Home›Srimad Bhagavatam›Dvadasha Skandha›Adhyaya 7›Shloka 10
←Previous Verse
Next Verse→

Shloka 10

Paramparā of the Atharva Veda and Purāṇas; Definition of a Purāṇa

Daśa-lakṣaṇam

Devanagari script

सर्गोऽस्याथ विसर्गश्च वृत्तिरक्षान्तराणि च । वंशो वंशानुचरितं संस्था हेतुरपाश्रय: ॥ ९ ॥ दशभिर्लक्षणैर्युक्तं पुराणं तद्विदो विदु: । केचित् पञ्चविधं ब्रह्मन् महदल्पव्यवस्थया ॥ १० ॥

Transliteration

sargo ’syātha visargaś ca vṛtti-rakṣāntarāṇi ca vaṁśo vaṁśānucaritaṁ saṁsthā hetur apāśrayaḥ

Translation

હે બ્રાહ્મણ! પુરાણતત્ત્વના જાણકારો પુરાણને દશલક્ષણયુક્ત માને છે. કેટલાક કહે છે—મહાપુરાણ દશવિધ છે, અને મોટા-નાના ભેદથી લઘુપુરાણ પંચવિધ કહેવાય છે।

Synonyms
सर्गःcreation (primary emanation)
सर्गः:
Karta/उद्देश्य (प्रथमा-निर्देश)
TypeNoun
Rootसर्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन
अस्यof this (Purāṇa)
अस्य:
सम्बन्ध/षष्ठी (genitival relation)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive), एकवचन
अथthen/next
अथ:
सम्बन्धसूचक (discourse connector)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय; अनुक्रम/आरम्भसूचक (sequencing particle)
विसर्गःsecondary creation
विसर्गः:
Karta/उद्देश्य (प्रथमा-निर्देश)
TypeNoun
Rootविसर्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
चand
च:
समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction)
वृत्तिःsustenance/means of livelihood
वृत्तिः:
Karta/उद्देश्य (प्रथमा-निर्देश)
TypeNoun
Rootवृत्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
रक्षाprotection
रक्षा:
Karta/उद्देश्य (प्रथमा-निर्देश)
TypeNoun
Rootरक्षा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
अन्तराणिreigns/periods (of Manus, etc.)
अन्तराणि:
Karta/उद्देश्य (प्रथमा-निर्देश)
TypeNoun
Rootअन्तर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
चand
च:
समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction)
वंशःdynasty/lineage
वंशः:
Karta/उद्देश्य (प्रथमा-निर्देश)
TypeNoun
Rootवंश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
वंश-अनुचरितम्accounts of dynastic histories
वंश-अनुचरितम्:
Karta/उद्देश्य (प्रथमा-निर्देश)
TypeNoun
Rootवंश (प्रातिपदिक) + अनुचरित (कृदन्त; अनु+चर् धातु, क्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (वंशस्य अनुचरितम् = history of the dynasty)
संस्थाdissolution/withdrawal (of the cosmos)
संस्था:
Karta/उद्देश्य (प्रथमा-निर्देश)
TypeNoun
Rootसंस्था (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
हेतुःcause
हेतुः:
Karta/उद्देश्य (प्रथमा-निर्देश)
TypeNoun
Rootहेतु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
अपाश्रयःsupreme refuge/support (ultimate basis)
अपाश्रयः:
Karta/उद्देश्य (प्रथमा-निर्देश)
TypeNoun
Rootअपाश्रय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
दशभिःwith ten
दशभिः:
करण (Instrument/करण)
TypeAdjective
Rootदशन् (संख्या-प्रातिपदिक)
Formत्रिलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), बहुवचन; संख्या-विशेषण
लक्षणैःcharacteristics
लक्षणैः:
करण (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootलक्षण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन
युक्तम्endowed/characterized
युक्तम्:
विशेषण (qualifier of पुराणम्)
TypeAdjective
Rootयुज् (धातु) → युक्त (कृदन्त; क्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle)
पुराणम्a Purāṇa
पुराणम्:
Karma/कर्म (object of विदुः)
TypeNoun
Rootपुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
तत्-विदःthose who know that (definition)
तत्-विदः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + विद् (धातु) → विद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (तस्य विदः = knowers of that)
विदुःknow/declare
विदुः:
क्रिया (verbal action)
TypeVerb
Rootविद् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष (3rd), बहुवचन
केचित्some (people)
केचित्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootक (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + चित् (अव्यय-प्रत्यय)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; अनिश्चित-प्रयोग (indefinite pronoun)
पञ्च-विधम्fivefold
पञ्च-विधम्:
विशेषण (qualifier of पुराणम् understood)
TypeAdjective
Rootपञ्चन् (संख्या) + विध (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; द्विगु-समास (fivefold)
ब्रह्मन्O brāhmaṇa (Śaunaka)
ब्रह्मन्:
सम्बोधन (address)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative), एकवचन
महत्-अल्प-व्यवस्थयाby an arrangement into major and minor (topics)
महत्-अल्प-व्यवस्थया:
करण (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootमहत् (प्रातिपदिक) + अल्प (प्रातिपदिक) + व्यवस्था (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष (महत्-अल्पयोः व्यवस्था = arrangement as major/minor)
Purport

The ten subjects of a great Purāṇa are also described in the Second Canto of Śrīmad-Bhāgavatam (2.10.1) :

Characters & Entities
Ś
Śukadeva Gosvāmī
M
Mahārāja Parīkṣit

FAQs

It lists core Purāṇic subjects such as creation (sarga, visarga), cosmic maintenance, manvantaras, dynasties and their histories, dissolution, the ultimate cause, and the supreme shelter (apāśraya), understood as Bhagavān.

He was clarifying how the Bhāgavatam is structured and what a true Purāṇa contains, so Parīkṣit could grasp the scripture’s scope while preparing for death through hearing Hari-kathā.

Take refuge in the Lord through hearing, chanting, and remembering Him; let spiritual shelter guide priorities, reduce fear, and give meaning beyond temporary worldly changes.

←Previous Verse
Next Verse→