Adhyaya 7

Verse 1

सूत उवाच अथर्ववित्सुमन्तुश्च शिष्यमध्यापयत् स्वकाम् । संहितां सोऽपि पथ्याय वेददर्शाय चोक्तवान् ॥ १ ॥

સૂત બોલ્યા—અથર્વવેદના અધિકારી સુમંતુ ઋષિએ પોતાની સંહિતા શિષ્ય કબંધને ભણાવી; અને કબંધે તે પથ્ય તથા વેદદર્શને કહી।

Verse 2

शौक्लायनिर्ब्रह्मबलिर्मोदोष: पिप्पलायनि: । वेददर्शस्य शिष्यास्ते पथ्यशिष्यानथो श‍ृणु । कुमुद: शुनको ब्रह्मन् जाजलिश्चाप्यथर्ववित् ॥ २ ॥

વેદદર્શના શિષ્યો શૌક્લાયની, બ્રહ્મબલી, મોદોષ અને પિપ્પલાયની હતા. હવે પથ્યના શિષ્યોનાં નામ પણ સાંભળો—હે બ્રાહ્મણ, કુમુદ, શુનક અને જાજલિ; તેઓ બધા અથર્વવેદના ઉત્તમ જાણકાર હતા।

Verse 3

बभ्रु: शिष्योऽथाङ्गिरस: सैन्धवायन एव च । अधीयेतां संहिते द्वे सावर्णाद्यास्तथापरे ॥ ३ ॥

શુનકના શિષ્યો બભ્રુ અને સૈંધવાયને પોતાના ગુરુની અથર્વવેદ-સંહિતાના બે વિભાગો અભ્યાસ કર્યા. સૈંધવાયનના શિષ્ય સાવર્ણ તથા અન્ય મહર્ષિઓના શિષ્યો પણ આ જ આવૃત્તિ અભ્યાસ કરતા હતા।

Verse 4

नक्षत्रकल्प: शान्तिश्च कश्यपाङ्गिरसादय: । एते आथर्वणाचार्या: श‍ृणु पौराणिकान् मुने ॥ ४ ॥

નક્ષત્રકલ્પ, શાન્તિકલ્પ, કશ્યપ, આંગિરસ વગેરે પણ અથર્વવેદના આચાર્ય હતા. હવે, હે મુનિ, પુરાણિક સાહિત્યના અધિકારીઓનાં નામ સાંભળો.

Verse 5

त्रय्यारुणि: कश्यपश्च सावर्णिरकृतव्रण: । वैशम्पायनहारीतौ षड् वै पौराणिका इमे ॥ ५ ॥

ત્રય્યારુણિ, કશ્યપ, સાવર્ણિ, અકૃતવ્રણ, વૈશમ્પાયન અને હારીત—આ છ જ પુરાણોના આચાર્ય છે.

Verse 6

अधीयन्त व्यासशिष्यात् संहितां मत्पितुर्मुखात् । एकैकामहमेतेषां शिष्य: सर्वा: समध्यगाम् ॥ ६ ॥

તેઓએ વ્યાસશિષ્ય એવા મારા પિતા રોમહર્ષણના મુખેથી પુરાણ-સંહિતાઓમાંથી એક-એક સંહિતા અધ્યયન કરી. હું એ છેયનો શિષ્ય બની તેમની સર્વ પુરાણ-વિદ્યા સંપૂર્ણ રીતે શીખી ગયો.

Verse 7

कश्यपोऽहं च सावर्णी रामशिष्योऽकृतव्रण: । अधीमहि व्यासशिष्याच्चत्वारो मूलसंहिता: ॥ ७ ॥

વ્યાસશિષ્ય રોમહર્ષણે પુરાણોને ચાર મૂળ-સંહિતાઓમાં વિભાજિત કર્યા. કશ્યપ, હું, સાવર્ણિ અને રામશિષ્ય અકૃતવ્રણ—અમે ચારેયે તે ચાર વિભાગો અધ્યયન કર્યા.

Verse 8

पुराणलक्षणं ब्रह्मन् ब्रह्मर्षिभिर्निरूपितम् । श‍ृणुष्व बुद्धिमाश्रित्य वेदशास्त्रानुसारत: ॥ ८ ॥

હે બ્રાહ્મણ, પુરાણનાં લક્ષણો બ્રહ્મર્ષિઓએ વેદશાસ્ત્ર અનુસાર નિર્ધારિત કર્યા છે. બુદ્ધિનો આશ્રય લઈને ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો.

Verse 9

सर्गोऽस्याथ विसर्गश्च वृत्तिरक्षान्तराणि च । वंशो वंशानुचरितं संस्था हेतुरपाश्रय: ॥ ९ ॥ दशभिर्लक्षणैर्युक्तं पुराणं तद्विदो विदु: । केचित् पञ्चविधं ब्रह्मन् महदल्पव्यवस्थया ॥ १० ॥

હે બ્રાહ્મણ! પુરાણના દસ લક્ષણો છે—સર્ગ, વિસર્ગ, વૃત્તિ (પોષણ), રક્ષા, મન્વંતરો, વંશ, વંશાનુચરિત, સંસ્થા (પ્રલય), હેતુ (પ્રેરણા) અને પરમ આશ્રય. કેટલાક કહે છે મહાપુરાણ દશવિધ, અને લઘુપુરાણ પંચવિધ હોય છે।

Verse 10

सर्गोऽस्याथ विसर्गश्च वृत्तिरक्षान्तराणि च । वंशो वंशानुचरितं संस्था हेतुरपाश्रय: ॥ ९ ॥ दशभिर्लक्षणैर्युक्तं पुराणं तद्विदो विदु: । केचित् पञ्चविधं ब्रह्मन् महदल्पव्यवस्थया ॥ १० ॥

હે બ્રાહ્મણ! પુરાણતત્ત્વના જાણકારો પુરાણને દશલક્ષણયુક્ત માને છે. કેટલાક કહે છે—મહાપુરાણ દશવિધ છે, અને મોટા-નાના ભેદથી લઘુપુરાણ પંચવિધ કહેવાય છે।

Verse 11

अव्याकृतगुणक्षोभान्महतत्रिस्त्रवृतोऽहम: । भूतसूक्ष्मेन्द्रियार्थानां सम्भव: सर्ग उच्यते ॥ ११ ॥

અવ્યક્ત પ્રકૃતિમાં ગુણક્ષોભ થવાથી મહત્તત્ત્વ પ્રગટ થાય છે. મહત્તત્ત્વમાંથી ત્રિવિધ અહંકાર જન્મે છે; અને તેમાંથી તન્માત્રા-રૂપ સૂક્ષ્મ ભૂતો, ઇન્દ્રિયો તથા સ્થૂલ વિષયો પ્રકટ થાય છે—આને ‘સર્ગ’ એટલે સૃષ્ટિ કહે છે।

Verse 12

पुरुषानुगृहीतानामेतेषां वासनामय: । विसर्गोऽयं समाहारो बीजाद् बीजं चराचरम् ॥ १२ ॥

પ્રભુની કૃપાથી જીવ들의 વાસનાઓનો જે પ્રગટ સમાહાર થાય છે, એ જ ‘વિસર્ગ’ એટલે દ્વિતીય સૃષ્ટિ. જેમ બીજમાંથી ફરી બીજ થાય છે, તેમ ભૌતિક વાસનાઓ વધારતા કર્મોથી ચર-અચર યોનિઓ ઉત્પન્ન થાય છે।

Verse 13

वृत्तिर्भूतानि भूतानां चराणामचराणि च । कृता स्वेन नृणां तत्र कामाच्चोदनयापि वा ॥ १३ ॥

‘વૃત્તિ’ એટલે પોષણની પ્રક્રિયા, જેમાં ચર પ્રાણીઓ અચર પર જીવે છે. મનુષ્ય માટે વૃત્તિનો અર્થ છે—પોતાના સ્વભાવને અનુરૂપ રીતે જીવનોપાર્જન માટે કર્મ કરવું; તે કર્મ સ્વાર્થકામનાથી અથવા ઈશ્વરના નિયમ મુજબ શાસ્ત્રીય પ્રેરણાથી થાય છે।

Verse 14

रक्षाच्युतावतारेहा विश्वस्यानु युगे युगे । तिर्यङ्‌मर्त्यर्षिदेवेषु हन्यन्ते यैस्त्रयीद्विष: ॥ १४ ॥

દરેક યુગે અચ્યુત ભગવાન આ જગતમાં તિર્યક્ (પ્રાણી), મનુષ્ય, ઋષિ અને દેવોમાં અવતરીને પોતાની લીલાઓથી વિશ્વની રક્ષા કરે છે અને વૈદિક ધર્મના શત્રુઓનો સંહાર કરે છે.

Verse 15

मन्वन्तरं मनुर्देवा मनुपुत्रा: सुरेश्वरा: । ऋषयोऽशांवताराश्च हरे: षड्‌विधमुच्यते ॥ १५ ॥

દરેક મન્વંતરમાં હરિ ભગવાનના પ્રાકટ્યના છ પ્રકાર કહેવાય છે—શાસક મનુ, દેવગણ, મનુના પુત્રો, ઇન્દ્ર (સુરેશ્વર), મહર્ષિઓ અને પરમ પુરુષના અંશાવતાર।

Verse 16

राज्ञां ब्रह्मप्रसूतानां वंश त्रैकालिकोऽन्वय: । वंशानुचरितं तेषां वृत्तं वंशधराश्च ये ॥ १६ ॥

બ્રહ્માથી ઉત્પન્ન રાજાઓની વંશપરંપરા ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્ય—ત્રિકાળમાં અવિચ્છિન્ન રીતે ચાલે છે. તે વંશોનું વર્ણન, તેમના મુખ્ય પુરુષોના ચરિત્ર અને જે વંશધર થયા—આ જ વંશઇતિહાસનો વિષય છે.

Verse 17

नैमित्तिक: प्राकृतिको नित्य आत्यन्तिको लय: । संस्थेति कविभि: प्रोक्तश्चतुर्धास्य स्वभावत: ॥ १७ ॥

પ્રલય ચાર પ્રકારનો છે—નૈમિત્તિક, પ્રાકૃતિક, નિત્ય અને આત્યંતિક. આ બધું પરમેશ્વરની સ્વાભાવિક શક્તિથી જ થાય છે; વિદ્વાનોએ આ વિષયને ‘સંસ્થા’ એટલે લય કહ્યું છે.

Verse 18

हेतुर्जीवोऽस्य सर्गादेरविद्याकर्मकारक: । यं चानुशायिनं प्राहुरव्याकृतमुतापरे ॥ १८ ॥

અવિદ્યાના કારણે જીવ ભૌતિક કર્મ કરે છે અને તેથી એક અર્થમાં સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને પ્રલયનો કારણ બને છે. કેટલાક આચાર્યો જીવને જડસૃષ્ટિના અધિષ્ઠાતા પુરુષ કહે છે, જ્યારે અન્ય તેને અવ્યક્ત આત્મા કહે છે.

Verse 19

व्यतिरेकान्वयो यस्य जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु । मायामयेषु तद् ब्रह्म जीववृत्तिष्वपाश्रय: ॥ १९ ॥

પરબ્રહ્મ સત્ય જાગ્રત, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ—આ સર્વ અવસ્થાઓમાં, માયાથી પ્રગટ થયેલા સર્વ ભાવોમાં તથા જીવોની સર્વ વૃત્તિઓમાં વ્યાપક છે, અને આ બધાથી પર પણ છે. પોતાના દિવ્ય સ્વરૂપમાં સ્થિત તે જ એકમાત્ર પરમ આશ્રય છે.

Verse 20

पदार्थेषु यथा द्रव्यं सन्मात्रं रूपनामसु । बीजादिपञ्चतान्तासु ह्यवस्थासु युतायुतम् ॥ २० ॥

જેમ કોઈ પદાર્થ અનેક રૂપ અને નામ ધારણ કરે તોય તેનું મૂળ દ્રવ્ય-તત્ત્વ તેના અસ્તિત્વનો આધાર બની રહે છે, તેમ સર્જાયેલ દેહમાં ગર્ભાધાન (બીજ)થી લઈને મૃત્યુ સુધીની સર્વ અવસ્થાઓમાં પરબ્રહ્મ દેહ સાથે પણ અને દેહથી અલગ પણ સદા હાજર રહે છે.

Verse 21

विरमेत यदा चित्तं हित्वा वृत्तित्रयं स्वयम् । योगेन वा तदात्मानं वेदेहाया निवर्तते ॥ २१ ॥

જ્યારે ચિત્ત સ્વયં અથવા યોગસાધના દ્વારા જાગ્રત, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ—આ ત્રણ વૃત્તિઓને ત્યજી શાંત થાય છે, ત્યારે મનુષ્ય પરમાત્માને જાણે છે અને ભૌતિક પ્રયત્નોથી નિવૃત્ત થાય છે.

Verse 22

एवंलक्षणलक्ष्याणि पुराणानि पुराविद: । मुनयोऽष्टादश प्राहु: क्षुल्लकानि महान्ति च ॥ २२ ॥

પ્રાચીન ઇતિહાસના જાણકાર મુનિઓએ કહ્યું છે કે વિવિધ લક્ષણો અનુસાર પુરાણોનું વિભાજન થાય છે—અઢાર મહાપુરાણ અને અઢાર ઉપપુરાણ.

Verse 23

ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं लैङ्गं सगारुडं । नारदीयं भागवतमाग्नेयं स्कान्दसंज्ञितम् ॥ २३ ॥ भविष्यं ब्रह्मवैवर्तं मार्कण्डेयं सवामनम् । वाराहं मात्स्यं कौर्मं च ब्रह्माण्डाख्यमिति त्रिषट् ॥ २४ ॥

અઢાર મહાપુરાણો આ છે—બ્રાહ્મ, પાદ્મ, વૈષ્ણવ (વિષ્ણુ), શૈવ, લૈંગ, ગરુડ, નારદીય, ભાગવત, આગ્નેય, સ્કાન્દ, ભવિષ્ય, બ્રહ્મવૈવર્ત, માર્કંડેય, વામન, વારાહ, માત્સ્ય, કૂર્મ અને બ્રહ્માંડ પુરાણ।

Verse 24

ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं लैङ्गं सगारुडं । नारदीयं भागवतमाग्नेयं स्कान्दसंज्ञितम् ॥ २३ ॥ भविष्यं ब्रह्मवैवर्तं मार्कण्डेयं सवामनम् । वाराहं मात्स्यं कौर्मं च ब्रह्माण्डाख्यमिति त्रिषट् ॥ २४ ॥

અષ્ટાદશ મહાપુરાણો—બ્રાહ્મ, પાદ્મ, વૈષ્ણવ, શૈવ, લૈંગ, ગારુડ, નારદીય, ભાગવત, આગ્નેય, સ્કાન્દ; તેમજ ભવિષ્ય, બ્રહ્મવૈવર્ત, માર્કંડેય, વામન, વારાહ, માત્સ્ય, કૌર્મ અને બ્રહ્માંડ—એવા કહેવાય છે।

Verse 25

ब्रह्मन्निदं समाख्यातं शाखाप्रणयनं मुने: । शिष्यशिष्यप्रशिष्याणां ब्रह्मतेजोविवर्धनम् ॥ २५ ॥

હે બ્રાહ્મણ! મહામુનિ વ્યાસદેવે વેદની શાખાઓ કેવી રીતે વિસ્તારી, તથા તેમના શિષ્ય અને શિષ્યોના શિષ્યોની પરંપરા—આ બધું મેં તને વિગતે કહેલું છે. આ કથા શ્રવણથી બ્રહ્મતેજ અને આધ્યાત્મિક બળ વધે છે।