Adhyaya 17
Varṇāśrama-dharma as a Path to Bhakti (Yuga-dharma Origins, Universal Virtues, Brahmacarya and Gṛhastha Duties)
ઉદ્ધવ શ્રીકૃષ્ણને પૂછે છે કે વર્ણાશ્રમના નિયમો પાળનારા અને સામાન્ય લોકો—બન્ને—પોતપોતાના નિર્ધારિત કર્તવ્યો દ્વારા પ્રેમમય ભક્તિ કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરી શકે, ખાસ કરીને સમય સાથે પ્રાચીન ધર્મ ક્ષીણ થતો હોય ત્યારે. તેઓ હંસરૂપે બ્રહ્માને આપેલા પ્રભુના પૂર્વ ઉપદેશને સ્મરીને કહે છે કે કૃષ્ણ પ્રસ્થાન પછી આ લુપ્ત આધ્યાત્મિક જ્ઞાન કોણ પુનઃસ્થાપિત કરશે? શુકદેવ જણાવે છે કે ભગવાન પ્રસન્ન થઈ બંધ જીવોનાં કલ્યાણ માટે શાશ્વત ધર્મતત્ત્વો કહેશે. કૃષ્ણ યુગાનુસાર ધર્મનો વિકાસ સમજાવે છે—સત્યયુગમાં એક જ ‘હંસ’ આશ્રમ, વેદ ઓંકારરૂપ, અને હંસરૂપે પ્રભુની ઉપાસના; ત્રેતામાં વેદ ત્રણ વિભાગોમાં વિસ્તરે અને યજ્ઞ મુખ્ય બને. પછી તેઓ વિશ્વરૂપમાંથી ચાર વર્ણ અને ચાર આશ્રમની ઉત્પત્તિ, તેમની સ્વાભાવિક ગુણધર્મો, તેમજ અહિંસા-સત્ય જેવા સર્વમાન્ય ધર્મો વર્ણવે છે. બ્રહ્મચારી માટે ગુરુસેવા, શુચિતા, સ્ત્રીસંગથી સાવચેતી અને સૌ માટે દૈનિક નિયમો જણાવે છે. ત્યારબાદ ગૃહસ્થધર્મમાં પંચમહાયજ્ઞ, ઈમાનદાર ઉપાર્જન, અનાસક્તિ અને મમત્વના ભયનું ઉપદેશ આપી, ભક્તિ પરિપક્વ થતાં આશ્રમમાર્ગે વૈરાગ્ય તરફ આગળ વધવાની ભૂમિકા બાંધે છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीउद्धव उवाच यस्त्वयाभिहित: पूर्वं धर्मस्त्वद्भक्तिलक्षण: । वर्णाश्रमाचारवतां सर्वेषां द्विपदामपि ॥ १ ॥ यथानुष्ठीयमानेन त्वयि भक्तिर्नृणां भवेत् । स्वधर्मेणारविन्दाक्ष तन् ममाख्यातुमर्हसि ॥ २ ॥
શ્રી ઉદ્ધવ બોલ્યા—હે પ્રભુ! તમે અગાઉ વર્ણાશ્રમાચાર પાળનારાઓ તથા સામાન્ય મનુષ્યો માટે પણ ભક્તિલક્ષણ ધર્મ સમજાવ્યો. હે કમળનેત્ર! હવે કૃપા કરીને કહો કે પોતપોતાના સ્વધર્મનું પાલન કરીને સર્વ મનુષ્યો તમને પ્રત્યે પ્રેમમય સેવા-ભક્તિ કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરે.
Verse 2
श्रीउद्धव उवाच यस्त्वयाभिहित: पूर्वं धर्मस्त्वद्भक्तिलक्षण: । वर्णाश्रमाचारवतां सर्वेषां द्विपदामपि ॥ १ ॥ यथानुष्ठीयमानेन त्वयि भक्तिर्नृणां भवेत् । स्वधर्मेणारविन्दाक्ष तन् ममाख्यातुमर्हसि ॥ २ ॥
શ્રી ઉદ્ધવ બોલ્યા—હે પ્રભુ! તમે અગાઉ વર્ણાશ્રમાચાર પાળનારાઓ તથા સામાન્ય મનુષ્યો માટે પણ ભક્તિલક્ષણ ધર્મ સમજાવ્યો. હે કમળનેત્ર! હવે કૃપા કરીને કહો કે પોતપોતાના સ્વધર્મનું પાલન કરીને સર્વ મનુષ્યો તમને પ્રત્યે પ્રેમમય સેવા-ભક્તિ કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરે.
Verse 3
पुरा किल महाबाहो धर्मं परमकं प्रभो । यत्तेन हंसरूपेण ब्रह्मणेऽभ्यात्थ माधव ॥ ३ ॥ स इदानीं सुमहता कालेनामित्रकर्शन । न प्रायो भविता मर्त्यलोके प्रागनुशासित: ॥ ४ ॥
ઉદ્ધવ બોલ્યા—હે મહાબાહુ પ્રભુ! હે માધવ, અગાઉ તમે હંસરূপ ધારણ કરીને બ્રહ્માજીને સાધકને પરમ સુખ આપનાર પરમ ધર્મ ઉપદેશ્યો હતો. હે શત્રુદમનકર્તા! હવે ઘણો સમય વીતી ગયો છે; તેથી અગાઉ શીખવેલ તે ઉપદેશ મર્ત્યલોકમાં લગભગ લુપ્ત થઈ જશે.
Verse 4
पुरा किल महाबाहो धर्मं परमकं प्रभो । यत्तेन हंसरूपेण ब्रह्मणेऽभ्यात्थ माधव ॥ ३ ॥ स इदानीं सुमहता कालेनामित्रकर्शन । न प्रायो भविता मर्त्यलोके प्रागनुशासित: ॥ ४ ॥
ઉદ્ધવ બોલ્યા—હે મહાબાહુ પ્રભુ! હે માધવ, અગાઉ તમે હંસરূপ ધારણ કરીને બ્રહ્માજીને સાધકને પરમ સુખ આપનાર પરમ ધર્મ ઉપદેશ્યો હતો. હે શત્રુદમનકર્તા! હવે ઘણો સમય વીતી ગયો છે; તેથી અગાઉ શીખવેલ તે ઉપદેશ મર્ત્યલોકમાં લગભગ લુપ્ત થઈ જશે.
Verse 5
वक्ता कर्ताविता नान्यो धर्मस्याच्युत ते भुवि । सभायामपि वैरिञ्च्यां यत्र मूर्तिधरा: कला: ॥ ५ ॥ कर्त्रावित्रा प्रवक्त्रा च भवता मधुसूदन । त्यक्ते महीतले देव विनष्टं क: प्रवक्ष्यति ॥ ६ ॥
ઉદ્ધવ બોલ્યા—હે અચ્યુત! ધરતી પર ધર્મના વક્તા, કર્તા અને રક્ષક તમારા સિવાય બીજો કોઈ નથી; બ્રહ્માની સભામાં પણ, જ્યાં વેદો મૂર્તિમાન કલારૂપે વસે છે, ત્યાં પણ તમારા સમાન કોઈ નથી. હે મધુસૂદન! સર્જક, પાલક અને ઉપદેશક તમે જ છો; દેવ, તમે પૃથ્વી છોડશો ત્યારે આ લુપ્ત જ્ઞાન ફરી કોણ કહેશે?
Verse 6
वक्ता कर्ताविता नान्यो धर्मस्याच्युत ते भुवि । सभायामपि वैरिञ्च्यां यत्र मूर्तिधरा: कला: ॥ ५ ॥ कर्त्रावित्रा प्रवक्त्रा च भवता मधुसूदन । त्यक्ते महीतले देव विनष्टं क: प्रवक्ष्यति ॥ ६ ॥
હે અચ્યુત! ધર્મના વક્તા, કર્તા અને રક્ષક તમારા સિવાય પૃથ્વી પર કોઈ નથી; બ્રહ્માની સભામાં પણ નથી, જ્યાં મૂર્તિમાન વેદકલાઓ નિવાસ કરે છે। હે મધુસૂદન! તમે જ સર્જક, પાલક અને આધ્યાત્મિક જ્ઞાનના પ્રવક્તા છો; તમે પૃથ્વી છોડો ત્યારે આ લુપ્ત જ્ઞાન ફરી કોણ કહેશે?
Verse 7
तत्त्वं न: सर्वधर्मज्ञ धर्मस्त्वद्भक्तिलक्षण: । यथा यस्य विधीयेत तथा वर्णय मे प्रभो ॥ ७ ॥
હે પ્રભુ, તમે સર્વધર્મજ્ઞ છો; અમારો સાચો ધર્મ તો તમારી ભક્તિસેવાના લક્ષણવાળો છે। કૃપા કરીને કહો—કયા મનુષ્યો આ માર્ગ આચરી શકે અને તે સેવા કેવી રીતે કરવી?
Verse 8
श्रीशुक उवाच इत्थं स्वभृत्यमुख्येन पृष्ट: स भगवान् हरि: । प्रीत: क्षेमाय मर्त्यानां धर्मानाह सनातनान् ॥ ८ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા: આ રીતે ભક્તોમાં શ્રેષ્ઠ ઉદ્ધવે પૂછતાં ભગવાન હરિ (શ્રીકૃષ્ણ) પ્રસન્ન થયા અને મર્ત્ય જીવોના કલ્યાણ માટે સનાતન ધર્મના સિદ્ધાંતો વર્ણવ્યા।
Verse 9
श्रीभगवानुवाच धर्म्य एष तव प्रश्नो नै:श्रेयसकरो नृणाम् । वर्णाश्रमाचारवतां तमुद्धव निबोध मे ॥ ९ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા: હે ઉદ્ધવ, તારો આ પ્રશ્ન ધર્મ્ય છે અને મનુષ્યો માટે પરમ કલ્યાણ—નૈઃશ્રેયસ—કરનાર છે; સામાન્ય લોકો માટે પણ અને વર્ણાશ્રમાચાર પાળનાર માટે પણ। હવે મારી પાસેથી તે શ્રેષ્ઠ ધર્મસિદ્ધાંતો જાણ।
Verse 10
आदौ कृतयुगे वर्णो नृणां हंस इति स्मृत: । कृतकृत्या: प्रजा जात्या तस्मात् कृतयुगं विदु: ॥ १० ॥
આદિ કૃતયુગમાં (સત્યયુગમાં) મનુષ્યોનો એક જ વર્ણ માનવામાં આવતો—‘હંસ’। તે યુગમાં પ્રજા જન્મથી જ કૃતકૃત્ય, એટલે ભગવાનની નિર્મળ ભક્ત હતી; તેથી વિદ્વાનો તેને ‘કૃતયુગ’ કહે છે, જ્યાં ધર્મકર્તવ્યો પૂર્ણ રીતે સિદ્ધ થાય છે।
Verse 11
वेद: प्रणव एवाग्रे धर्मोऽहं वृषरूपधृक् । उपासते तपोनिष्ठा हंसं मां मुक्तकिल्बिषा: ॥ ११ ॥
સત્યયુગના આરંભે અખંડ વેદ ‘ઓમ્’ પ્રણવરૂપે જ પ્રગટ હતો અને મનની સર્વ પ્રવૃત્તિઓનો એકમાત્ર વિષય હું જ હતો. હું ધર્મરૂપ ચતુષ્પાદ વૃષભ બની પ્રગટ થયો; તપોનિષ્ઠ, પાપમુક્ત જનોએ મને ‘હંસ’ પ્રભુ તરીકે ભજ્યો.
Verse 12
त्रेतामुखे महाभाग प्राणान्मे हृदयात्त्रयी । विद्या प्रादुरभूत्तस्या अहमासं त्रिवृन्मख: ॥ १२ ॥
હે મહાભાગ! ત્રેતાયુગના આરંભે પ્રાણવાયુના અધિષ્ઠાન એવા મારા હૃદયમાંથી ત્રયી વિદ્યા ત્રણ વિભાગે—ઋગ્, સામ અને યજુર્—પ્રગટ થઈ. એ જ વિદ્યા પરથી હું ત્રિવિધ યજ્ઞરૂપે પ્રગટ થયો.
Verse 13
विप्रक्षत्रियविट्शूद्रा मुखबाहूरुपादजा: । वैराजात् पुरुषाज्जाता य आत्माचारलक्षणा: ॥ १३ ॥
ત્રેતાયુગમાં ભગવાનના વિરાટ પુરુષરૂપમાંથી ચાર વર્ણ પ્રગટ થયા. બ્રાહ્મણો મુખમાંથી, ક્ષત્રિયો ભુજાઓમાંથી, વૈશ્યો ઊરુમાંથી અને શૂદ્રો પગમાંથી જન્મ્યા; દરેક વર્ણ તેની વિશિષ્ટ આચાર અને કર્મલક્ષણથી ઓળખાયો.
Verse 14
गृहाश्रमो जघनतो ब्रह्मचर्यं हृदो मम । वक्ष:स्थलाद्वनेवास: संन्यास: शिरसि स्थित: ॥ १४ ॥
મારા વિરાટ રૂપના કટિપ્રદેશમાંથી ગૃહસ્થાશ્રમ પ્રગટ થયો અને હૃદયમાંથી બ્રહ્મચર્ય. વક્ષસ્થલમાંથી વાનપ્રસ્થ (વનવાસ) પ્રગટ થયો અને સંન્યાસ મારા વિરાટ રૂપના શિરમાં સ્થિત થયો.
Verse 15
वर्णानामाश्रमाणां च जन्मभूम्यनुसारिणी: । आसन् प्रकृतयो नृणां नीचैर्नीचोत्तमोत्तमा: ॥ १५ ॥
માનવ સમાજના વર્ણો અને આશ્રમોના ભેદ જન્મસ્થિતિ અનુસાર પ્રગટ થતી નીચ અને ઉત્તમ પ્રકૃતિઓ મુજબ હતા—કેટલાક નીચ, કેટલાક નીચોત્તમ, કેટલાક ઉત્તમ અને કેટલાક ઉત્તમોત્તમ સ્વભાવવાળા.
Verse 16
शमो दमस्तप: शौचं सन्तोष: क्षान्तिरार्जवम् । मद्भक्तिश्च दया सत्यं ब्रह्मप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १६ ॥
શમ, દમ, તપ, શૌચ, સંતોષ, ક્ષમા, સરળતા, મારી ભક્તિ, દયા અને સત્ય—આ બ્રાહ્મણોના સ્વાભાવિક ગુણો છે.
Verse 17
तेजो बलं धृति: शौर्यं तितिक्षौदार्यमुद्यम: । स्थैर्यं ब्रह्मण्यमैश्वर्यं क्षत्रप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १७ ॥
તેજ, બળ, ધૃતિ, શૌર્ય, સહનશક્તિ, ઉદારતા, મહાન પ્રયત્ન, સ્થિરતા, બ્રાહ્મણો પ્રત્યે ભક્તિ અને નેતૃત્વ—આ ક્ષત્રિયોના સ્વાભાવિક ગુણો છે.
Verse 18
आस्तिक्यं दाननिष्ठा च अदम्भो ब्रह्मसेवनम् । अतुष्टिरर्थोपचयैर्वैश्यप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १८ ॥
વૈદિક ધર્મમાં આસ્તિક્ય, દાનમાં નિષ્ઠા, દંભરહિતતા, બ્રાહ્મણસેવા અને ધનસંચય વધારવાની સતત ઇચ્છા—આ વૈશ્યોના સ્વાભાવિક ગુણો છે.
Verse 19
शुश्रूषणं द्विजगवां देवानां चाप्यमायया । तत्र लब्धेन सन्तोष: शूद्रप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १९ ॥
બ્રાહ્મણો, ગાયો, દેવતાઓ તથા અન્ય પૂજનીયજનોની નિષ્કપટ સેવા, અને તે સેવામાં જે મળે તેમાં પૂર્ણ સંતોષ—આ શૂદ્રોના સ્વાભાવિક ગુણો છે.
Verse 20
अशौचमनृतं स्तेयं नास्तिक्यं शुष्कविग्रह: । काम: क्रोधश्च तर्षश्च स भावोऽन्त्यावसायिनाम् ॥ २० ॥
અશૌચ, અસત્ય, ચોરી, નાસ્તિકતા, નિરર્થક ઝઘડો, કામ, ક્રોધ અને તૃષ્ણા—આ વર્ણાશ્રમથી બહાર નીચી સ્થિતિ ધરાવનારાનો સ્વભાવ છે.
Verse 21
अहिंसा सत्यमस्तेयमकामक्रोधलोभता । भूतप्रियहितेहा च धर्मोऽयं सार्ववर्णिक: ॥ २१ ॥
અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, કામ‑ક્રોધ‑લોભથી મુક્તિ અને સર્વ ભૂતોના સુખ‑હિતની ઇચ્છા—આ ધર્મ સર્વ વર્ણો માટે સામાન્ય છે.
Verse 22
द्वितीयं प्राप्यानुपूर्व्याज्जन्मोपनयनं द्विज: । वसन् गुरुकुले दान्तो ब्रह्माधीयीत चाहूत: ॥ २२ ॥
દ્વિજ શુદ્ધિકર્મોની ક્રમબદ્ધતા દ્વારા ગાયત્રી‑ઉપનયનથી ‘બીજો જન્મ’ પામે છે. ગુરુ બોલાવે ત્યારે ગુરુકુળમાં રહી, ઇન્દ્રિયસંયમી બની વેદાધ્યયન કરવું જોઈએ.
Verse 23
मेखलाजिनदण्डाक्षब्रह्मसूत्रकमण्डलून् । जटिलोऽधौतदद्वासोऽरक्तपीठ: कुशान् दधत् ॥ २३ ॥
બ્રહ્મચારી કૂશની મેખલા અને મૃગચર્મ ધારણ કરે; જટા રાખે, દંડ અને કમંડલુ વહન કરે; અક્ષમાળા અને યજ્ઞોપવીતથી શોભિત રહે. હાથમાં શુદ્ધ કૂશ રાખે; વૈભવી આસન ન સ્વીકારે; અનાવશ્યક રીતે દાંત ન ચમકાવે, ન વસ્ત્રો અતિ ધોઈ સફેદ કરી ઇસ્ત્રી કરે.
Verse 24
स्नानभोजनहोमेषु जपोच्चारे च वाग्यत: । न च्छिन्द्यान्नखरोमाणि कक्षोपस्थगतान्यपि ॥ २४ ॥
બ્રહ્મચારી સ્નાન, ભોજન, હોમ, જપોચ્ચાર અને મલ‑મૂત્ર ત્યાગ સમયે વાણી‑સંયમ રાખે. તે નખ અને વાળ—બગલ તથા ઉપસ્થના વાળ પણ—કાપે નહીં.
Verse 25
रेतो नावकिरेज्जातु ब्रह्मव्रतधर: स्वयम् । अवकीर्णेऽवगाह्याप्सु यतासुस्त्रिपदां जपेत् ॥ २५ ॥
બ્રહ્મવ્રત ધારણ કરનાર બ્રહ્મચારી ક્યારેય વીર્યપાત ન કરે. જો સંયોગવશ પોતે જ વીર્ય સ્ખલિત થઈ જાય, તો તરત જ પાણીમાં સ્નાન કરી, પ્રાણાયામથી શ્વાસ નિયંત્રિત કરી અને ગાયત્રી મંત્રનો જપ કરવો.
Verse 26
अग्न्यर्काचार्यगोविप्रगुरुवृद्धसुराञ्शुचि: । समाहित उपासीत सन्ध्ये द्वे यतवाग् जपन् ॥ २६ ॥
શુચિ અને એકાગ્ર ચિત્તવાળો બ્રહ્મચારી અગ્નિદેવ, સૂર્ય, આચાર્ય, ગાયો, બ્રાહ્મણો, ગુરુ, વૃદ્ધ પૂજનીયજન અને દેવતાઓની ઉપાસના કરે. પ્રાતઃ અને સાયં સંધ્યાકાળે મૌન રહી મંત્રજપથી આ આરાધના કરવી.
Verse 27
आचार्यं मां विजानीयान्नावमन्येत कर्हिचित् । न मर्त्यबुद्ध्यासूयेत सर्वदेवमयो गुरु: ॥ २७ ॥
આચાર્યને મને જ સમજી જાણવો અને ક્યારેય તેમનો અપમાન ન કરવો. તેમને સામાન્ય મનુષ્ય માની ઈર્ષ્યા ન કરવી, કારણ કે ગુરુ સર્વ દેવતાઓના પ્રતિનિધિ છે.
Verse 28
सायं प्रातरुपानीय भैक्ष्यं तस्मै निवेदयेत् । यच्चान्यदप्यनुज्ञातमुपयुञ्जीत संयत: ॥ २८ ॥
સવાર અને સાંજે ભિક્ષા તથા અન્ય વસ્તુઓ લાવી ગુરુને અર્પણ કરવી. પછી સંયમ રાખીને આચાર્ય જે મંજૂરી આપે તે જ પોતાના માટે સ્વીકારવું.
Verse 29
शुश्रूषमाण आचार्यं सदोपासीत नीचवत् । यानशय्यासनस्थानैर्नातिदूरे कृताञ्जलि: ॥ २९ ॥
ગુરુની સેવા કરતાં સદા નમ્ર સેવકની જેમ તેમની ઉપાસના કરવી. ગુરુ ચાલે, સૂવે કે આસન પર બેસે ત્યારે બહુ દૂર ન રહે; હાથ જોડીને નજીક ઊભા રહી તેમની આજ્ઞાની રાહ જોવી.
Verse 30
एवंवृत्तो गुरुकुले वसेद् भोगविवर्जित: । विद्या समाप्यते यावद् बिभ्रद् व्रतमखण्डितम् ॥ ३० ॥
આ રીતે વર્તન કરનાર શિષ્ય ગુરુકુળમાં રહે અને ભોગવિલાસથી સંપૂર્ણપણે દૂર રહે. વેદવિદ્યા પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધી બ્રહ્મચર્યવ્રત અખંડ રાખે.
Verse 31
यद्यसौ छन्दसां लोकमारोक्ष्यन् ब्रह्मविष्टपम् । गुरवे विन्यसेद् देहं स्वाध्यायार्थं बृहद्व्रत: ॥ ३१ ॥
જો બ્રહ્મચારી વિદ્યાર્થી મહર્લોક અથવા બ્રહ્મલોક પર આરોહણ કરવા ઇચ્છે, તો તે પોતાના સર્વ કર્મો ગુરુને સમર્પિત કરે અને નિત્ય બ્રહ્મચર્યના મહાવ્રતનું પાલન કરીને ઉત્તમ વૈદિક અધ્યયનમાં પોતાને અર્પે।
Verse 32
अग्नौ गुरावात्मनि च सर्वभूतेषु मां परम् । अपृथग्धीरुपासीत ब्रह्मवर्चस्व्यकल्मष: ॥ ३२ ॥
અગ્નિમાં, ગુરુમાં, પોતાના આત્મામાં અને સર્વ જીવોમાં પરમાત્મા રૂપે હું જ છું—એવી અભેદ બુદ્ધિથી મારી ઉપાસના કરવી; ગુરુસેવાથી વેદજ્ઞાન પામી તે પાપરહિત અને તેજસ્વી બને છે।
Verse 33
स्त्रीणां निरीक्षणस्पर्शसंलापक्ष्वेलनादिकम् । प्राणिनो मिथुनीभूतानगृहस्थोऽग्रतस्त्यजेत् ॥ ३३ ॥
જે ગૃહસ્થ નથી—સન્યાસી, વાનપ્રસ્થ અને બ્રહ્મચારી—તેઓ સ્ત્રીઓ સાથે નજર, સ્પર્શ, વાતચીત, મજાક કે રમતમાં કદી સંગ ન કરે; તેમજ મૈથુનમાં લાગેલા કોઈપણ પ્રાણીનો સંગ પણ ત્યજી દે।
Verse 34
शौचमाचमनं स्नानं सन्ध्योपास्तिर्ममार्चनम् । तीर्थसेवा जपोऽस्पृश्याभक्ष्यासम्भाष्यवर्जनम् ॥ ३४ ॥ सर्वाश्रमप्रयुक्तोऽयं नियम: कुलनन्दन । मद्भाव: सर्वभूतेषु मनोवाक्कायसंयम: ॥ ३५ ॥
પ્રિય ઉદ્ધવ, શૌચ, આચમન, સ્નાન, પ્રાતઃ-મધ્યાહ્ન-સાયં સંધ્યોપાસના, મારી અર્ચના, તીર્થસેવા, જપ, અસ್ಪૃશ્ય-અભક્ષ્ય-અસમ્ભાષ્યનો ત્યાગ—આ નિયમો સર્વ આશ્રમ માટે છે; અને મન-વાણી-કાયાના સંયમથી સર્વ જીવોમાં પરમાત્મા રૂપે મારી હાજરી સ્મરવી।
Verse 35
शौचमाचमनं स्नानं सन्ध्योपास्तिर्ममार्चनम् । तीर्थसेवा जपोऽस्पृश्याभक्ष्यासम्भाष्यवर्जनम् ॥ ३४ ॥ सर्वाश्रमप्रयुक्तोऽयं नियम: कुलनन्दन । मद्भाव: सर्वभूतेषु मनोवाक्कायसंयम: ॥ ३५ ॥
હે કુલનંદન ઉદ્ધવ, આ નિયમ સર્વ આશ્રમ માટે છે—સર્વ જીવોમાં પરમાત્મા રૂપે મારી ભાવના સ્મરણ અને મન-વાણી-કાયાનો સંયમ; તેને ભક્તિપૂર્વક આચરવું જોઈએ।
Verse 36
एवं बृहद्व्रतधरो ब्राह्मणोऽग्निरिव ज्वलन् । मद्भक्तस्तीव्रतपसा दग्धकर्माशयोऽमल: ॥ ३६ ॥
આ રીતે મહાવ્રત (બ્રહ્મચર્ય) ધારણ કરનાર બ્રાહ્મણ અગ્નિ સમાન તેજસ્વી બને છે. કઠોર તપથી તે ભૌતિક કર્મપ્રવૃત્તિને ભસ્મ કરી, ઇચ્છાના મલથી રહિત થઈ મારો ભક્ત બને છે.
Verse 37
अथानन्तरमावेक्ष्यन् यथा जिज्ञासितागम: । गुरवे दक्षिणां दत्त्वा स्नायाद् गुर्वनुमोदित: ॥ ३७ ॥
પછી વેદશિક્ષા પૂર્ણ કરીને ગૃહસ્થાશ્રમમાં પ્રવેશ ઇચ્છનાર બ્રહ્મચારી શાસ્ત્રાનુસાર ગુરુને દક્ષિણા અર્પે. ગુરુની અનુમતિથી સ્નાન કરી, કેશછેદન વગેરે કરીને યોગ્ય વસ્ત્ર ધારણ કરી પોતાના ઘરે પરત જાય.
Verse 38
गृहं वनं वोपविशेत् प्रव्रजेद् वा द्विजोत्तम: । आश्रमादाश्रमं गच्छेन्नान्यथामत्परश्चरेत् ॥ ३८ ॥
ભૌતિક ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરવા ઇચ્છનાર બ્રહ્મચારી ગૃહસ્થાશ્રમમાં રહે; ચિત્તશુદ્ધિ ઇચ્છનાર ગૃહસ્થ વાનપ્રસ્થ બની વનમાં પ્રવેશે; અને શુદ્ધ બ્રાહ્મણ સંન્યાસ સ્વીકારે. જે મને શરણાગત નથી તે આશ્રમથી આશ્રમમાં ક્રમે આગળ વધે; અન્યથા વર્તન ન કરે.
Verse 39
गृहार्थी सदृशीं भार्यामुद्वहेदजुगुप्सिताम् । यवीयसीं तु वयसा यां सवर्णामनुक्रमात् ॥ ३९ ॥
ગૃહસ્થ જીવન સ્થાપવા ઇચ્છનારએ પોતાના વર્ણની, નિંદારહિત અને વયમાં નાની પત્ની સાથે વિવાહ કરવો. જો અનેક પત્નીઓ સ્વીકારવી હોય તો પ્રથમ લગ્ન પછી ક્રમશઃ કરવું, અને દરેક પત્ની ક્રમે નીચા વર્ણની હોવી જોઈએ.
Verse 40
इज्याध्ययनदानानि सर्वेषां च द्विजन्मनाम् । प्रतिग्रहोऽध्यापनं च ब्राह्मणस्यैव याजनम् ॥ ४० ॥
યજ્ઞ, વેદાધ્યયન અને દાન—આ ત્રણેય કર્તવ્ય બધા દ્વિજોના (બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય) છે. પરંતુ દાન સ્વીકારવું, વેદજ્ઞાનનું અધ્યાપન કરવું અને અન્ય માટે યજ્ઞ કરાવવો—આ માત્ર બ્રાહ્મણના અધિકાર છે.
Verse 41
प्रतिग्रहं मन्यमानस्तपस्तेजोयशोनुदम् । अन्याभ्यामेव जीवेत शिलैर्वा दोषदृक् तयो: ॥ ४१ ॥
જે બ્રાહ્મણ માને છે કે પરનું દાન સ્વીકારવાથી તેની તપશ્ચર્યા, તેજ અને યશ નષ્ટ થાય છે, તેણે વેદાધ્યાપન અને યજ્ઞકર્મ—આ બે બ્રાહ્મણિક વ્યવસાયોથી જીવન નિર્વાહ કરવો. જો તે બંનેને પણ દોષકારક માને, તો ખેતરો અને બજારમાં પડેલા ત્યજિત ધાન્યકણો ભેગા કરીને, કોઈ પર આધાર રાખ્યા વિના જીવવું.
Verse 42
ब्राह्मणस्य हि देहोऽयं क्षुद्रकामाय नेष्यते । कृच्छ्राय तपसे चेह प्रेत्यानन्तसुखाय च ॥ ४२ ॥
બ્રાહ્મણનું આ શરીર તુચ્છ ઇન્દ્રિયભોગ માટે નથી; પરંતુ આ જીવનમાં કઠિન તપશ્ચર્યા સ્વીકારવા માટે છે, જેથી મૃત્યુ પછી અનંત સુખ પ્રાપ્ત થાય.
Verse 43
शिलोञ्छवृत्त्या परितुष्टचित्तो धर्मं महान्तं विरजं जुषाण: । मय्यर्पितात्मा गृह एव तिष्ठ- न्नातिप्रसक्त: समुपैति शान्तिम् ॥ ४३ ॥
ખેતરો અને બજારમાં પડેલા ત્યજિત ધાન્યકણો ભેગા કરવાની (શિલોઞ્છ) વૃત્તિથી મન સંતોષમાં રાખીને ગૃહસ્થ બ્રાહ્મણ, વ્યક્તિગત ઇચ્છા વિના, નિર્મળ અને મહાન ધર્મનું આચરણ કરે અને ચિત્ત મને અર્પે. આ રીતે ઘરમાં રહીને પણ અતિ આસક્તિ ન રાખી, તે શાંતિ અને મોક્ષને પામે છે.
Verse 44
समुद्धरन्ति ये विप्रं सीदन्तं मत्परायणम् । तानुद्धरिष्ये नचिरादापद्भ्यो नौरिवार्णवात् ॥ ४४ ॥
જે લોકો દરિદ્રતાથી પીડાતા, મારી શરણમાં રહેલા વિપ્રને ઉઠાવી સહારો આપે છે, તેમને હું ટૂંક સમયમાં સર્વ આપત્તિઓમાંથી ઉગારું છું—જેમ નૌકા સમુદ્રમાં પડેલાને બચાવે છે.
Verse 45
सर्वा: समुद्धरेद् राजा पितेव व्यसनात् प्रजा: । आत्मानमात्मना धीरो यथा गजपतिर्गजान् ॥ ४५ ॥
જેમ પિતા સંતાન સમાન પ્રજાને વ્યસનથી ઉગારે છે, તેમ રાજાએ સર્વ નાગરિકોને કષ્ટમાંથી બચાવવું જોઈએ. અને જેમ ગજપતિ પોતાના ઝુંડના હાથીઓનું રક્ષણ કરે છે તથા પોતાનું પણ કરે છે, તેમ ધીર અને નિર્ભય રાજાએ પ્રજાની રક્ષા સાથે પોતાની પણ રક્ષા કરવી જોઈએ.
Verse 46
एवंविधो नरपतिर्विमानेनार्कवर्चसा । विधूयेहाशुभं कृत्स्नमिन्द्रेण सह मोदते ॥ ४६ ॥
જે નરપતિ પોતાના રાજ્યમાંથી સર્વ પાપ દૂર કરી પોતે અને પ્રજાનું રક્ષણ કરે છે, તે સૂર્યપ્રભ વિમાનોમાં ઇન્દ્રદેવ સાથે આનંદ કરે છે।
Verse 47
सीदन् विप्रो वणिग्वृत्त्या पण्यैरेवापदं तरेत् । खड्गेन वापदाक्रान्तो न श्ववृत्त्या कथञ्चन ॥ ४७ ॥
જો બ્રાહ્મણ પોતાના નિયમિત ધર્મકર્મથી જીવન ન ચલાવી શકે અને દુઃખી થાય, તો તે વેપારીવૃત્તિ અપનાવી ખરીદ-વેચાણથી આપત્તિ પાર કરે. છતાં અતિદારીદ્ર્ય રહે તો ખડ્ગ ધારણ કરી ક્ષત્રિયવૃત્તિ લે; પરંતુ કદી પણ કૂતરાની જેમ પરાધીન ચાકરી ન કરે।
Verse 48
वैश्यवृत्त्या तु राजन्यो जीवेन्मृगययापदि । चरेद् वा विप्ररूपेण न श्ववृत्त्या कथञ्चन ॥ ४८ ॥
હે રાજન, રાજન્ય જો પોતાની સ્વાભાવિક વૃત્તિથી જીવિકા ન ચલાવી શકે, તો આપત્તિમાં વૈશ્યવૃત્તિ અપનાવી શકે, મૃગયા કરીને જીવી શકે અથવા બ્રાહ્મણરૂપે વેદજ્ઞાન શીખવી શકે; પરંતુ કોઈ પણ સ્થિતિમાં શૂદ્રવૃત્તિ ન અપનાવે।
Verse 49
शूद्रवृत्तिं भजेद् वैश्य: शूद्र: कारुकटक्रियाम् । कृच्छ्रान्मुक्तो न गर्ह्येण वृत्तिं लिप्सेत कर्मणा ॥ ४९ ॥
વૈશ્ય જો જીવિકા ન ચલાવી શકે તો શૂદ્રવૃત્તિ અપનાવે, અને શૂદ્રને સ્વામી ન મળે તો ટોપલા-ચટાઈ જેવી સરળ કારીગરી કરે. પરંતુ કષ્ટ દૂર થયા પછી આપત્તિમાં અપનાવેલી નીચ વૃત્તિઓ છોડીને ફરી યોગ્ય કર્મમાં લાગી જવું; નિંદ્ય કર્મથી જીવિકા ઇચ્છવી નહીં।
Verse 50
वेदाध्यायस्वधास्वाहाबल्यन्नाद्यैर्यथोदयम् । देवर्षिपितृभूतानि मद्रूपाण्यन्वहं यजेत् ॥ ५० ॥
ગૃહસ્થએ દરરોજ વેદાધ્યયનથી ઋષિઓનું, ‘સ્વધા’ મંત્રથી પિતૃઓનું, ‘સ્વાહા’ જપથી દેવતાઓનું, ભોજનના અંશ અર્પીને સર્વ પ્રાણીઓનું, અને અન્ન તથા પાણી આપીને મનુષ્યોનું પૂજન કરવું જોઈએ. દેવ, ઋષિ, પિતૃ, ભૂત અને મનુષ્ય—આ બધાને મારી શક્તિના પ્રકટ રૂપ માનીને તે નિત્ય આ પાંચ યજ્ઞ કરે।
Verse 51
यदृच्छयोपपन्नेन शुक्लेनोपार्जितेन वा । धनेनापीडयन् भृत्यान् न्यायेनैवाहरेत् क्रतून् ॥ ५१ ॥
ગૃહસ્થએ યદૃચ્છાથી મળેલા અથવા પોતાના ધર્મકર્તવ્યને ઈમાનદારીથી કરીને શુદ્ધ રીતે ઉપાર્જિત ધનથી આશ્રિતોને પીડા ન પહોંચાડતાં સુખથી પોષવા જોઈએ. પોતાની શક્તિ મુજબ ન્યાયથી યજ્ઞ અને અન્ય ધાર્મિક ક્રિયાઓ કરવી જોઈએ.
Verse 52
कुटुम्बेषु न सज्जेत न प्रमाद्येत् कुटुम्ब्यपि । विपश्चिन्नश्वरं पश्येददृष्टमपि दृष्टवत् ॥ ५२ ॥
ઘણા આશ્રિત કુટુંબજનોનું પાલન કરતો ગૃહસ્થ પણ તેમની સાથે આસક્ત ન બને અને ‘હું જ માલિક છું’ એમ માનીને બેફિકર ન થાય. વિવેકી ગૃહસ્થ ભૂત-ભવિષ્યના સર્વ સુખને—હજી અદૃષ્ટ સુખને પણ—અનુભવેલા સુખની જેમ ક્ષણભંગુર જ જુએ.
Verse 53
पुत्रदाराप्तबन्धूनां सङ्गम: पान्थसङ्गम: । अनुदेहं वियन्त्येते स्वप्नो निद्रानुगो यथा ॥ ५३ ॥
પુત્ર, પત્ની, સગા-સંબંધીઓ અને મિત્રોની સંગત મુસાફરોની ક્ષણિક મુલાકાત જેવી છે. દેહ બદલાતાં જ તેમનાથી વિયોગ થાય છે, જેમ નિદ્રા તૂટે ત્યારે સ્વપ્નના ભોગ લોપ પામે છે.
Verse 54
इत्थं परिमृशन्मुक्तो गृहेष्वतिथिवद् वसन् । न गृहैरनुबध्येत निर्ममो निरहङ्कृत: ॥ ५४ ॥
આ રીતે વાસ્તવિક સ્થિતિનું ઊંડું ચિંતન કરીને મુક્ત આત્માએ ઘરમાં મહેમાનની જેમ રહેવું—મમતા અને અહંકાર વિના. ત્યારે ઘરગથ્થુ કાર્યો તેને બાંધશે કે ગૂંચવશે નહીં.
Verse 55
कर्मभिगृहमेधीयैरिष्ट्वा मामेव भक्तिमान् । तिष्ठेद् वनं वोपविशेत् प्रजावान् वा परिव्रजेत् ॥ ५५ ॥
જે ગૃહસ્થ ભક્ત ગૃહધર્મના કર્મો દ્વારા માત્ર મારી જ ઉપાસના કરે છે, તે ઘરમાં રહી શકે, તીર્થ/વનમાં જઈ શકે, અથવા જવાબદાર પુત્ર હોય તો સંન્યાસ લઈને પરિભ્રમણ કરનાર બની શકે.
Verse 56
यस्त्वासक्तमतिर्गेहे पुत्रवित्तैषणातुर: । स्त्रैण: कृपणधीर्मूढो ममाहमिति बध्यते ॥ ५६ ॥
જે ગૃહમાં આસક્ત મનવાળો છે, પુત્ર અને ધનની તીવ્ર ઇચ્છાથી વ્યાકુળ છે, સ્ત્રીઓ પ્રત્યે કામાતુર છે, કૃપણ બુદ્ધિવાળો મૂઢ છે અને ‘બધું મારું છે, હું જ બધું છું’ એમ માને છે—તે નિશ્ચયે માયામાં બંધાય છે।
Verse 57
अहो मे पितरौ वृद्धौ भार्या बालात्मजात्मजा: । अनाथा मामृते दीना: कथं जीवन्ति दु:खिता: ॥ ५७ ॥
અહો! મારા વૃદ્ધ માતા‑પિતા, ગોદમાં શિશુ ધરાવતી મારી પત્ની, અને મારા બીજા નાનાં બાળકો—મારા વિના તેઓ અનાથ, દીન અને અત્યંત દુઃખી થશે. તેઓ કેવી રીતે જીવશે?
Verse 58
एवं गृहाशयाक्षिप्तहृदयो मूढधीरयम् । अतृप्तस्ताननुध्यायन् मृतोऽन्धं विशते तम: ॥ ५८ ॥
આ રીતે ગૃહાસક્તિથી જેના હૃદય પર ભાર પડી ગયો છે એવો મૂઢબુદ્ધિ ગૃહસ્થ કદી તૃપ્ત થતો નથી. સગાંસંબંધીઓનું જ સતત ચિંતન કરતાં કરતાં તે મરીને અજ્ઞાનના અંધકારમાં પ્રવેશે છે।
Frequently Asked Questions
By presenting varṇāśrama as a discipline of purification: universal virtues, regulated conduct, and role-specific duties are to be performed with remembrance of the Lord as Supersoul and with offerings to Him. When work is done without possessiveness and with devotion—especially through guru-centered training and self-control—it ceases to bind (karma-bandha) and becomes bhakti in practice.
To show the historical unfolding and progressive fragmentation of dharma: from the unified ‘haṁsa’ order and oṁ-centered Veda in Satya-yuga to the threefold Veda and sacrifice-centered culture in Tretā. This yuga framework explains why dharma appears in organized social and āśrama forms and why it must be restated as time advances toward decline.
The ācārya is to be known as the Lord’s own representative and not treated as ordinary. The brahmacārī serves with humility—collecting alms/necessities, accepting only what is allotted, and attending the guru’s needs—because such service transmits Vedic knowledge, purifies sin, and anchors the student in devotion rather than pride.
Nonviolence, truthfulness, honesty, seeking the welfare of all beings, and freedom from lust, anger, and greed. These function as baseline dharma that supports any āśrama or varṇa and makes devotional practice stable.
It depicts possessiveness and identity based on ‘mine’ and ‘I am the lord’ as bondage-producing illusion. Excessive attachment to spouse, children, and wealth leads to anxiety, dissatisfaction, and a death absorbed in relatives—resulting in darkness of ignorance—whereas a liberated householder lives like a guest, without proprietorship, and keeps consciousness absorbed in the Lord.