Adhyaya 3
The Earth Laughs at World-Conquering Kings; Yuga-Dharma and the Remedy for Kali
પરિક્ષિતના નજીક આવતા મૃત્યુને સ્મરાવી શુકદેવ વૈરાગ્યનો ઉપદેશ આગળ વધારે છે. પૃથ્વી વ્યંગ્યથી હસે છે—રાજાઓ રાજ્યવિજય માટે દોડે છે, પરંતુ કાળ અને મૃત્યુ સામે નિર્બળ છે; દેહાભિમાન અને કામથી ઊપજેલી રાજકીય મહત્ત્વાકાંક્ષા નાશવંત છે, અને મહાન રાજાઓ તથા બળવાન દૈત્યો પણ સમયથી માત્ર નામરૂપે રહી જાય છે. શુકદેવ સ્પષ્ટ કરે છે કે રાજવંશની કથાઓ જ્ઞાન-વૈરાગ્ય માટે સાધન છે, અંતિમ લક્ષ્ય નથી. પછી તે ઉત્તમશ્લોક શ્રીકૃષ્ણના ગુણ-લીલાનું સતત શ્રવણ-કીર્તન કરવાનું કહે છે. પરિક્ષિત કલિયુગની કલુષતા કેવી રીતે દૂર થાય અને યુગો-કાળનું વર્ણન શું, તે પૂછે છે. શુકદેવ સત્ય, ત્રેતા, દ્વાપર, કલિ—ધર્મના ક્રમશઃ ક્ષય સાથે—સમજાવે છે અને કલિના સામાજિક પતન તથા આંતરિક દોષો વર્ણવે છે. અંતે મુક્તિનો મુખ્ય ઉપાય આપે છે—હૃદયસ્થ ભગવાન સર્વाधिक શુદ્ધ કરે છે, અને કલિયુગમાં પરમ સાધન નામ-સંકીર્તન, હરે કૃષ્ણ મહામંત્રનો જપ।
Shlokas
Verse 1
श्री शुक उवाच: दृष्ट्वात्मनि जये व्यग्रान् नृपान् हसति भूरियम् । अहो मा विजिगीषन्ति मृत्यो: क्रीडनका नृपा: ॥ १ ॥
શ્રી શુકદેવ ગોસ્વામીએ કહ્યું— પોતાની જીતમાં વ્યસ્ત રાજાઓને જોઈ આ ધરતી હસી. તેણે કહ્યું— “અહો! મૃત્યુના હાથમાં રમકડાં સમા આ રાજાઓ મને જીતવા ઇચ્છે છે!”
Verse 2
काम एष नरेन्द्राणां मोघ: स्याद् विदुषामपि । येन फेनोपमे पिण्डे येऽतिविश्रम्भिता नृपा: ॥ २ ॥
હે નરેન્દ્રો! આ કામવાસના વિદ્વાનોને પણ નિષ્ફળ કરે છે. કામથી પ્રેરાઈ રાજાઓ ફેન સમા ક્ષણભંગુર દેહ-પિંડ પર અતિ વિશ્વાસ મૂકે છે.
Verse 3
पूर्वं निर्जित्य षड्वर्गं जेष्यामो राजमन्त्रिण: । तत: सचिवपौराप्तकरीन्द्रानस्य कण्टकान् ॥ ३ ॥ एवं क्रमेण जेष्याम: पृथ्वीं सागरमेखलाम् । इत्याशाबद्धहृदया न पश्यन्त्यन्तिकेऽन्तकम् ॥ ४ ॥
રાજાઓ અને રાજમંત્રીઓ વિચારે છે—‘પ્રથમ ષડ્વર્ગ (ઇન્દ્રિય-મનાદિ) જીતશું; પછી મુખ્ય મંત્રીઓને વશ કરી, સલાહકારો, પ્રજા, મિત્ર-સગાં અને હાથીપાળકો જેવા કાંટા દૂર કરીશું. આમ ક્રમે સમુદ્રમેખલા પૃથ્વી જીતશું.’ આશાથી બંધાયેલા હૃદયવાળા નજીક ઊભેલા મૃત્યુને નથી જોતા.
Verse 4
पूर्वं निर्जित्य षड्वर्गं जेष्यामो राजमन्त्रिण: । तत: सचिवपौराप्तकरीन्द्रानस्य कण्टकान् ॥ ३ ॥ एवं क्रमेण जेष्याम: पृथ्वीं सागरमेखलाम् । इत्याशाबद्धहृदया न पश्यन्त्यन्तिकेऽन्तकम् ॥ ४ ॥
રાજાઓ અને રાજમંત્રીઓ વિચારે છે—‘પ્રથમ ષડ્વર્ગ (ઇન્દ્રિય-મનાદિ) જીતશું; પછી મુખ્ય મંત્રીઓને વશ કરી, સલાહકારો, પ્રજા, મિત્ર-સગાં અને હાથીપાળકો જેવા કાંટા દૂર કરીશું. આમ ક્રમે સમુદ્રમેખલા પૃથ્વી જીતશું.’ આશાથી બંધાયેલા હૃદયવાળા નજીક ઊભેલા મૃત્યુને નથી જોતા.
Verse 5
समुद्रावरणां जित्वा मां विशन्त्यब्धिमोजसा । कियदात्मजयस्यैतन्मुक्तिरात्मजये फलम् ॥ ५ ॥
સમુદ્રથી ઘેરાયેલી મારી ધરતી જીત્યા પછી આ ગર્વિત રાજાઓ બળપૂર્વક સમુદ્રમાં પણ પ્રવેશે છે, જાણે સાગર પણ જીતશે. પરંતુ રાજકીય શોષણ માટે કરેલો આ આત્મસંયમ શું કામનો? આત્મજયનું સાચું ફળ તો મુક્તિ છે.
Verse 6
यां विसृज्यैव मनवस्तत्सुताश्च कुरूद्वह । गता यथागतं युद्धे तां मां जेष्यन्त्यबुद्धय: ॥ ६ ॥
હે કુરુશ્રેષ્ઠ! અગાઉ મનુઓ અને તેમના પુત્રોએ મને છોડીને, જેમ આવ્યા હતા તેમ જ યુદ્ધમાં અસહાય બની ગયા; છતાં આજે પણ મૂર્ખ લોકો મને જીતવા પ્રયત્ન કરે છે.
Verse 7
मत्कृते पितृपुत्राणां भ्रातृणां चापि विग्रह: । जायते ह्यसतां राज्ये ममताबद्धचेतसाम् ॥ ७ ॥
મને જીતવાની લાલસાથી ભૌતિક મનવાળા લોકો પરસ્પર લડે છે. રાજ્યસત્તાની મમતા હૃદયને બાંધે છે, તેથી પિતા પુત્રનો વિરોધ કરે છે અને ભાઈ ભાઈ સાથે ઝઘડે છે.
Verse 8
ममैवेयं मही कृत्स्ना न ते मूढेति वादिन: । स्पर्धमाना मिथो घ्नन्ति म्रियन्ते मत्कृते नृपा: ॥ ८ ॥
રાજાઓ પરસ્પર પડકાર કરે છે—“આ આખી ધરતી મારી જ છે; તારી નથી, હે મૂઢ!” આમ સ્પર્ધામાં તેઓ એકબીજાને ઘાયલ કરે છે અને મારા જ કારણે મરે છે.
Verse 9
श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—પૃથુ, પુરૂરવા, ગાધિ, નહુષ, ભરત, (કાર્તવીર્ય) અર્જુન, માંધાતા, સગર, રામ, ખટ્વાંગ, ધુન્ધુહા, રઘુ; તૃણબિંદુ, યયાતિ, શર્યાતિ, શંતનુ, ગય; ભગીરથ, કुवલયાશ્વ, કકુત્સ્થ, નૈષધ, નૃગ; હિરણ્યકશિપુ, વૃત્ર, સમગ્ર લોકને રડાવનાર રાવણ, નમુચિ, શંબર, ભૌમ, હિરણ્યાક્ષ અને તારક—અને અન્ય અનેક દૈત્ય તથા મહાબલી રાજાઓ—બધા જ સર્વવિદ, શૂર, સર્વજિત અને અજિત હતા. છતાં, હે વિભો, મર્ત્યધર્મી તેઓ મારી ઉપર મમતા અત્યંત કરીને જીવ્યા; પરંતુ કાળે તેમને માત્ર કથા-શેષ બનાવી દીધા—કોઈએ સ્થાયી રાજ્ય સ્થાપી શક્યું નહીં.
Verse 10
श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—પૃથુ, પુરૂરવા, ગાધિ, નહુષ, ભરત, (કાર્તવીર્ય) અર્જુન, માંધાતા, સગર, રામ, ખટ્વાંગ, ધુન્ધુહા, રઘુ; તૃણબિંદુ, યયાતિ, શર્યાતિ, શંતનુ, ગય; ભગીરથ, કुवલયાશ્વ, કકુત્સ્થ, નૈષધ, નૃગ; હિરણ્યકશિપુ, વૃત્ર, સમગ્ર લોકને રડાવનાર રાવણ, નમુચિ, શંબર, ભૌમ, હિરણ્યાક્ષ અને તારક—અને અન્ય અનેક દૈત્ય તથા મહાબલી રાજાઓ—બધા જ સર્વવિદ, શૂર, સર્વજિત અને અજિત હતા. છતાં, હે વિભો, મર્ત્યધર્મી તેઓ મારી ઉપર મમતા અત્યંત કરીને જીવ્યા; પરંતુ કાળે તેમને માત્ર કથા-શેષ બનાવી દીધા—કોઈએ સ્થાયી રાજ્ય સ્થાપી શક્યું નહીં.
Verse 11
श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—પૃથુ, પુરૂરવા, ગાધિ, નહુષ, ભરત, (કાર્તવીર્ય) અર્જુન, માંધાતા, સગર, રામ, ખટ્વાંગ, ધુન્ધુહા, રઘુ; તૃણબિંદુ, યયાતિ, શર્યાતિ, શંતનુ, ગય; ભગીરથ, કुवલયાશ્વ, કકુત્સ્થ, નૈષધ, નૃગ; હિરણ્યકશિપુ, વૃત્ર, સમગ્ર લોકને રડાવનાર રાવણ, નમુચિ, શંબર, ભૌમ, હિરણ્યાક્ષ અને તારક—અને અન્ય અનેક દૈત્ય તથા મહાબલી રાજાઓ—બધા જ સર્વવિદ, શૂર, સર્વજિત અને અજિત હતા. છતાં, હે વિભો, મર્ત્યધર્મી તેઓ મારી ઉપર મમતા અત્યંત કરીને જીવ્યા; પરંતુ કાળે તેમને માત્ર કથા-શેષ બનાવી દીધા—કોઈએ સ્થાયી રાજ્ય સ્થાપી શક્યું નહીં.
Verse 12
श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—પૃથુ, પુરૂરવા, ગાધિ, નહુષ, ભરત, કાર્તવીર્ય અર્જુન, માંધાતા, સગર, રામ, ખટ્વાંગ, ધુન્ધુહા, રઘુ, તૃણબિંદુ, યયાતિ, શર્યાતિ, શંતનુ, ગય, ભગીરથ, કુવલયાશ્વ, કકુત્સ્થ, નૈષધ, નૃગ, હિરણ્યકશિપુ, વૃત્ર, સમગ્ર લોકને રડાવનાર રાવણ, નમુચિ, શંબર, ભૌમ, હિરણ્યાક્ષ અને તારક—તથા અનેક અન્ય દૈત્ય અને મહાપ્રભાવશાળી રાજાઓ—બધા જ સર્વવિદ, શૂરવીર, સર્વજિત અને અજિત હતા. છતાં, હે સર્વશક્તિમાન પ્રભુ, મારી ઉપર મમતા રાખીને પણ તેઓ મર્ત્યધર્મને વશ થઈ કાળના પ્રવાહે માત્ર કથાશેષ બની રહ્યા; કોઈએ પણ સ્થાયી રાજ્ય સ્થાપી શક્યું નહીં.
Verse 13
श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—પૃથુ, પુરૂરવા, ગાધિ, નહુષ, ભરત, કાર્તવીર્ય અર્જુન, માંધાતા, સગર, રામ, ખટ્વાંગ, ધુન્ધુહા, રઘુ, તૃણબિંદુ, યયાતિ, શર્યાતિ, શંતનુ, ગય, ભગીરથ, કુવલયાશ્વ, કકુત્સ્થ, નૈષધ, નૃગ, હિરણ્યકશિપુ, વૃત્ર, સમગ્ર લોકને રડાવનાર રાવણ, નમુચિ, શંબર, ભૌમ, હિરણ્યાક્ષ અને તારક—તથા અનેક અન્ય દૈત્ય અને મહાપ્રભાવશાળી રાજાઓ—બધા જ સર્વવિદ, શૂરવીર, સર્વજિત અને અજિત હતા. છતાં, હે સર્વશક્તિમાન પ્રભુ, મારી ઉપર મમતા રાખીને પણ તેઓ મર્ત્યધર્મને વશ થઈ કાળના પ્રવાહે માત્ર કથાશેષ બની રહ્યા; કોઈએ પણ સ્થાયી રાજ્ય સ્થાપી શક્યું નહીં.
Verse 14
कथा इमास्ते कथिता महीयसां विताय लोकेषु यश: परेयुषाम् । विज्ञानवैराग्यविवक्षया विभो वचोविभूतीर्न तु पारमार्थ्यम् ॥ १४ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—હે પરાક્રમી પરીક્ષિત! લોકોમાં યશ ફેલાવી પછી વિદાય લીધેલા મહાન રાજાઓની કથાઓ મેં તને કહી. હે પ્રભુ, મારો સાચો હેતુ પરમ જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય પ્રગટ કરવો છે. રાજકથાઓ આ વચનોને વૈભવ અને પ્રભાવ આપે છે, પરંતુ એ જ પરમાર્થ નથી.
Verse 15
यस्तूत्तम:श्लोकगुणानुवाद: सङ्गीयतेऽभीक्ष्णममङ्गलघ्न: । तमेव नित्यं शृणुयादभीक्ष्णं कृष्णेऽमलां भक्तिमभीप्समान: ॥ १५ ॥
જેને શ્રીકૃષ્ણમાં નિર્મળ ભક્તિ જોઈએ, તેણે ઉત્તમઃશ્લોક ભગવાનના ગુણાનુવાદને—જેનું વારંવાર સંકીર્તન સર્વ અમંગળનો નાશ કરે છે—તેને નિત્ય અને પુનઃપુનઃ શ્રવણ કરવું જોઈએ. ભક્તે દૈનિક સત્સંગમાં પણ અને દિવસભર પણ આ શ્રવણ ચાલુ રાખવું જોઈએ.
Verse 16
श्रीराजोवाच केनोपायेन भगवन् कलेर्दोषान् कलौ जना: । विधमिष्यन्त्युपचितांस्तन्मे ब्रूहि यथा मुने ॥ १६ ॥
રાજા પરીક્ષિત બોલ્યા—હે ભગવન! કલિયુગમાં રહેનારા લોકો આ યુગના સંચિત દોષોને કયા ઉપાયથી દૂર કરશે? હે મુનિવર, કૃપા કરીને મને યથાર્થ કહો.
Verse 17
युगानि युगधर्मांश्च मानं प्रलयकल्पयो: । कालस्येश्वररूपस्य गतिं विष्णोर्महात्मन: ॥ १७ ॥
કૃપા કરીને મને યુગો, દરેક યુગના ધર્મલક્ષણો, સૃષ્ટિ-સ્થિતિ અને પ્રલયનું સમયમાન, તેમજ પરમાત્મા ભગવાન વિષ્ણુના પ્રત્યક્ષ સ્વરૂપ એવા કાળની ગતિ સમજાવો.
Verse 18
श्रीशुक उवाच कृते प्रवर्तते धर्मश्चतुष्पात्तज्जनैर्धृत: । सत्यं दया तपो दानमिति पादा विभोर्नृप ॥ १८ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા: હે રાજન, કૃત (સત્ય) યુગમાં ધર્મ ચાર પાદ સાથે પૂર્ણરૂપે પ્રવર્તે છે અને તે યુગના લોકો તેને દૃઢપણે ધારણ કરે છે. ધર્મના ચાર પાદ—સત્ય, દયા, તપ અને દાન.
Verse 19
सन्तुष्टा: करुणा मैत्रा: शान्ता दान्तास्तितिक्षव: । आत्मारामा: समदृश: प्रायश: श्रमणा जना: ॥ १९ ॥
સત્યયુગના લોકો મોટાભાગે સંતોષી, કરુણામય, સર્વ પ્રત્યે મૈત્રીભાવવાળા, શાંત, સંયમી અને સહનશીલ હોય છે. તેઓ આંતરિક આનંદમાં રમે છે, સર્વને સમદૃષ્ટિથી જુએ છે અને આધ્યાત્મિક સિદ્ધિ માટે સતત પ્રયત્ન કરે છે.
Verse 20
त्रेतायां धर्मपादानां तुर्यांशो हीयते शनै: । अधर्मपादैरनृतहिंसासन्तोषविग्रहै: ॥ २० ॥
ત્રેતાયુગમાં ધર્મના પાદોમાંથી ચોથો ભાગ ધીમે ધીમે ઘટે છે, કારણ કે અધર્મના ચાર પાદ—અસત્ય, હિંસા, અસંતોષ અને કલહ—પ્રભાવ પાડે છે.
Verse 21
तदा क्रियातपोनिष्ठा नातिहिंस्रा न लम्पटा: । त्रैवर्गिकास्त्रयीवृद्धा वर्णा ब्रह्मोत्तरा नृप ॥ २१ ॥
હે નૃપ, ત્રેતાયુગમાં લોકો યજ્ઞાદિ ક્રિયાઓ અને તપમાં નિષ્ઠાવાન હોય છે; તેઓ ન તો અતિહિંસક હોય છે, ન તો ભોગલંપટ. તેમની રસ મુખ્યત્વે ત્રિવર્ગ—ધર્મ, અર્થ અને કામ—માં રહે છે, અને ત્રણ વેદોની વિધિઓ અનુસરી તેઓ સમૃદ્ધિ પામે છે. જો કે સમાજ ચાર વર્ણોમાં વિભાજિત થાય છે, તોય મોટાભાગે લોકો બ્રાહ્મણ હોય છે.
Verse 22
तप:सत्यदयादानेष्वर्धं ह्रस्वति द्वापरे । हिंसातुष्टयनृतद्वेषैर्धर्मस्याधर्मलक्षणै: ॥ २२ ॥
દ્વાપર યુગમાં તપ, સત્ય, દયા અને દાન જેવા ધર્મના ગુણો હિંસા, અસંતોષ, અસત્ય અને દ્વેષ જેવા અધર્મના લક્ષણોને કારણે અડધા થઈ જાય છે.
Verse 23
यशस्विनो महाशीला: स्वाध्यायाध्ययने रता: । आढ्या: कुटुम्बिनो हृष्टा वर्णा: क्षत्रद्विजोत्तरा: ॥ २३ ॥
દ્વાપર યુગમાં લોકો યશસ્વી અને મહાન ચારિત્ર્યવાન હોય છે. તેઓ વેદોના અભ્યાસમાં રત રહે છે, ધનવાન હોય છે, મોટા કુટુંબોનું પાલન કરે છે અને આનંદપૂર્વક જીવન જીવે છે. આ યુગમાં ક્ષત્રિયો અને બ્રાહ્મણોની સંખ્યા વધુ હોય છે.
Verse 24
कलौ तु धर्मपादानां तुर्यांशोऽधर्महेतुभि: । एधमानै: क्षीयमाणो ह्यन्ते सोऽपि विनङ्क्ष्यति ॥ २४ ॥
કળિયુગમાં ધર્મનો માત્ર ચોથો ભાગ જ શેષ રહે છે. અધર્મના વધતા જતા કારણોથી તે શેષ ભાગ પણ સતત ક્ષીણ થતો જશે અને અંતે નાશ પામશે.
Verse 25
तस्मिन् लुब्धा दुराचारा निर्दया: शुष्कवैरिण: । दुर्भगा भूरितर्षाश्च शूद्रदासोत्तरा: प्रजा: ॥ २५ ॥
કળિયુગમાં લોકો લોભી, દુરાચારી, નિર્દયી અને કારણ વગર વેર રાખનારા હશે. તેઓ કમનસીબ અને અત્યંત તૃષ્ણાથી ગ્રસ્ત હશે, તથા પ્રજા મુખ્યત્વે શૂદ્ર અને દાસ વૃત્તિની હશે.
Verse 26
सत्त्वं रजस्तम इति दृश्यन्ते पुरुषे गुणा: । कालसञ्चोदितास्ते वै परिवर्तन्त आत्मनि ॥ २६ ॥
સત્વ, રજ અને તમ - આ ત્રણ ગુણો મનુષ્યની બુદ્ધિમાં જોવા મળે છે. કાળની શક્તિથી પ્રેરાઈને આ ગુણો મનમાં નિરંતર પરિવર્તિત થતા રહે છે.
Verse 27
प्रभवन्ति यदा सत्त्वे मनोबुद्धीन्द्रियाणि च । तदा कृतयुगं विद्याज्ज्ञाने तपसि यद् रुचि: ॥ २७ ॥
જ્યારે મન, બુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિયો સત્ત્વગુણમાં દૃઢપણે સ્થિર થાય, ત્યારે તે સમયને સત્યયુગ જાણવો; ત્યારે જ્ઞાન અને તપમાં લોકોની રુચિ રહે છે।
Verse 28
यदा कर्मसु काम्येषु भक्तिर्यशसि देहिनाम् । तदा त्रेता रजोवृत्तिरिति जानीहि बुद्धिमन् ॥ २८ ॥
હે બુદ્ધિમાન, જ્યારે દેહધારીઓ કર્તવ્યકર્મોમાં લાગેલા હોવા છતાં કામનાઓ રાખે અને યશ-પ્રતિષ્ઠા ઇચ્છે, ત્યારે તેને રજોગુણપ્રધાન ત્રેતાયુગ જાણ।
Verse 29
यदा लोभस्त्वसन्तोषो मानो दम्भोऽथ मत्सर: । कर्मणां चापि काम्यानां द्वापरं तद् रजस्तम: ॥ २९ ॥
જ્યારે લોભ, અસંતોષ, માન, દંભ અને મત્સર પ્રબળ થાય અને કામ્ય (સ્વાર્થી) કર્મોમાં આસક્તિ વધે, ત્યારે તે દ્વાપરયુગ છે, જેમાં રજસ-તમસનું મિશ્ર પ્રભુત્વ હોય છે।
Verse 30
यदा मायानृतं तन्द्रा निद्रा हिंसा विषादनम् । शोकमोहौ भयं दैन्यं स कलिस्तामस: स्मृत: ॥ ३० ॥
જ્યારે માયા (છલ), અસત્ય, આળસ, ઊંઘાળાપણું, હિંસા, વિષાદ, શોક, મોહ, ભય અને દૈન્ય પ્રબળ થાય, ત્યારે તે કાળ કલિયુગ છે; તે તમોગુણપ્રધાન માનવામાં આવે છે।
Verse 31
तस्मात् क्षुद्रदृशो मर्त्या: क्षुद्रभाग्या महाशना: । कामिनो वित्तहीनाश्च स्वैरिण्यश्च स्त्रियोऽसती: ॥ ३१ ॥
અતએવ કલિયુગના દોષોથી મનુષ્યો ક્ષુદ્રદૃષ્ટિ, અલ્પભાગ્ય, અતિભોજી, કામી અને ધનહીન બનશે; અને સ્ત્રીઓ અસતી બની સ્વેચ્છાચારી થઈ એક પુરુષથી બીજા પુરુષ તરફ ફરતી રહેશે।
Verse 32
दस्यूत्कृष्टा जनपदा वेदा: पाषण्डदूषिता: । राजानश्च प्रजाभक्षा: शिश्नोदरपरा द्विजा: ॥ ३२ ॥
નગરો ચોરોથી ભરેલા હશે, વેદો પાખંડીઓના અર્થઘટનોથી દૂષિત થશે, રાજાઓ પ્રજાનું ભક્ષણ કરશે અને બ્રાહ્મણો માત્ર પેટ અને કામવાસનાના દાસ બની જશે.
Verse 33
अव्रता बटवोऽशौचा भिक्षवश्च कुटुम्बिन: । तपस्विनो ग्रामवासा न्यासिनोऽत्यर्थलोलुपा: ॥ ३३ ॥
બ્રહ્મચારીઓ વ્રત વિનાના અને અપવિત્ર હશે, ગૃહસ્થો ભિક્ષુક બની જશે, વાનપ્રસ્થીઓ ગામડાઓમાં વસશે અને સંન્યાસીઓ ધનના અત્યંત લોભી હશે.
Verse 34
ह्रस्वकाया महाहारा भूर्यपत्या गतह्रिय: । शश्वत्कटुकभाषिण्यश्चौर्यमायोरुसाहसा: ॥ ३४ ॥
સ્ત્રીઓ કદમાં નાની, વધુ ખાનારી, વધુ સંતાનવાળી અને લજ્જા વિનાની હશે. તેઓ હંમેશા કડવું બોલનારી અને ચોરી, કપટ તથા દુસ્સાહસના ગુણોવાળી હશે.
Verse 35
पणयिष्यन्ति वै क्षुद्रा: किराटा: कूटकारिण: । अनापद्यपि मंस्यन्ते वार्तां साधु जुगुप्सिताम् ॥ ३५ ॥
વેપારીઓ તુચ્છ વેપાર કરશે અને છેતરપિંડી કરશે. કોઈ આપત્તિ ન હોવા છતાં પણ લોકો નિંદનીય વ્યવસાયોને સ્વીકાર્ય ગણશે.
Verse 36
पतिं त्यक्ष्यन्ति निर्द्रव्यं भृत्या अप्यखिलोत्तमम् । भृत्यं विपन्नं पतय: कौलं गाश्चापयस्विनी: ॥ ३६ ॥
સેવકો ધનહીન માલિકનો ત્યાગ કરશે, ભલે તે ગમે તેટલો સારો હોય. માલિકો લાચાર સેવકને અને લોકો દૂધ ન આપતી ગાયોને ત્યજી દેશે.
Verse 37
पितृभ्रातृसुहृज्ज्ञातीन् हित्वा सौरतसौहृदा: । ननान्दृश्यालसंवादा दीना: स्त्रैणा: कलौ नरा: ॥ ३७ ॥
કલિયુગમાં પુરુષો દીન બની સ્ત્રીઓના વશમાં રહેશે. તેઓ પિતા, ભાઈ, મિત્ર અને સગાંને ત્યજી પત્નીના નણંદ-સાળો વગેરે સાથે જ સંગ કરશે; મિત્રતાનો આધાર માત્ર કામસંબંધ રહેશે.
Verse 38
शूद्रा: प्रतिग्रहीष्यन्ति तपोवेषोपजीविन: । धर्मं वक्ष्यन्त्यधर्मज्ञा अधिरुह्योत्तमासनम् ॥ ३८ ॥
કલિયુગમાં શૂદ્રવૃત્તિવાળા લોકો તપનો દેખાવ કરીને ભિક્ષુકવેશથી જીવન ચલાવશે અને દાન સ્વીકારશે. ધર્મ અજાણ્યા લોકો ઊંચા આસન પર બેસીને ધર્મની વાતો કહેવા લાગશે.
Verse 39
नित्यमुद्विग्नमनसो दुर्भिक्षकरकर्शिता: । निरन्ने भूतले राजननावृष्टिभयातुरा: ॥ ३९ ॥ वासोऽन्नपानशयनव्यवायस्नानभूषणै: । हीना: पिशाचसन्दर्शा भविष्यन्ति कलौ प्रजा: ॥ ४० ॥
કલિયુગમાં પ્રજાના મન સદા ઉદ્વિગ્ન રહેશે. હે રાજન, દુર્ભિક્ષ અને કરના ભારથી તેઓ કૃશ થશે અને અનાવૃષ્ટિના ભયથી હંમેશા વ્યાકુળ રહેશે. વસ્ત્ર, અન્ન-પાન, શયન, સંભોગ, સ્નાન અને ભૂષણ વિના તેઓ ધીમે ધીમે પિશાચસમાન દેખાશે.
Verse 40
नित्यमुद्विग्नमनसो दुर्भिक्षकरकर्शिता: । निरन्ने भूतले राजननावृष्टिभयातुरा: ॥ ३९ ॥ वासोऽन्नपानशयनव्यवायस्नानभूषणै: । हीना: पिशाचसन्दर्शा भविष्यन्ति कलौ प्रजा: ॥ ४० ॥
કલિયુગમાં પ્રજા વસ્ત્ર, અન્ન-પાન, શયન, સંભોગ, સ્નાન અને ભૂષણથી વંચિત થશે. તેમના દેહ કૃશ થશે અને રૂપ ધીમે ધીમે પિશાચસમાન બનશે.
Verse 41
कलौ काकिणिकेऽप्यर्थे विगृह्य त्यक्तसौहृदा: । त्यक्ष्यन्ति च प्रियान् प्राणान् हनिष्यन्ति स्वकानपि ॥ ४१ ॥
કલિયુગમાં થોડા સિક્કા માટે પણ લોકો ઝઘડીને સૌહાર્દ ત્યજી દેશે. તેઓ પોતાના પ્રિય પ્રાણ પણ ત્યજવા તૈયાર થશે અને પોતાના જ સગાંને પણ મારી નાખશે.
Verse 42
न रक्षिष्यन्ति मनुजा: स्थविरौ पितरावपि । पुत्रान् भार्यां च कुलजां क्षुद्रा: शिश्नोदरंभरा: ॥ ४२ ॥
કલિયુગમાં મનુષ્યો વૃદ્ધ માતા-પિતાનું, સંતાનોનું અને કુલવતી પત્નીનું પણ રક્ષણ નહીં કરે. તેઓ અધોગતિ પામી માત્ર પેટ અને ઇન્દ્રિયસુખની જ ચિંતા કરશે।
Verse 43
कलौ न राजन्जगतां परं गुरुं त्रिलोकनाथानतपादपङ्कजम् । प्रायेण मर्त्या भगवन्तमच्युतं यक्ष्यन्ति पाषण्डविभिन्नचेतस: ॥ ४३ ॥
હે રાજન, કલિયુગમાં પાખંડ અને નાસ્તિકતાથી લોકોની બુદ્ધિ ભટકી જશે; તેથી ત્રિલોકના અધિપતિઓ પણ જેમના કમળચરણોમાં નમે છે એવા જગદ્ગુરુ અચ્યુત ભગવાનને તેઓ પ્રાયઃ યજ્ઞ-પૂજા અર્પણ નહીં કરે।
Verse 44
यन्नामधेयं म्रियमाण आतुर: पतन् स्खलन् वा विवशो गृणन् पुमान् । विमुक्तकर्मार्गल उत्तमां गतिं प्राप्नोति यक्ष्यन्ति न तं कलौ जना: ॥ ४४ ॥
મરણભયથી વ્યાકુળ થઈ પડતો-લપસતો, અચેતન સમાન હાલતમાં પણ જો કોઈ પરમેશ્વરના પવિત્ર નામનું ઉચ્ચારણ કરે, તો તે કર્મબંધનમાંથી મુક્ત થઈ ઉત્તમ ગતિ પામે; છતાં કલિયુગના લોકો તેને આરાધશે નહીં।
Verse 45
पुंसां कलिकृतान् दोषान् द्रव्यदेशात्मसम्भवान् । सर्वान् हरति चित्तस्थो भगवान् पुरुषोत्तम: ॥ ४५ ॥
કલિયુગમાં દ્રવ્ય, સ્થાન અને વ્યક્તિ—બધાં કલિદોષથી દૂષિત થાય છે; પરંતુ જે પુરુષોત્તમ ભગવાનને ચિત્તમાં સ્થિર કરે છે, તેના જીવનમાંથી એ સર્વ કલુષતા ભગવાન દૂર કરે છે।
Verse 46
श्रुत: सङ्कीर्तितो ध्यात: पूजितश्चादृतोऽपि वा । नृणां धुनोति भगवान् हृत्स्थो जन्मायुताशुभम् ॥ ४६ ॥
હૃદયમાં સ્થિત ભગવાન વિશે જો કોઈ શ્રવણ કરે, સંકીર્તન કરે, ધ્યાન કરે, પૂજા કરે અથવા માત્ર ભક્તિપૂર્વક આદર અર્પે, તો ભગવાન મનુષ્યના મનમાંથી હજારો જન્મોની અશુભ મલિનતા ધોઈ નાખે છે।
Verse 47
यथा हेम्नि स्थितो वह्निर्दुर्वर्णं हन्ति धातुजम् । एवमात्मगतो विष्णुर्योगिनामशुभाशयम् ॥ ४७ ॥
જેમ સોનામાં રહેલો અગ્નિ અન્ય ધાતુઓના અંશથી થયેલી કાળાશ દૂર કરે છે, તેમ હૃદયસ્થ વિષ્ણુ યોગીઓના અશુભ આશયને શુદ્ધ કરે છે।
Verse 48
विद्यातप:प्राणनिरोधमैत्री- तीर्थाभिषेकव्रतदानजप्यै: । नात्यन्तशुद्धिं लभतेऽन्तरात्मा यथा हृदिस्थे भगवत्यनन्ते ॥ ४८ ॥
દેવપૂજા, તપ, પ્રાણનિરોધ, મૈત્રી, તીર્થસ્નાન, વ્રત, દાન અને જપ વગેરે દ્વારા પણ અંતઃકરણને એવી પરમ શુદ્ધિ મળતી નથી જેવી હૃદયસ્થ અનંત ભગવાન પ્રગટ થાય ત્યારે મળે છે।
Verse 49
तस्मात् सर्वात्मना राजन् हृदिस्थं कुरु केशवम् । म्रियमाणो ह्यवहितस्ततो यासि परां गतिम् ॥ ४९ ॥
અતએવ, હે રાજન, સર્વાત્મનાથી કેશવને હૃદયમાં સ્થિર કર. મૃત્યુ સમયે પણ સાવધાન રહી તેની એકાગ્રતા રાખીશ તો નિશ્ચયે પરમ ગતિને પામશે।
Verse 50
म्रियमाणैरभिध्येयो भगवान् परमेश्वर: । आत्मभावं नयत्यङ्ग सर्वात्मा सर्वसंश्रय: ॥ ५० ॥
પ્રિય રાજન, ભગવાન પરમેશ્વર પરમ નિયંત્રણકર્તા છે. તેઓ સર્વાત્મા અને સર્વનો આશ્રય છે. મૃત્યુસમીપ રહેલા લોકો તેમને ધ્યાન કરે ત્યારે તેઓ તેમને તેમના નિત્ય આત્મસ્વરૂપનું જ્ઞાન કરાવે છે।
Verse 51
कलेर्दोषनिधे राजन्नस्ति ह्येको महान् गुण: । कीर्तनादेव कृष्णस्य मुक्तसङ्ग: परं व्रजेत् ॥ ५१ ॥
હે રાજન, કલિયુગ દોષોની નિધિ છે, છતાં તેમાં એક મહાન ગુણ છે—માત્ર શ્રીકૃષ્ણના નામકીર્તનથી મનુષ્ય બંધનમુક્ત થઈ પરમ ધામને પામે છે।
Verse 52
कृते यद्ध्यायतो विष्णुं त्रेतायां यजतो मखै: । द्वापरे परिचर्यायां कलौ तद्धरिकीर्तनात् ॥ ५२ ॥
સત્યયુગમાં વિષ્ણુનું ધ્યાન, ત્રેતાયુગમાં યજ્ઞો, દ્વાપરયુગમાં પ્રભુના ચરણોની સેવા—જે ફળ આપે, તે જ કલિયુગમાં માત્ર હરિનામ-કીર્તનથી, ‘હરે કૃષ્ણ’ મહામંત્ર જપથી પ્રાપ્ત થાય છે।
Frequently Asked Questions
She laughs because their conquest is based on bodily identification and political lust, while they themselves are “playthings” of death. The Earth’s critique is a dharma-śāstric inversion: rulers presume mastery over land and people, yet kāla inevitably strips them of everything. Her laughter functions as instruction (upadeśa), exposing the vanity of sovereignty and pushing the listener toward renunciation and the search for the eternal shelter in Bhagavān.
It presents dharma as standing on four legs—truthfulness, mercy, austerity, and charity—fully present in Satya-yuga. In Tretā, each leg is reduced by a quarter due to irreligious pillars (lying, violence, dissatisfaction, quarrel). In Dvāpara, dharma is halved, and in Kali only one quarter remains, steadily diminishing until destroyed. The chapter also correlates yugas with the dominance of guṇas in collective psychology: goodness (Satya), passion (Tretā), mixed passion/ignorance (Dvāpara), and ignorance (Kali).
The list includes celebrated rulers and formidable antagonists (e.g., Pṛthu, Bharata, Māndhātā, Sagara, Rāma, Raghu; and figures like Hiraṇyakaśipu, Vṛtra, Rāvaṇa). The rhetorical repetition intensifies the point: regardless of learning, heroism, or empire, all are conquered by time. The intended takeaway is not genealogical pride but vairāgya—worldly fame collapses into “historical accounts,” whereas devotion yields imperishable benefit.
The chapter culminates in nāma-saṅkīrtana: chanting the Hare Kṛṣṇa mahā-mantra. It teaches that while many practices (austerity, vows, holy baths, mantra recitation, demigod worship) offer some purification, the most complete cleansing occurs when the Supreme Lord is fixed within the heart—most readily achieved in Kali by chanting His holy names.