ભગવાનના નિર્યાણને જોવા તેઓ અત્યંત ઉત્સુક હતા અને આવતાં આવતાં શૌરી (શ્રીકૃષ્ણ)ના જન્મ અને લીલાકર્મોનું ગાન-ગુણગાન કરતા હતા.

Verse 3

पितर: सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगा: । चारणा यक्षरक्षांसि किन्नराप्सरसो द्विजा: ॥ २ ॥ द्रष्टुकामा भगवतो निर्याणं परमोत्सुका: । गायन्तश्च गृणन्तश्च शौरे: कर्माणि जन्म च ॥ ३ ॥

પિતરો, સિદ્ધો, ગંધર્વો, વિદ્યાધરો અને મહોરગો; તેમજ ચારણો, યક્ષો, રાક્ષસો, કિન્નરો, અપ્સરાઓ અને ગરુડના સગાં પણ આવ્યા. પરમ પુરુષ ભગવાનના નિર્યાણને જોવા તેઓ અત્યંત ઉત્સુક હતા અને આવતાં આવતાં શૌરી (શ્રીકૃષ્ણ)ના જન્મ અને લીલાકર્મોનું ગાન-ગુણગાન કરતા હતા.

Verse 4

ववृषु: पुष्पवर्षाणि विमानावलिभिर्नभ: । कुर्वन्त: सङ्कुलं राजन् भक्त्या परमया युता: ॥ ४ ॥

હે રાજન, અનેક વિમાનો દ્વારા આકાશને ગીચ બનાવી, પરમ ભક્તિથી યુક્ત થઈ તેમણે પુષ્પવર્ષા વરસાવી.

Verse 5

भगवान् पितामहं वीक्ष्य विभूतीरात्मनो विभु: । संयोज्यात्मनि चात्मानं पद्मनेत्रे न्यमीलयत् ॥ ५ ॥

સર્વવિભુ ભગવાને પિતામહ બ્રહ્મા તથા અન્ય દેવોને—જે તેમની જ શક્તિમય વિભૂતિઓ છે—જોઈ, મનને પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર કરી કમલનેત્રો મીંચી લીધાં।

Verse 6

लोकाभिरामां स्वतनुं धारणाध्यानमङ्गलम् । योगधारणयाग्नेय्यादग्ध्वा धामाविशत् स्वकम् ॥ ६ ॥

સમસ્ત લોકોને આકર્ષક એવી પોતાની દિવ્ય દેહને—ધ્યાન-ધારણાનું મંગલ—યોગની આગ્નેયી ધારણાથી દગ્ધ કર્યા વિના, ભગવાન કૃષ્ણ પોતાના સ્વધામમાં પ્રવેશ્યા।

Verse 7

दिवि दुन्दुभयो नेदु: पेतु: सुमनसश्च खात् । सत्यं धर्मो धृतिर्भूमे: कीर्ति: श्रीश्चानु तं ययु: ॥ ७ ॥

શ્રીકૃષ્ણ પૃથ્વી છોડતાં જ સત્ય, ધર્મ, ધૃતિ, કીર્તિ અને શ્રી (લક્ષ્મી) તરત જ તેમના અનુસરી ગયા. આકાશમાં દુન્દુભિઓ ગુંજી ઉઠ્યાં અને પુષ્પવર્ષા થઈ।

Verse 8

देवादयो ब्रह्ममुख्या न विशन्तं स्वधामनि । अविज्ञातगतिं कृष्णं दद‍ृशुश्चातिविस्मिता: ॥ ८ ॥

બ્રહ્મા આદિ મોટા ભાગના દેવો તથા ઉચ્ચ સત્તાઓ કૃષ્ણની ગતિ અજ્ઞાત હોવાથી, તેમને સ્વધામમાં પ્રવેશતા જોઈ શક્યા નહીં; પરંતુ કેટલાકે દર્શન કર્યું અને તેઓ અત્યંત આશ્ચર્યચકિત થયા।

Verse 9

सौदामन्या यथाक्लाशे यान्त्या हित्वाभ्रमण्डलम् । गतिर्न लक्ष्यते मर्त्यैस्तथा कृष्णस्य दैवतै: ॥ ९ ॥

જેમ વાદળમંડળ છોડીને જતી વીજળીનો માર્ગ સામાન્ય મનુષ્યો જાણી શકતા નથી, તેમ જ દેવતાઓ પણ કૃષ્ણના સ્વધામ-ગમનની ગતિ શોધી શક્યા નહીં।

Verse 10

ब्रह्मरुद्रादयस्ते तु द‍ृष्ट्वा योगगतिं हरे: । विस्मितास्तां प्रशंसन्त: स्वं स्वं लोकं ययुस्तदा ॥ १० ॥

બ્રહ્મા, રુદ્ર વગેરે દેવોએ હરિની યોગગતિ જોઈને આશ્ચર્ય માન્યું. તેમણે પ્રભુની માયાશક્તિની સ્તુતિ કરી અને પછી પોતાના-પોતાના લોકે ગયા.

Verse 11

राजन् परस्य तनुभृज्जननाप्ययेहा मायाविडम्बनमवेहि यथा नटस्य । सृष्ट्वात्मनेदमनुविश्य विहृत्य चान्ते संहृत्य चात्ममहिनोपरत: स आस्ते ॥ ११ ॥

હે રાજન, પરમ ભગવાનનું દેહધારી જીવ જેવું આવવું-જવું નટના અભિનય જેવી માયાની લીલા છે. તેઓ જગત રચી તેમાં પ્રવેશ કરે છે, થોડો સમય લીલા કરે છે અને અંતે તેને સંહારી પોતાની સ્વમહિમામાં સ્થિત રહે છે.

Verse 12

मर्त्येन यो गुरुसुतं यमलोकनीतं त्वां चानयच्छरणद: परमास्‍त्रदग्धम् । जिग्येऽन्तकान्तकमपीशमसावनीश: किं स्वावने स्वरनयन्मृगयुं सदेहम् ॥ १२ ॥

જેણે યમલોક લઈ જવાયેલા પોતાના ગુરુપુત્રને એ જ દેહ સાથે પાછો લાવ્યો, અને શરણદાતા બની અશ્વત્થામાના બ્રહ્માસ્ત્રથી દગ્ધ થયેલા તને પણ બચાવ્યો—જેણે મૃત્યુના દૂતોના પણ સંહારક શિવને યુદ્ધમાં જીત્યો, અને શિકારી જરાને માનવદેહ સાથે વૈકુંઠ મોકલ્યો—એવો શ્રીકૃષ્ણ પોતાને રક્ષી ન શકે, એ કેમ બને?

Verse 13

तथाप्यशेषस्थितिसम्भवाप्यये- ष्वनन्यहेतुर्यदशेषशक्तिधृक् । नैच्छत् प्रणेतुं वपुरत्र शेषितं मर्त्येन किं स्वस्थगतिं प्रदर्शयन् ॥ १३ ॥

અનંત શક્તિઓના ધારક શ્રીકૃષ્ણ અસંખ્ય જીવોની સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને પ્રલયના એકમાત્ર કારણ હોવા છતાં, તેમણે આ લોકમાં પોતાનું દેહ વધુ રાખવાની ઇચ્છા ન કરી. આમ તેમણે આત્મનિષ્ઠોની પરમ ગતિ દર્શાવી અને મર્ત્યલોક સ્વભાવથી નિઃસાર છે તે પ્રગટ કર્યું.

Verse 14

य एतां प्रातरुत्थाय कृष्णस्य पदवीं पराम् । प्रयत: कीर्तयेद् भक्त्या तामेवाप्नोत्यनुत्तमाम् ॥ १४ ॥

જે વ્યક્તિ દરરોજ પ્રાતઃકાળે ઊઠીને પ્રયત્નપૂર્વક ભક્તિથી શ્રીકૃષ્ણની પરમ પદવી—તેમના દિવ્ય પ્રસ્થાન અને સ્વધામ-પ્રત્યાવર્તન—નું કીર્તન કરે છે, તે નિશ્ચયે એ જ અનुत્તમ પરમ ગતિને પામે છે.

Verse 15

दारुको द्वारकामेत्य वसुदेवोग्रसेनयो: । पतित्वा चरणावस्रैर्न्यषिञ्चत् कृष्णविच्युत: ॥ १५ ॥

દારુક દ્વારકામાં આવી વસુદેવ અને ઉગ્રસેનના ચરણોમાં પડી ગયો અને શ્રીકૃષ્ણ-વિયોગે વિલાપ કરતાં પોતાના આંસુઓથી તેમના ચરણ ભીંજવ્યા।

Verse 16

कथयामास निधनं वृष्णीनां कृत्‍स्‍नशो नृप । तच्छ्रुत्वोद्विग्नहृदया जना: शोकविर्मूर्च्छिता: ॥ १६ ॥ तत्र स्म त्वरिता जग्मु: कृष्णविश्लेषविह्वला: । व्यसव: शेरते यत्र ज्ञातयो घ्नन्त आननम् ॥ १७ ॥

હે નૃપ! દારુકે વૃષ્ણિઓના સંપૂર્ણ વિનાશનું વર્ણન કર્યું. તે સાંભળીને લોકો હૃદયથી વ્યાકુળ થયા અને શોકથી સ્તબ્ધ, મૂર્છિત સમા બન્યા।

Verse 17

कथयामास निधनं वृष्णीनां कृत्‍स्‍नशो नृप । तच्छ्रुत्वोद्विग्नहृदया जना: शोकविर्मूर्च्छिता: ॥ १६ ॥ तत्र स्म त्वरिता जग्मु: कृष्णविश्लेषविह्वला: । व्यसव: शेरते यत्र ज्ञातयो घ्नन्त आननम् ॥ १७ ॥

શ્રીકૃષ્ણ-વિયોગથી વ્યાકુળ થયેલા લોકો ત્વરિત ત્યાં દોડી ગયા જ્યાં તેમના સગાં નિર્જીવ પડ્યા હતા; અને શોકમાં પોતાના ચહેરા પર પ્રહાર કરતા જતા હતા।

Verse 18

देवकी रोहिणी चैव वसुदेवस्तथा सुतौ । कृष्णरामावपश्यन्त: शोकार्ता विजहु: स्मृतिम् ॥ १८ ॥

દેવકી, રોહિણી અને વસુદેવ પોતાના પુત્રો શ્રીકૃષ્ણ અને બલરામને ન જોઈ શોકથી વ્યાકુળ થઈ બેભાન થઈ ગયા।

Verse 19

प्राणांश्च विजहुस्तत्र भगवद्विरहातुरा: । उपगुह्य पतींस्तात चितामारुरुहु: स्‍त्रिय: ॥ १९ ॥

ભગવાનના વિરહથી વ્યથિત થઈ ત્યાં જ તેમના માતા-પિતાએ પ્રાણ ત્યાગ્યા. હે પ્રિય પરીક્ષિત! ત્યારબાદ યાદવોની સ્ત્રીઓ પોતાના મૃત પતિઓને આલિંગન કરીને ચિતાઓ પર ચઢી ગઈ।

Verse 20

रामपत्न्‍यश्च तद्देहमुपगुह्याग्निमाविशन् । वसुदेवपत्न्‍यस्तद्गात्रं प्रद्युम्नादीन् हरे: स्‍नुषा: । कृष्णपत्न्‍योऽविशन्नग्निं रुक्‍मिण्याद्यास्तदात्मिका: ॥ २० ॥

બલરામજીની પત્નીઓએ તેમના દેહને આલિંગન કરીને ચિતાગ્નિમાં પ્રવેશ કર્યો. વસુદેવની પત્નીઓ પણ તેમના દાહાગ્નિમાં જઈ તેમના અંગોને ચાંપીને રહી. હરિના પુત્રવધૂઓ—પ્રદ્યુમ્ન વગેરે પતિઓની—પોતપોતાના પતિની ચિતામાં પ્રવેશી. અને શ્રીકૃષ્ણની રુક્મિણી આદિ પત્નીઓ, જેમનું હૃદય સંપૂર્ણપણે તેમામાં લીન હતું, તેમની અગ્નિમાં સમાઈ ગઈ.

Verse 21

अर्जुन: प्रेयस: सख्यु: कृष्णस्य विरहातुर: । आत्मानं सान्त्वयामास कृष्णगीतै: सदुक्तिभि: ॥ २१ ॥

અતિ પ્રિય સખા શ્રીકૃષ્ણના વિરહથી અર્જુન અત્યંત વ્યાકુળ થયો; પરંતુ પ્રભુએ તેને ગાઈ સંભળાવેલા દિવ્ય ઉપદેશવચનોનું સ્મરણ કરીને તેણે પોતાને સાંત્વના આપી.

Verse 22

बन्धूनां नष्टगोत्राणामर्जुन: साम्परायिकम् । हतानां कारयामास यथावदनुपूर्वश: ॥ २२ ॥

જેઓના કુળમાં હવે કોઈ પુરુષ વંશજ બાકી ન રહ્યો હતો એવા મૃતકો માટે અર્જુને શાસ્ત્રવિધિ પ્રમાણે અંત્યેષ્ટિ-ક્રિયાઓ કરાવી. તેણે યદુઓ માટે એક પછી એક જરૂરી સંસ્કારો યથાવત્ સંપન્ન કરાવ્યા.

Verse 23

द्वारकां हरिणा त्यक्तां समुद्रोऽप्लावयत् क्षणात् । वर्जयित्वा महाराज श्रीमद्भ‍गवदालयम् ॥ २३ ॥

હે મહારાજ! ભગવાન હરિએ દ્વારકા ત્યાગતાં જ સમુદ્રે ક્ષણમાં ચારે તરફથી નગરીને ડૂબાડી દીધી; માત્ર શ્રીમદ્ ભગવાનના મહાલયને બચાવી રાખ્યો.

Verse 24

नित्यं सन्निहितस्तत्र भगवान् मधुसूदन: । स्मृत्याशेषाशुभहरं सर्वमङ्गलमङ्गलम् ॥ २४ ॥

ભગવાન મધુસૂદન દ્વારકામાં નિત્ય સન્નિહિત છે. તે સર્વ મંગળોમાં પરમ મંગળ છે; તેનું સ્મરણ માત્ર સર્વ અશુભ અને કલુષતાને હરિ લે છે.

Verse 25

स्‍त्रीबालवृद्धानादाय हतशेषान् धनञ्जय: । इन्द्रप्रस्थं समावेश्य वज्रं तत्राभ्यषेचयत् ॥ २५ ॥

ધનંજય અર્જુને યાદવવંશના બચેલા સ્ત્રીઓ, બાળકો અને વૃદ્ધોને લઈને ઇન્દ્રપ્રસ્થ ગયો અને ત્યાં વજ્રને યાદવોનો રાજા બનાવી અભિષેક કર્યો।

Verse 26

श्रुत्वा सुहृद्वधं राजन्नर्जुनात्ते पितामहा: । त्वां तु वंशधरं कृत्वा जग्मु: सर्वे महापथम् ॥ २६ ॥

હે રાજન, અર્જુન પાસેથી પોતાના મિત્રના વધની વાત સાંભળી તમારા પિતામહોએ તમને વંશધર બનાવી સ્થાપ્યા અને પછી બધા મહાપથ—અર્થાત્ પરલોકપ્રસ્થાનની તૈયારી—માટે નીકળી ગયા।

Verse 27

य एतद् देवदेवस्य विष्णो: कर्माणि जन्म च । कीर्तयेच्छ्रद्धया मर्त्य: सर्वपापै: प्रमुच्यते ॥ २७ ॥

જે મનુષ્ય શ્રદ્ધાથી દેવદેવ ભગવાન વિષ્ણુના જન્મ અને કર્મલીલાનું કીર્તન કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 28

इत्थं हरेर्भगवतो रुचिरावतार- वीर्याणि बालचरितानि च शन्तमानि । अन्यत्र चेह च श्रुतानि गृणन् मनुष्यो भक्तिं परां परमहंसगतौ लभेत ॥ २८ ॥ कलेर्दोषनिधे राजन्नस्ति ह्येको महान् गुण: । कीर्तनादेव कृष्णस्य मुक्तसङ्ग: परं व्रजेत् ॥ ५१ ॥

આ રીતે ભગવાન હરિ શ્રીકૃષ્ણના મનોહર અવતાર-પરાક્રમ અને શાંતિદાયક બાળલીલાઓ શ્રીમદ્ ભાગવતમાં તથા અન્ય શાસ્ત્રોમાં વર્ણિત છે. જે મનુષ્ય તેને સ્પષ્ટ રીતે ગાય અને સ્મરે, તે પરમહંસોના લક્ષ્ય એવા શ્રીકૃષ્ણની પરમ ભક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે. હે રાજન, કલિયુગ દોષોની નિધી છે, છતાં એક મહાન ગુણ છે—માત્ર કૃષ્ણકીર્તનથી સંગમુક્ત થઈ પરમ ગતિ પ્રાપ્ત થાય છે।