Adhyaya 11
Bondage and Liberation Under Māyā; Two Birds Analogy; Marks of the Saintly Devotee
ઉદ્ધવ-ગીતામાં શ્રીકૃષ્ણ ઉપદેશ આગળ વધારતાં સ્પષ્ટ કરે છે કે બંધન અને મોક્ષ પ્રભુની માયા હેઠળ પ્રકૃતિના ગુણોથી જ ઉપજે છે; આત્મા તો સ્વરૂપે નિર્લેપ રહે છે. સ્વપ્ન, આકાશ-સૂર્ય-પવન જેવા દૃષ્ટાંતો દ્વારા તેઓ ભૌતિક શોકની અસારતા અને આત્મજ્ઞાનીની સાક્ષી-સ્થિતિ દર્શાવે છે. જ્ઞાની જુએ છે કે ઇન્દ્રિયો વિષયો પર ક્રિયા કરે છે, જ્યારે અજ્ઞાની કર્તૃત્વ-અહંકારથી કર્મબંધનમાં બંધાય છે. એક જ વૃક્ષમાં બે પક્ષીઓનું પ્રસિદ્ધ રૂપક—ફળભોગી જીવ અને અભોક્તા સાક્ષી-જ્ઞાતા પરમાત્મા—ભેદ સમજાવે છે. પછી જ્ઞાન-વૈરાગ્યથી આગળ ભક્તિ તરફ વળીને કહે છે: ભગવાનની લીલા વિનાનું પાંડિત્ય નિષ્ફળ છે, પરંતુ કર્મ અને મન શ્રીહરિને અર્પણ કરવાથી અસ્તિત્વ શુદ્ધ થાય છે. સાચા ભક્તના લક્ષણો વિશે ઉદ્ધવ પૂછે ત્યારે કૃષ્ણ સાધુ-ભક્તના ગુણો નિર્ધારિત કરે છે અને નિર્મળ પ્રેમભક્તિના આગળના ઉપદેશ માટે ભૂમિકા રચે છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच बद्धो मुक्त इति व्याख्या गुणतो मे न वस्तुत: । गुणस्य मायामूलत्वान्न मे मोक्षो न बन्धनम् ॥ १ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે ઉદ્ધવ! મારા અધિન પ્રકૃતિના ગુણોના પ્રભાવથી જીવને ક્યારેક ‘બદ્ધ’ અને ક્યારેક ‘મુક્ત’ કહેવામાં આવે છે; પરંતુ વાસ્તવમાં એવું નથી. ગુણો માયામૂલ છે અને હું માયાનો પરમેશ્વર છું; તેથી મને ન બંધન છે ન મોક્ષ।
Verse 2
शोकमोहौ सुखं दु:खं देहापत्तिश्च मायया । स्वप्नो यथात्मन: ख्याति: संसृतिर्न तु वास्तवी ॥ २ ॥
શોક અને મોહ, સુખ અને દુઃખ, તથા માયાના પ્રભાવથી દેહ સ્વીકાર—આ બધું મારી માયાશક્તિની રચના છે. જેમ સ્વપ્ન બુદ્ધિની કલ્પના માત્ર છે અને તેમાં વાસ્તવિક સાર નથી, તેમ સંસાર પણ તત્ત્વતઃ વાસ્તવિક નથી.
Verse 3
विद्याविद्ये मम तनू विद्ध्युद्धव शरीरिणाम् । मोक्षबन्धकरी आद्ये मायया मे विनिर्मिते ॥ ३ ॥
હે ઉદ્ધવ! જ્ઞાન અને અજ્ઞાન—બન્નેને મારી જ તનુ, મારી શક્તિનો વિસ્તાર જાણ. તે મારી માયાથી નિર્મિત, અનાદિ છે અને દેહધારીઓને ક્રમે મોક્ષ અને બંધન આપે છે.
Verse 4
एकस्यैव ममांशस्य जीवस्यैव महामते । बन्धोऽस्याविद्ययानादिर्विद्यया च तथेतर: ॥ ४ ॥
હે મહામતિ ઉદ્ધવ! જીવ મારો જ અંશ છે; પરંતુ અજ્ઞાનથી તેને અનાદિ બંધન છે અને તે સંસારદુઃખ ભોગવે છે. પરંતુ જ્ઞાનથી તેની વિરુદ્ધ—મોક્ષ—પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 5
अथ बद्धस्य मुक्तस्य वैलक्षण्यं वदामि ते । विरुद्धधर्मिणोस्तात स्थितयोरेकधर्मिणि ॥ ५ ॥
હવે, પ્રિય ઉદ્ધવ, હું તને બંધિત જીવ અને નિત્યમુક્ત પરમેશ્વરનાં ભેદલક્ષણો કહું છું. એક જ દેહમાં સુખ-દુઃખ જેવા વિરોધી ધર્મો દેખાય છે, કારણ કે તેમાં નિત્યમુક્ત ભગવાન અને બંધિત જીવ બંને વસે છે.
Verse 6
सुपर्णावेतौ सदृशौ सखायौ यदृच्छयैतौ कृतनीडौ च वृक्षे । एकस्तयो: खादति पिप्पलान्न- मन्यो निरन्नोऽपि बलेन भूयान् ॥ ६ ॥
યોગવશ એક જ વૃક્ષમાં સમાન સ્વભાવવાળા બે મિત્ર પક્ષીઓએ માળો બાંધ્યો. એમામાંથી એક વૃક્ષનાં ફળ ખાય છે, જ્યારે બીજો ફળ ન ખાય છતાં પોતાની શક્તિથી ઊંચી સ્થિતિમાં રહે છે.
Verse 7
आत्मानमन्यं च स वेद विद्वा- नपिप्पलादो न तु पिप्पलाद: । योऽविद्यया युक् स तु नित्यबद्धो विद्यामयो य: स तु नित्यमुक्त: ॥ ७ ॥
જે પક્ષી ફળ નથી ખાતું તે સર્વજ્ઞ પરમપુરુષ છે; તે પોતાનું સ્થાન અને ફળ ખાવા વાળા બંધિત જીવનું સ્થાન બરાબર જાણે છે. પરંતુ ફળ ખાવા વાળો જીવ પોતાને કે પ્રભુને જાણતો નથી; અવಿದ್ಯાથી ઢંકાયેલ હોવાથી તે નિત્યબંધિત કહેવાય છે, જ્યારે વિદ્યામય ભગવાન નિત્યમુક્ત છે.
Verse 8
देहस्थोऽपि न देहस्थो विद्वान् स्वप्नाद् यथोत्थित: । अदेहस्थोऽपि देहस्थ: कुमति: स्वप्नदृग् यथा ॥ ८ ॥
આત્મસાક્ષાત્કારમાં પ્રબુદ્ધ વિદ્વાન દેહમાં રહીને પણ પોતાને દેહસ્થ માનતો નથી, જેમ સ્વપ્નમાંથી જાગેલો માણસ સ્વપ્નદેહની ઓળખ છોડે છે. પરંતુ મૂઢ મનુષ્ય દેહથી ભિન્ન હોવા છતાં પોતાને દેહમાં જ સ્થિત માને છે—જેમ સ્વપ્નદ્રષ્ટા કલ્પિત દેહમાં પોતાને જુએ છે.
Verse 9
इन्द्रियैरिन्द्रियार्थेषु गुणैरपि गुणेषु च । गृह्यमाणेष्वहं कुर्यान्न विद्वान् यस्त्वविक्रिय: ॥ ९ ॥
ભૌતિક ઇચ્છાની કલુષતા થી મુક્ત અને અવિકારી વિદ્વાન પોતાને દેહક્રિયાઓનો કર્તા માનતો નથી. તે જાણે છે કે સર્વ ક્રિયાઓમાં પ્રકૃતિના ગુણોથી ઉત્પન્ન ઇન્દ્રિયો જ, એ જ ગુણોથી ઉત્પન્ન વિષયો સાથે સંયોગ કરે છે.
Verse 10
दैवाधीने शरीरेऽस्मिन् गुणभाव्येन कर्मणा । वर्तमानोऽबुधस्तत्र कर्तास्मीति निबध्यते ॥ १० ॥
પૂર્વકર્મફળથી રચાયેલ, દૈવાધીન આ શરીરમાં રહેલો અજ્ઞાની અહંકારમોહથી “હું જ કર્તા છું” એમ માને છે; હકીકતમાં પ્રકૃતિના ગુણોથી થનારા કર્મોથી તે બંધાય છે.
Verse 11
एवं विरक्त: शयन आसनाटनमज्जने । दर्शनस्पर्शनघ्राणभोजनश्रवणादिषु । न तथा बध्यते विद्वान् तत्र तत्रादयन् गुणान् ॥ ११ ॥
આ રીતે વૈરાગ્યમાં સ્થિત વિદ્વાન શયન, આસન, ચાલવું, સ્નાન, દર્શન, સ્પર્શ, ઘ્રાણ, ભોજન, શ્રવણ વગેરેમાં શરીરને લગાડે છે, છતાં બંધાતો નથી; સાક્ષીભાવથી ઇન્દ્રિયોને વિષયોમાં પ્રવૃત્ત થવા દે છે.
Verse 12
प्रकृतिस्थोऽप्यसंसक्तो यथा खं सवितानिल: । वैशारद्येक्षयासङ्गशितया छिन्नसंशय: ॥ १२ ॥ प्रतिबुद्ध इव स्वप्नान्नानात्वाद् विनिवर्तते ॥ १३ ॥
જેમ આકાશ સર્વનો આધાર હોવા છતાં કશાથી લિપ્ત થતું નથી, જેમ અસંખ્ય જળાશયોમાં પ્રતિબિંબિત સૂર્ય જળથી અસંગ છે, અને સર્વત્ર વહેતી વાયુ અનેક સુગંધોથી અપ્રભાવિત રહે છે—તેમ આત્મસાક્ષાત્કારી પુરુષ દેહ અને જગતથી સંપૂર્ણ અસંગ રહે છે. વૈરાગ્યથી તીક્ષ્ણ દૃષ્ટિ વડે તે આત્મજ્ઞાનથી સર્વ સંશયો કાપી, સ્વપ્નમાંથી જાગેલા માણસની જેમ નાનાત્વના વિસ્તરણમાંથી ચિત્ત પાછું ખેંચે છે.
Verse 13
प्रकृतिस्थोऽप्यसंसक्तो यथा खं सवितानिल: । वैशारद्येक्षयासङ्गशितया छिन्नसंशय: ॥ १२ ॥ प्रतिबुद्ध इव स्वप्नान्नानात्वाद् विनिवर्तते ॥ १३ ॥
આત્મસાક્ષાત્કારી પુરુષ સ્વપ્નમાંથી જાગેલા માણસની જેમ નાનાત્વના ભ્રમથી પાછો વળે છે; વૈરાગ્યથી તીક્ષ્ણ દૃષ્ટિ પામી તે આત્મજ્ઞાનના શસ્ત્રથી સંશયો કાપી ચિત્તને બાહ્ય વિસ્તરણથી હટાવે છે.
Verse 14
यस्य स्युर्वीतसङ्कल्पा: प्राणेन्द्रियमनोधियाम् । वृत्तय: स विनिर्मुक्तो देहस्थोऽपि हि तद्गुणै: ॥ १४ ॥
જેનાં પ્રાણ, ઇન્દ્રિયો, મન અને બુદ્ધિના કાર્યો ઇચ્છા-સંકલ્પ વિના થાય છે, તે સંપૂર્ણ મુક્ત ગણાય છે; દેહમાં હોવા છતાં દેહના ગુણોથી બંધાતો નથી.
Verse 15
यस्यात्मा हिंस्यते हिंस्रैर्येन किञ्चिद् यदृच्छया । अर्च्यते वा क्वचित्तत्र न व्यतिक्रियते बुध: ॥ १५ ॥
ક્યારેક કોઈ કારણ વિના ક્રૂર લોકો અથવા હિંસક પ્રાણીઓ દેહ પર આક્રમણ કરે છે; અને ક્યારેક ક્યાંક અચાનક માન-સન્માન કે પૂજા મળે છે. જે ન આક્રમણે ક્રોધે, ન પૂજાએ તૃપ્ત થાય—તે જ બુદ્ધિમાન છે.
Verse 16
न स्तुवीत न निन्देत कुर्वत: साध्वसाधु वा । वदतो गुणदोषाभ्यां वर्जित: समदृङ्मुनि: ॥ १६ ॥
સમદૃષ્ટિ ધરાવતો મુનિ અન્ય લોકો સારા કે ખરાબ કર્મ કરે, યોગ્ય કે અયોગ્ય બોલે—તોય ન સ્તુતિ કરે, ન નિંદા. ગુણ-દોષના દ્વંદ્વથી પર રહી તે કોઈની પ્રશંસા કે ટીકા કરતો નથી.
Verse 17
न कुर्यान्न वदेत् किञ्चिन्न ध्यायेत् साध्वसाधु वा । आत्मारामोऽनया वृत्त्या विचरेज्जडवन्मुनि: ॥ १७ ॥
દેહધારણ માટે પણ મુક્ત મુનિએ ભૌતિક ‘સારા-ખરાબ’ના વિચારથી ન કંઈ કરવું, ન બોલવું, ન મનમાં વિચારવું. આત્માનંદમાં રમતો, સર્વ પરિસ્થિતિમાં આસક્તિ રહિત રહી, બહારથી જડ સમાન દેખાતો તે વિચરે.
Verse 18
शब्दब्रह्मणि निष्णातो न निष्णायात् परे यदि । श्रमस्तस्य श्रमफलो ह्यधेनुमिव रक्षत: ॥ १८ ॥
શબ્દબ્રહ્મ—વેદસાહિત્ય—માં નિષ્ણાત બન્યો હોય, પરંતુ પરમ પુરુષ ભગવાન પર મન સ્થિર કરવાનો પ્રયત્ન ન કરે, તો તેની મહેનતનું ફળ માત્ર મહેનત જ રહે છે. તે દૂધ ન આપતી ગાયને કષ્ટથી પાળવા જેવું છે.
Verse 19
गां दुग्धदोहामसतीं च भार्यां देहं पराधीनमसत्प्रजां च । वित्तं त्वतीर्थीकृतमङ्ग वाचं हीनां मया रक्षति दु:खदु:खी ॥ १९ ॥
પ્રિય ઉદ્ધવ! દૂધ ન આપતી ગાય, અસતી પત્ની, પરાધીન દેહ, નિષ્ફળ સંતાન અથવા યોગ્ય હેતુમાં ન વપરાયેલું ધન—આ બધું જ જે સંભાળે છે તે નિશ્ચયે અતિ દુઃખી છે. તેમ જ મારી મહિમા વિનાનું વૈદિક જ્ઞાન અભ્યાસ કરનાર પણ અતિ દુઃખી છે.
Verse 20
यस्यां न मे पावनमङ्ग कर्म स्थित्युद्भवप्राणनिरोधमस्य । लीलावतारेप्सितजन्म वा स्याद् वन्ध्यां गिरं तां बिभृयान्न धीर: ॥ २० ॥
હે ઉદ્ધવ! જેમાં મારા પાવન લીલાકર્મોનું વર્ણન નથી—જેનાથી જગતની સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને પ્રલય પ્રગટ થાય, તથા મારા પ્રિયતમ અવતાર શ્રીકૃષ્ણ-બલરામનું સ્મરણ નથી—એવી વાણી વંધ્યા છે; ધીર પુરુષ તેને ધારણ ન કરે।
Verse 21
एवं जिज्ञासयापोह्य नानात्वभ्रममात्मनि । उपारमेत विरजं मनो मय्यर्प्य सर्वगे ॥ २१ ॥
આ રીતે જિજ્ઞાસા-જ્ઞાનથી આત્મા પર આરોપિત નાનાત્વનો ભ્રમ દૂર કરીને મનને રજોગુણરહિત શાંત કર; હું સર્વવ્યાપી છું, તેથી મનને મને અર્પી સ્થિર કર।
Verse 22
यद्यनीशो धारयितुं मनो ब्रह्मणि निश्चलम् । मयि सर्वाणि कर्माणि निरपेक्ष: समाचर ॥ २२ ॥
હે ઉદ્ધવ! જો તું મનને સર્વ ભૌતિક વિક્ષેપોથી મુક્ત કરી બ્રહ્મમાં અચળ રાખી ન શકે, તો ફળની અપેક્ષા વિના તારા સર્વ કર્મો મને અર્પણરૂપે કર।
Verse 23
श्रद्धालुर्मत्कथा: शृण्वन् सुभद्रा लोकपावनी: । गायन्ननुस्मरन् कर्म जन्म चाभिनयन् मुहु: ॥ २३ ॥ मदर्थे धर्मकामार्थानाचरन् मदपाश्रय: । लभते निश्चलां भक्तिं मय्युद्धव सनातने ॥ २४ ॥
હે ઉદ્ધવ! મારી લીલા અને ગુણકથાઓ સર્વમંગલકારી અને લોકપાવન છે. જે શ્રદ્ધાળુ સતત તેને સાંભળે, ગાય અને સ્મરે, મારા પ્રાકટ્યથી આરંભ કરીને લીલાઓનું અભિનય કરીને વારંવાર તેને જીવંત કરે, અને મારો આશ્રય લઈને ધર્મ-કામ-અર્થના કાર્યો પણ મારી પ્રસન્નતા માટે આચરે—તે સનાતન ભગવાન એવા મને અચલ ભક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 24
श्रद्धालुर्मत्कथा: शृण्वन् सुभद्रा लोकपावनी: । गायन्ननुस्मरन् कर्म जन्म चाभिनयन् मुहु: ॥ २३ ॥ मदर्थे धर्मकामार्थानाचरन् मदपाश्रय: । लभते निश्चलां भक्तिं मय्युद्धव सनातने ॥ २४ ॥
હે ઉદ્ધવ! મારી લીલા અને ગુણકથાઓ સર્વમંગલકારી અને લોકપાવન છે. જે શ્રદ્ધાળુ સતત તેને સાંભળે, ગાય અને સ્મરે, મારા પ્રાકટ્યથી આરંભ કરીને લીલાઓનું અભિનય કરીને વારંવાર તેને જીવંત કરે, અને મારો આશ્રય લઈને ધર્મ-કામ-અર્થના કાર્યો પણ મારી પ્રસન્નતા માટે આચરે—તે સનાતન ભગવાન એવા મને અચલ ભક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 25
सत्सङ्गलब्धया भक्त्या मयि मां स उपासिता । स वै मे दर्शितं सद्भिरञ्जसा विन्दते पदम् ॥ २५ ॥
મારા ભક્તોના સત્સંગથી શુદ્ધ ભક્તિ પ્રાપ્ત કરીને જે સદા મારી ઉપાસના કરે છે, તે સદ્ભક્તો દ્વારા પ્રગટ થયેલું મારું ધામ સહેલાઈથી પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 26
श्रीउद्धव उवाच साधुस्तवोत्तमश्लोक मत: कीदृग्विध: प्रभो । भक्तिस्त्वय्युपयुज्येत कीदृशी सद्भिरादृता ॥ २६ ॥ एतन्मे पुरुषाध्यक्ष लोकाध्यक्ष जगत्प्रभो । प्रणतायानुरक्ताय प्रपन्नाय च कथ्यताम् ॥ २७ ॥
શ્રી ઉદ્ધવે કહ્યું: હે ઉત્તમશ્લોક પ્રભુ! તમે કયા પ્રકારના મનુષ્યને સાધુ-ભક્ત માનો છો? અને સદ્ભક્તો દ્વારા આદર પામેલી, તમને અર્પણયોગ્ય ભક્તિસેવા કેવી છે?
Verse 27
श्रीउद्धव उवाच साधुस्तवोत्तमश्लोक मत: कीदृग्विध: प्रभो । भक्तिस्त्वय्युपयुज्येत कीदृशी सद्भिरादृता ॥ २६ ॥ एतन्मे पुरुषाध्यक्ष लोकाध्यक्ष जगत्प्रभो । प्रणतायानुरक्ताय प्रपन्नाय च कथ्यताम् ॥ २७ ॥
હે પુરુષાધ્યક્ષ, લોકાધ્યક્ષ, જગત્પ્રભુ! હું તમારા ચરણોમાં પ્રણત, તમને પ્રેમથી અનુરૂપ અને સંપૂર્ણ શરણાગત છું; કૃપા કરીને આ વાત મને કહો।
Verse 28
त्वं ब्रह्म परमं व्योम पुरुष: प्रकृते: पर: । अवतीर्णोऽसि भगवन् स्वेच्छोपात्तपृथग्वपु: ॥ २८ ॥
હે ભગવન! તમે પરમ બ્રહ્મ, આકાશ સમા સર્વથા અસંગ અને પ્રકૃતિથી પર પુરુષ છો; છતાં ભક્તોના પ્રેમથી વશ થઈ તેમની ઇચ્છા મુજબ અનેક રૂપ ધારણ કરીને અવતરી આવો છો।
Verse 29
श्रीभगवानुवाच कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षु: सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा सम: सर्वोपकारक: ॥ २९ ॥ कामैरहतधीर्दान्तो मृदु: शुचिरकिञ्चन: । अनीहो मितभुक् शान्त: स्थिरो मच्छरणो मुनि: ॥ ३० ॥ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुण: । अमानी मानद: कल्यो मैत्र: कारुणिक: कवि: ॥ ३१ ॥ आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य य: सर्वान् मां भजेत स तु सत्तम: ॥ ३२ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા: હે ઉદ્ધવ! સાધુ પુરુષ કૃપાળુ હોય છે, કોઈ પ્રત્યે દ્રોહ કરતો નથી અને સર્વ દેહધારીઓ પ્રત્યે સહનશીલ રહે છે. તે સત્યમાં સ્થિત, નિર્દોષ આત્માવાળો, સુખ-દુઃખમાં સમ અને સર્વના ઉપકારમાં તત્પર હોય છે. કામનાઓ તેની બુદ્ધિને ઘાયલ કરતી નથી; તે ઇન્દ્રિયદમન કરનાર, મૃદુ, શુચિ અને અકિંચન હોય છે. તે સામાન્ય લોકિક પ્રયત્નોમાં વ્યર્થ દોડતો નથી; મિતાહારી, શાંત, સ્થિર અને મને જ શરણ માનનાર મুনি હોય છે. તે અપ્રમત્ત, ગંभीर આત્માવાળો, ધૈર્યવાન અને ભૂખ, તરસ, શોક, મોહ, જરા અને મૃત્યુ—આ છ વિકારો પર વિજયી હોય છે. તે માન ઇચ્છતો નથી, બીજાને માન આપે છે; કલ્યાણકારી, મૈત્રીપૂર્ણ, કરુણામય અને કવિહૃદય હોય છે. મારા દ્વારા જણાવાયેલા ગુણ-દોષોને જાણીને, મારા કમળચરણોમાં પૂર્ણ આશ્રય લઈને, અંતે સામાન્ય વૈદિક ધર્મકર્મો ત્યજી જે માત્ર મને ભજે—તે જ સત્તમ છે।
Verse 30
श्रीभगवानुवाच कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षु: सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा सम: सर्वोपकारक: ॥ २९ ॥ कामैरहतधीर्दान्तो मृदु: शुचिरकिञ्चन: । अनीहो मितभुक् शान्त: स्थिरो मच्छरणो मुनि: ॥ ३० ॥ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुण: । अमानी मानद: कल्यो मैत्र: कारुणिक: कवि: ॥ ३१ ॥ आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य य: सर्वान् मां भजेत स तु सत्तम: ॥ ३२ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે ઉદ્ધવ, સાધુ કૃપાળુ હોય છે, કદી દ્રોહ કરતો નથી અને સર્વ જીવો પ્રત્યે સહનશીલ રહે છે. તે સત્યમાં સ્થિત, નિર્દોષ આત્મા, સુખ-દુઃખમાં સમ, સર્વના કલ્યાણમાં તત્પર; કામનાઓથી અચલ બુદ્ધિ, ઇન્દ્રિય-દમન, મૃદુ, શુચિ, નિષ્કિંચન, મિતાહારી, શાંત, સ્થિર અને મને જ શરણ માનનાર મુનિ હોય છે.
Verse 31
श्रीभगवानुवाच कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षु: सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा सम: सर्वोपकारक: ॥ २९ ॥ कामैरहतधीर्दान्तो मृदु: शुचिरकिञ्चन: । अनीहो मितभुक् शान्त: स्थिरो मच्छरणो मुनि: ॥ ३० ॥ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुण: । अमानी मानद: कल्यो मैत्र: कारुणिक: कवि: ॥ ३१ ॥ आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य य: सर्वान् मां भजेत स तु सत्तम: ॥ ३२ ॥
તે સદા સાવધાન, ગહન આત્માવાળો, ધૈર્યવાન અને ભૂખ-તરસ, શોક, મોહ, જરા તથા મૃત્યુ—આ છ વિકારોને જીતેલો હોય છે. તે માન ઇચ્છતો નથી, પરંતુ બીજાને માન આપે છે; કલ્યાણકારી, મૈત્રીભાવવાળો, કરુણામય અને પ્રજ્ઞાવાન (કવિ) હોય છે.
Verse 32
श्रीभगवानुवाच कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षु: सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा सम: सर्वोपकारक: ॥ २९ ॥ कामैरहतधीर्दान्तो मृदु: शुचिरकिञ्चन: । अनीहो मितभुक् शान्त: स्थिरो मच्छरणो मुनि: ॥ ३० ॥ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुण: । अमानी मानद: कल्यो मैत्र: कारुणिक: कवि: ॥ ३१ ॥ आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य य: सर्वान् मां भजेत स तु सत्तम: ॥ ३२ ॥
મારા દ્વારા જણાવાયેલા ગુણ-દોષ અને પોતાના માટે નિર્ધારિત ધર્મોને જાણ્યા છતાં, જે મારા કમળચરણોમાં પૂર્ણ શરણ લઈ તે બધા સામાન્ય ધર્મો ત્યજી માત્ર મારી ભક્તિ કરે છે, તે જ સત્તમ (સર્વોત્તમ) છે.
Verse 33
ज्ञात्वाज्ञात्वाथ ये वै मां यावान् यश्चास्मि यादृश: । भजन्त्यनन्यभावेन ते मे भक्ततमा मता: ॥ ३३ ॥
મને હું જેવો છું તે જાણીને કે ન જાણીને પણ, જે અનન્ય ભાવથી મારી ભક્તિ કરે છે, તેઓ જ મારા સર્વોત્તમ ભક્તો ગણાય છે.
Frequently Asked Questions
The two birds symbolize the jīva and Paramātmā residing within the same ‘tree’ of the body. The fruit-eating bird represents the conditioned soul who experiences karma-phala (happiness and distress) and forgets his identity. The non-eating bird represents the Supreme Lord as the omniscient witness and controller, never entangled. The teaching is that bondage is due to ignorance and misidentification, while the Lord remains eternally liberated and can be known when the jīva turns from enjoyment to realization and devotion.
Kṛṣṇa explains that ‘bondage’ and ‘liberation’ are designations produced by māyā operating through the modes of nature. Like dream experiences, material happiness, distress, and bodily identification appear real to the conditioned mind but lack ultimate substance. The ātmā is intrinsically transcendental; liberation is the removal of ignorance and false doership, wherein one remains a witness and offers action to the Lord.
The chapter states that learning becomes barren when it does not culminate in fixing the mind on Bhagavān and hearing His glories (Hari-kathā). Such study is compared to maintaining a cow that gives no milk: the labor remains, but the essential fruit—purification, devotion, and realization—does not arise. The Bhāgavata’s criterion is transformation of consciousness toward the Lord, not mere textual mastery.
A true devotee is described through sādhu-lakṣaṇa: mercy and nonviolence, tolerance, truthfulness, freedom from envy, equanimity in happiness and distress, control of senses and eating, absence of possessiveness and prestige-seeking, honoring others, steadiness amid reversals, and compassionate work for others’ welfare. Most decisively, such a person takes exclusive shelter of the Lord’s lotus feet and worships Him alone, with unalloyed love, even if he may not articulate metaphysics perfectly.