Adhyaya 8
Lakṣmī’s Emergence, Dhanvantari, and the Advent of Mohinī-mūrti
ભગવાન શિવે અગાઉ ઉત્પન્ન થયેલ હલાહલ વિષને નિષ્ક્રિય કર્યા પછી દેવો અને અસુરો ફરી નવી તાકાતથી સમુદ્ર-મંથન કરવા લાગ્યા. ત્યારે ક્રમે યજ્ઞઘૃત માટે સુરભિ, ઉચ્ચૈઃશ્રવા, ઐરાવત અને દિગ્ગજ, કૌસ્તુભ-પદ્મરાગાદિ દિવ્ય રત્નો, પારિજાત પુષ્પ અને અપ્સરાઓ પ્રગટ થયા. પછી શ્રીલક્ષ્મી (રમા) પ્રગટ થઈ અને નદીઓ, પૃથ્વી, ગાયો, ઋતુઓ, ઋષિઓ, ગંધર્વો તથા દિગ્ગજો દ્વારા તેમના મહાભિષેકથી પ્રતિષ્ઠા થઈ. લક્ષ્મીએ દેવ-અસુરાદિને જોઈ સમજી લીધું કે કોઈ પણ સંપૂર્ણ નિર્દોષ અને સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર નથી; તેથી સ્વયંસિદ્ધ મુકુન્દને વરી તેમને વરમાળા પહેરાવી. તેમના કટાક્ષથી દેવો સમૃદ્ધ થયા અને અસુરો નિરાશ થયા. ત્યારબાદ વારુણી પ્રગટ થઈ, જેને દૈત્યો લઈ ગયા. ધન્વંતરી અમૃત-કુંભ લઈને પ્રગટ થયા, પણ અસુરોએ તેને છીનવી લીધો; દેવોએ હરિનું શરણ લીધું. વિષ્ણુએ દૈત્યોને મોહીત કરવાની પ્રતિજ્ઞા કરી; તેઓ અમૃત માટે ઝઘડવા લાગ્યા—આથી આગળના અધ્યાયમાં મોહિની-મૂર્તિની લીલાનો આરંભ થાય છે।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच पीते गरे वृषाङ्केण प्रीतास्तेऽमरदानवा: । ममन्थुस्तरसा सिन्धुं हविर्धानी ततोऽभवत् ॥ १ ॥
વૃષભધ્વજ શિવજીએ વિષ પી લીધા પછી દેવો અને દાનવો પ્રસન્ન થયા અને વધુ જોરથી સમુદ્રમંથન કરવા લાગ્યા; પરિણામે સુરભિ નામની ગાય પ્રગટ થઈ।
Verse 2
तामग्निहोत्रीमृषयो जगृहुर्ब्रह्मवादिन: । यज्ञस्य देवयानस्य मेध्याय हविषे नृप ॥ २ ॥
હે રાજા પરીક્ષિત! વૈદિક વિધિઓમાં નિષ્ણાત અગ્નિહોત્રી ઋષિઓએ યજ્ઞમાં આહુતિ માટે જરૂરી શુદ્ધ ઘી મેળવવા તે સુરભિ ગાયને સ્વીકારી; એ ઘીથી દેવયાન માર્ગે ઉચ્ચ લોકો સુધી ઉન્નતિ થાય છે।
Verse 3
तत उच्चै:श्रवा नाम हयोऽभूच्चन्द्रपाण्डुर: । तस्मिन्बलि: स्पृहां चक्रे नेन्द्र ईश्वरशिक्षया ॥ ३ ॥
પછી ચંદ્ર સમાન ધવળ ઉચ્છૈઃશ્રવા નામનો ઘોડો પ્રગટ થયો. તેને મેળવવાની ઇચ્છા બલિ મહારાજે કરી; પરંતુ પરમેશ્વરની શીખથી ઇન્દ્રએ વિરોધ ન કર્યો।
Verse 4
तत ऐरावतो नाम वारणेन्द्रो विनिर्गत: । दन्तैश्चतुर्भि: श्वेताद्रेर्हरन्भगवतो महिम् ॥ ४ ॥
પછી સમુદ્રમંથનથી ઐરાવત નામનો ગજરાજ પ્રગટ થયો. તે શ્વેતવર્ણ હતો અને તેના ચાર દાંતોથી કૈલાસ પર્વત—ભગવાન શિવનું ધામ—ની મહિમાને પણ જાણે પડકારતો હતો।
Verse 5
ऐरावणादयस्त्वष्टौ दिग् गजा अभवंस्तत: । अभ्रमुप्रभृतयोऽष्टौ च करिण्यस्त्वभवन्नृप ॥ ५ ॥
પછી, હે રાજા, ઐરાવણ વગેરે આઠ દિગ્ગજ ઉત્પન્ન થયા, જે સર્વ દિશાઓમાં જઈ શકે. તેમજ અભ્રમુ વગેરે આઠ કરિણીઓ (હાથીણીઓ) પણ પ્રગટ થઈ।
Verse 6
कौस्तुभाख्यमभूद् रत्नं पद्मरागो महोदधे: । तस्मिन् मणौ स्पृहां चक्रे वक्षोऽलङ्करणे हरि: । ततोऽभवत् पारिजात: सुरलोकविभूषणम् । पूरयत्यर्थिनो योऽर्थै: शश्वद् भुवि यथा भवान् ॥ ६ ॥
પછી મહોદધિમાંથી કૌસ્તુભમણિ અને પદ્મરાગમણિ નામનાં પ્રસિદ્ધ રત્નો ઉત્પન્ન થયા. પોતાના વક્ષસ્થળને અલંકૃત કરવા ભગવાન હરિએ તેમને મેળવવાની ઇચ્છા કરી. ત્યારબાદ પારિજાત વૃક્ષ પ્રગટ થયું—સ્વર્ગલોકનું ભૂષણ. હે રાજા, જેમ તમે પૃથ્વી પર યાચકોની ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરો છો, તેમ પારિજાત સૌની કામનાઓ સદા પૂર્ણ કરે છે।
Verse 7
ततश्चाप्सरसो जाता निष्ककण्ठ्य: सुवासस: । रमण्य: स्वर्गिणां वल्गुगतिलीलावलोकनै: ॥ ७ ॥
પછી અપ્સરાઓ પ્રગટ થઈ. તેઓ સોનાના આભૂષણો અને કંઠહારોથી સજ્જ હતા તથા સુંદર વસ્ત્રો ધારણ કરેલા હતા. તેમની મનોહર, મંદ ગતિ અને લીલાભરી નજર સ્વર્ગવાસીઓના મનને મોહી લેતી હતી।
Verse 8
ततश्चाविरभूत् साक्षाच्छ्री रमा भगवत्परा । रञ्जयन्ती दिश: कान्त्या विद्युत् सौदामनी यथा ॥ ८ ॥
ત્યારબાદ સాక్షાત્ શ્રી રમા દેવી પ્રગટ થઈ, જે સંપૂર્ણપણે ભગવાનને સમર્પિત છે. તેણીની કાંતિથી દિશાઓ રંજિત થઈ; તે જાણે શ્વેત પર્વતને પ્રકાશિત કરતી વીજળીથી પણ વધુ તેજસ્વી હતી।
Verse 9
तस्यां चक्रु: स्पृहां सर्वे ससुरासुरमानवा: । रूपौदार्यवयोवर्णमहिमाक्षिप्तचेतस: ॥ ९ ॥
તેણીના રૂપ, ઔદાર્ય, યુવન, વર્ણ અને મહિમાથી આકર્ષાઈ દેવો, અસુરો અને માનવો—સર્વે તેની ઇચ્છા કરવા લાગ્યા; તે સર્વ ઐશ્વર્યની મૂળ સ્ત્રોત હતી।
Verse 10
तस्या आसनमानिन्ये महेन्द्रो महदद्भुतम् । मूर्तिमत्य: सरिच्छ्रेष्ठा हेमकुम्भैर्जलं शुचि ॥ १० ॥
દેવરાજ ઇન્દ્રે લક્ષ્મીદેવી માટે અતિ અદ્ભુત અને યોગ્ય આસન લાવ્યું. ગંગા-યમુના જેવી પવિત્ર નદીઓ મૂર્તિમતી બની સોનાના કળશોમાં શુદ્ધ જળ લઈને માતા લક્ષ્મીની સેવા માટે આવી.
Verse 11
आभिषेचनिका भूमिराहरत् सकलौषधी: । गाव: पञ्च पवित्राणि वसन्तो मधुमाधवौ ॥ ११ ॥
અભિષેક માટે ભૂમિદેવી મૂર્તિમતી બની સર્વ ઔષધિઓ અને જડીબુટ્ટીઓ એકત્ર લાવી. ગાયોએ પાંચ પવિત્ર પદાર્થ—દૂધ, દહીં, ઘી, ગોમૂત્ર અને ગોબર—આપ્યા; અને વસંતદેવે ચૈત્ર-વૈશાખમાં ઉત્પન્ન થયેલું બધું સંકલિત કર્યું।
Verse 12
ऋषय: कल्पयांचक्रुराभिषेकं यथाविधि । जगुर्भद्राणि गन्धर्वा नट्यश्च ननृतुर्जगु: ॥ १२ ॥
મહર્ષિઓએ શાસ્ત્રોક્ત વિધિ પ્રમાણે લક્ષ્મીદેવીનો અભિષેક કર્યો. ગંધર્વોએ સર્વમંગલ વૈદિક મંત્રો ગાયા, અને નર્તકીઓએ વેદવિહિત ગીતો ગાઈ સુંદર રીતે નૃત્ય કર્યું।
Verse 13
मेघा मृदङ्गपणवमुरजानकगोमुखान् । व्यनादयन् शङ्खवेणुवीणास्तुमुलनि:स्वनान् ॥ १३ ॥
મેઘો મૂર્તિમંત બની મૃદંગ, પણવ, મુરજ અને આનક જેવા વિવિધ ઢોલ વગાડવા લાગ્યા. સાથે શંખ, ગોમુખ નામના તૂરણા, વાંસળી અને વીણા પણ વાગ્યાં; આ બધાનો સંયુક્ત નાદ અત્યંત ગર્જનાભર્યો હતો।
Verse 14
ततोऽभिषिषिचुर्देवीं श्रियं पद्मकरां सतीम् । दिगिभा: पूर्णकलशै: सूक्तवाक्यैर्द्विजेरितै: ॥ १४ ॥
પછી દિશાઓના મહાગજોએ ગંગાજળથી ભરેલા પૂર્ણકલશો લઈને પદ્મહસ્તા સતી શ્રીદેવીનો અભિષેક કર્યો. વિદ્વાન બ્રાહ્મણોએ ઉચ્ચારેલા વૈદિક મંત્રોના નાદ સાથે તે અતિ સુંદર લાગી અને તે માત્ર ભગવાન નારાયણમાં જ એકનિષ્ઠ પતિવ્રતા રહી।
Verse 15
समुद्र: पीतकौशेयवाससी समुपाहरत् । वरुण: स्रजं वैजयन्तीं मधुना मत्तषट्पदाम् ॥ १५ ॥
સમુદ્રે પીળા કૌશેય વસ્ત્રોના ઉપરના અને નીચેના ભાગ અર્પણ કર્યા. જળના અધિદેવતા વરુણે મધથી મત્ત થયેલા ભમરાઓથી ઘેરાયેલી વૈજયંતી પુષ્પમાળા ભેટ આપી।
Verse 16
भूषणानि विचित्राणि विश्वकर्मा प्रजापति: । हारं सरस्वती पद्ममजो नागाश्च कुण्डले ॥ १६ ॥
પ્રજાપતિ વિશ્વકર્માએ વિવિધ પ્રકારના વિચિત્ર આભૂષણો આપ્યા. સરસ્વતી દેવીએ હાર અર્પણ કર્યો, અજ એટલે બ્રહ્માએ કમળ આપ્યું અને નાગલોકના નિવાસીઓએ કુંડળો ભેટ આપ્યા।
Verse 17
तत: कृतस्वस्त्ययनोत्पलस्रजं नदद्द्विरेफां परिगृह्य पाणिना । चचाल वक्त्रं सुकपोलकुण्डलं सव्रीडहासं दधती सुशोभनम् ॥ १७ ॥
પછી શુભ સ્વસ્ત્યયન વિધિથી સન્માનિત માતા લક્ષ્મી, ભમરાઓના ગુંજનથી નાદિત કમળમાળા હાથમાં ધારણ કરીને ચાલવા લાગી. લાજભરી હાસ્યરેખા, કુંડળોથી શોભિત કપોળ અને મનોહર મુખ સાથે તે અત્યંત શોભાયમાન લાગી।
Verse 18
स्तनद्वयं चातिकृशोदरी समं निरन्तरं चन्दनकुङ्कुमोक्षितम् । ततस्ततो नूपुरवल्गुशिञ्जितै- र्विसर्पती हेमलतेव सा बभौ ॥ १८ ॥
તેના બંને સ્તન સમ અને સુસ્થિત હતા; ચંદનલેપ અને કુંકુમથી સિંજાયેલા હતા, અને તેની કમર અત્યંત પાતળી હતી. તે જ્યાં-ત્યાં ચાલતી ત્યારે નૂપુરોની મધુર ઝણકાર સાથે તે જાણે સુવર્ણ લતા જેવી દેખાતી.
Verse 19
विलोकयन्ती निरवद्यमात्मन: पदं ध्रुवं चाव्यभिचारिसद्गुणम् । गन्धर्वसिद्धासुरयक्षचारण- त्रैपिष्टपेयादिषु नान्वविन्दत ॥ १९ ॥
ગંધર્વ, સિદ્ધ, અસુર, યક્ષ, ચારણ અને સ્વર્ગવાસીઓમાં ફરતી ફરતી લક્ષ્મીદેવીએ સૌને સૂક્ષ્મ રીતે તપાસ્યા; પરંતુ સ્વભાવથી નિર્દોષ, સ્થિર પદવાળો અને અવ્યભિચારી સદ્ગુણોથી યુક્ત એવો કોઈ મળ્યો નહીં. સૌમાં કંઈક દોષ હોવાથી તેમણે કોઈનું શરણ લીધું નહીં.
Verse 20
नूनं तपो यस्य न मन्युनिर्जयो ज्ञानं क्वचित् तच्च न सङ्गवर्जितम् । कश्चिन्महांस्तस्य न कामनिर्जय: स ईश्वर: किं परतोव्यपाश्रय: ॥ २० ॥
સભાને નિહાળી લક્ષ્મીદેવીએ મનમાં વિચાર્યું—જેણે મહાન તપ કર્યું છે તેણે પણ ક્રોધ જીત્યો નથી; કોઈ પાસે જ્ઞાન છે, પરંતુ તે આસક્તિથી રહિત નથી; કોઈ મહાન છે, છતાં કામને જીતતો નથી. જે પરાધીન છે તે પરમેશ્વર કેવી રીતે થઈ શકે?
Verse 21
धर्म: क्वचित् तत्र न भूतसौहृदं त्याग: क्वचित् तत्र न मुक्तिकारणम् । वीर्यं न पुंसोऽस्त्यजवेगनिष्कृतं न हि द्वितीयो गुणसङ्गवर्जित: ॥ २१ ॥
કોઈમાં ધર્મનું પૂર્ણ જ્ઞાન હોય શકે, છતાં સર્વ જીવો પ્રત્યે સૌહાર્દ ન હોય. કોઈમાં ત્યાગ હોય, પરંતુ તે મુક્તિનું કારણ નથી. કોઈમાં મહાન વીર્ય હોય, છતાં કાળના વેગને રોકી શકતો નથી. કોઈ ગુણાસક્તિ ત્યજી દે, તો પણ ભગવાન સમાન નથી. તેથી પ્રકૃતિના ગુણોના પ્રભાવથી સંપૂર્ણ મુક્ત કોઈ નથી.
Verse 22
क्वचिच्चिरायुर्न हि शीलमङ्गलं क्वचित् तदप्यस्ति न वेद्यमायुष: । यत्रोभयं कुत्र च सोऽप्यमङ्गल: सुमङ्गल: कश्च न काङ्क्षते हि माम् ॥ २२ ॥
કોઈને દીર્ઘાયુ મળે, પણ શુભ શીલ ન હોય. કોઈમાં શુભ શીલ હોય, પણ આયુષ્યની અવધિ નિશ્ચિત ન હોય. જ્યાં બંને હોય ત્યાં પણ કોઈક અમંગળ સ્વભાવ હોય; જેમ શિવજી ચિરંજીવી હોવા છતાં શ્મશાનવાસ જેવી અશુભ વૃત્તિ ધરાવે છે. અને સર્વ રીતે યોગ્ય હોય તોય જો ભગવાનના ભક્ત ન હોય, તો તેઓ મને પણ ઇચ્છતા નથી.
Verse 23
एवं विमृश्याव्यभिचारिसद्गुणै- र्वरं निजैकाश्रयतयागुणाश्रयम् । वव्रे वरं सर्वगुणैरपेक्षितं रमा मुकुन्दं निरपेक्षमीप्सितम् ॥ २३ ॥
આ રીતે સંપૂર્ણ વિચાર કર્યા પછી રમા (લક્ષ્મી) અવ્યભિચારી સદ્ગુણોથી યુક્ત, સ્વયંપૂર્ણ અને સર્વ ગુણોના આશ્રય એવા, સર્વગુણસંપન્ન વરને પસંદ કર્યો. જે સ્વતંત્ર છે અને જેને લક્ષ્મીની જરૂર નથી, છતાં સર્વથી ઇચ્છનીય એવા મુકુન્દને તેમણે પતિ રૂપે સ્વીકાર્યો.
Verse 24
तस्यांसदेश उशतीं नवकञ्जमालां माद्यन्मधुव्रतवरूथगिरोपघुष्टाम् । तस्थौ निधाय निकटे तदुर: स्वधाम सव्रीडहासविकसन्नयनेन याता ॥ २४ ॥
પછી પરમ પુરુષ ભગવાનના સમીપ જઈ શ્રીલક્ષ્મીદેવી એ તેમના ખભા પર નવી ખીલેલી કમળોની માળા મૂકી, જેને મધ શોધતા ભમરાઓના ગુંજનથી ઘેરાયેલ હતી. ત્યારબાદ પ્રભુના વક્ષસ્થળે સ્થાન મળવાની આશાથી, લાજભરી હાસ્ય અને વિકસિત નેત્રો સાથે તેઓ તેમની બાજુએ ઊભી રહી।
Verse 25
तस्या: श्रियस्त्रिजगतो जनको जनन्या वक्षोनिवासमकरोत् परमं विभूते: । श्री: स्वा: प्रजा: सकरुणेन निरीक्षणेन यत्र स्थितैधयत साधिपतींस्त्रिलोकान् ॥ २५ ॥
ભગવાન ત્રિલોકના પિતા છે અને પરમ વૈભવની સ્વામિની માતા લક્ષ્મીનું પરમ નિવાસ તેમનું વક્ષસ્થળ છે. લક્ષ્મીજી પોતાની અનુકૂળ અને કરુણ દૃષ્ટિથી ત્રણેય લોકોને—પ્રજા, પ્રજાપતિઓ અને દેવતાઓ સહિત—સમૃદ્ધિથી વધારેછે।
Verse 26
शङ्खतूर्यमृदङ्गानां वादित्राणां पृथु: स्वन: । देवानुगानां सस्त्रीणां नृत्यतां गायतामभूत् ॥ २६ ॥
ત્યારે શંખ, તૂર્ય અને મૃદંગ વગેરે વાદ્યોનો વિશાળ નાદ ગુંજી ઊઠ્યો. ગંધર્વલોક અને ચારણલોકના દેવાનુગો પોતાની પત્નીઓ સાથે નૃત્ય અને ગાન કરવા લાગ્યા।
Verse 27
ब्रह्मरुद्राङ्गिरोमुख्या: सर्वे विश्वसृजो विभुम् । ईडिरेऽवितथैर्मन्त्रैस्तल्लिङ्गै: पुष्पवर्षिण: ॥ २७ ॥
ત્યારે બ્રહ્મા, રુદ્ર (શિવ), મહર્ષિ અંગિરા વગેરે વિશ્વ-વ્યવસ્થાના સર્વ નિયામકો પુષ્પવર્ષા કરતાં કરતાં વિભુ ભગવાનની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા. તેઓ ભગવાનની પરાત્પર મહિમા દર્શાવતા સત્ય મંત્રોનું ઉચ્ચારણ કરતા હતા।
Verse 28
श्रियावलोकिता देवा: सप्रजापतय: प्रजा: । शीलादिगुणसम्पन्ना लेभिरे निर्वृतिं पराम् ॥ २८ ॥
લક્ષ્મીજીની કૃપાદૃષ્ટિ પડતાં જ દેવતાઓ, પ્રજાપતિઓ અને તેમની પ્રજા સદાચાર તથા ઉત્તમ (આધ્યાત્મિક) ગુણોથી સમૃદ્ધ બન્યા. તેથી તેઓ પરમ સંતોષ અને આનંદને પામ્યા।
Verse 29
नि:सत्त्वा लोलुपा राजन् निरुद्योगा गतत्रपा: । यदा चोपेक्षिता लक्ष्म्या बभूवुर्दैत्यदानवा: ॥ २९ ॥
હે રાજન, લક્ષ્મીદેવીની ઉપેક્ષા થવાથી દૈત્ય-દાનવો નિઃસત્ત્વ, લોભી, નિરુદ્યોગ અને લાજવિહોણા બન્યા; તેઓ ખિન્ન, મોહગ્રસ્ત અને નિરાશ થયા।
Verse 30
अथासीद् वारुणी देवी कन्या कमललोचना । असुरा जगृहुस्तां वै हरेरनुमतेन ते ॥ ३० ॥
પછી કમલલોચના વારુણી દેવી કન્યારૂપે પ્રગટ થઈ; શ્રીહરિ (કૃષ્ણ)ની અનુમતિથી અસુરોએ તેને સ્વીકારી લીધી।
Verse 31
अथोदधेर्मथ्यमानात् काश्यपैरमृतार्थिभि: । उदतिष्ठन्महाराज पुरुष: परमाद्भुत: ॥ ३१ ॥
હે મહારાજ, ત્યારબાદ કશ્યપના પુત્રો—દેવો અને દૈત્યો—અમૃતની ઇચ્છાથી ક્ષીરસાગરનું મથન કરતા હતા ત્યારે ત્યાંથી એક પરમ અદ્ભુત પુરુષ પ્રગટ થયો।
Verse 32
दीर्घपीवरदोर्दण्ड: कम्बुग्रीवोऽरुणेक्षण: । श्यामलस्तरुण: स्रग्वी सर्वाभरणभूषित: ॥ ३२ ॥
તેના ભુજદંડ લાંબા, સ્થૂલ અને બળવાન હતા; શંખસમાન ત્રિરેખાવાળી ગ્રીવા હતી; આંખોમાં લાલિમા અને વર્ણ શ્યામલ. તે યુવાન, પુષ્પમાળાધારી અને સર્વ આભરણોથી શોભિત હતો।
Verse 33
पीतवासा महोरस्क: सुमृष्टमणिकुण्डल: । स्निग्धकुञ्चितकेशान्तसुभग: सिंहविक्रम: । अमृतापूर्णकलसं बिभ्रद् वलयभूषित: ॥ ३३ ॥
તે પીતવસ્ત્રધારી હતો, વિશાળ વક્ષસ્થળવાળો અને ચમકતા મણિકુંડળોથી શોભિત હતો. તેલથી સ્નિગ્ધ થયેલા વાળના વળાંકદાર છેડા ધરાવતો, સુભગ અને સિંહસમાન પરાક્રમી હતો. કંકણોથી અલંકૃત થઈ, હાથમાં અમૃતથી ભરેલો કલશ ધારણ કરતો હતો।
Verse 34
स वै भगवत: साक्षाद्विष्णोरंशांशसम्भव: । धन्वन्तरिरिति ख्यात आयुर्वेददृगिज्यभाक् ॥ ३४ ॥
તે સాక్షાત્ ભગવાન વિષ્ણુના અંશના પણ અંશમાંથી પ્રગટ થયેલા ધન્વંતરી હતા. તેઓ આયુર્વેદના મહાજ્ઞાતા હતા અને દેવતા હોવાથી યજ્ઞોમાં ભાગ લેવા અધિકારી હતા.
Verse 35
तमालोक्यासुरा: सर्वे कलसं चामृताभृतम् । लिप्सन्त: सर्ववस्तूनि कलसं तरसाहरन् ॥ ३५ ॥
ધન્વંતરીને અમૃતથી ભરેલો કલશ લઈને આવતાં જોઈ, કલશ અને તેમાંનું અમૃત મેળવવાની લાલસાથી બધા અસુરોએ બળપૂર્વક તરત જ તે કલશ છીનવી લીધો.
Verse 36
नीयमानेऽसुरैस्तस्मिन्कलसेऽमृतभाजने । विषण्णमनसो देवा हरिं शरणमाययु: ॥ ३६ ॥
અસુરો જ્યારે તે અમૃતભરેલો કલશ લઈ જઈ રહ્યા હતા, ત્યારે દેવતાઓના મન ઉદાસ થઈ ગયા. તેથી તેઓ ભગવાન હરિના ચરણકમળોમાં શરણ ગયા.
Verse 37
इति तद्दैन्यमालोक्य भगवान्भृत्यकामकृत् । मा खिद्यत मिथोऽर्थं व: साधयिष्ये स्वमायया ॥ ३७ ॥
દેવતાઓની દિનતા જોઈ, ભક્તોની ઇચ્છા પૂર્ણ કરનાર ભગવાને કહ્યું—“દુઃખ ન કરો. હું મારી સ્વમાયાથી અસુરોમાં પરસ્પર ઝઘડો ઊભો કરી તેમને મોહીત કરીશ અને તમારું અમૃત મેળવવાનું કાર્ય સિદ્ધ કરીશ.”
Verse 38
मिथ: कलिरभूत्तेषां तदर्थे तर्षचेतसाम् । अहं पूर्वमहं पूर्वं न त्वं न त्वमिति प्रभो ॥ ३८ ॥
હે રાજા, અમૃત માટે તરસેલા અસુરોમાં તે બાબતે પરસ્પર ઝઘડો થયો. દરેકે કહ્યું—“હું પહેલાં, હું પહેલાં; તું નહીં, તું નહીં!”
Verse 39
देवा: स्वं भागमर्हन्ति ये तुल्यायासहेतव: । सत्रयाग इवैतस्मिन्नेष धर्म: सनातन: ॥ ३९ ॥ इति स्वान्प्रत्यषेधन्वै दैतेया जातमत्सरा: । दुर्बला: प्रबलान् राजन्गृहीतकलसान् मुहु: ॥ ४० ॥
કેટલાક દૈત્યો બોલ્યા—દેવતાઓએ પણ ક્ષીરસમુદ્ર મથનમાં સમાન પરિશ્રમ કર્યો છે; તેથી સત્રયાગની જેમ આ કાર્યમાં પણ સનાતન ધર્મ અનુસાર તેમને અમૃતમાં પોતાનો ભાગ મળવો યોગ્ય છે. હે રાજન, આ રીતે દુર્બળ દૈત્યો કલશ પકડી રહેલા પ્રબળ દૈત્યોને વારંવાર અટકાવતા રહ્યા.
Verse 40
देवा: स्वं भागमर्हन्ति ये तुल्यायासहेतव: । सत्रयाग इवैतस्मिन्नेष धर्म: सनातन: ॥ ३९ ॥ इति स्वान्प्रत्यषेधन्वै दैतेया जातमत्सरा: । दुर्बला: प्रबलान् राजन्गृहीतकलसान् मुहु: ॥ ४० ॥
કેટલાક દૈત્યો બોલ્યા—દેવતાઓ પણ ક્ષીરસમુદ્ર મથનમાં સમાન પરિશ્રમના ભાગીદાર છે; તેથી સત્રયાગની જેમ આ કાર્યમાં પણ સનાતન ધર્મ અનુસાર તેમને અમૃતમાં પોતાનો ભાગ અર્હ છે. હે રાજન, આ રીતે ઈર્ષ્યાથી ભરેલા દુર્બળ દૈત્યો કલશ પકડી રહેલા પ્રબળ દૈત્યોને વારંવાર અટકાવતા રહ્યા.
Verse 41
एतस्मिन्नन्तरे विष्णु: सर्वोपायविदीश्वर: । योषिद्रूपमनिर्देश्यं दधार परमाद्भुतम् ॥ ४१ ॥ प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् । समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम् ॥ ४२ ॥ नवयौवननिर्वृत्तस्तनभारकृशोदरम् । मुखामोदानुरक्तालिझङ्कारोद्विग्नलोचनम् ॥ ४३ ॥ बिभ्रत् सुकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् । सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम् ॥ ४४ ॥ विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्वीपशोभया । काञ्च्या प्रविलसद्वल्गुचलच्चरणनूपुरम् ॥ ४५ ॥ सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनै: । दैत्ययूथपचेत:सु काममुद्दीपयन् मुहु: ॥ ४६ ॥
એ સમયે સર્વ ઉપાય જાણનાર ઈશ્વર ભગવાન વિષ્ણુએ પરમ અદ્ભુત, અવર્ણનીય સ્ત્રીરૂપ ધારણ કર્યું. તે મોહિની દર્શનીય, નવી ઉગેલી કાળી કમળ જેવી શ્યામવર્ણી, સર્વ અંગે સુંદર; સમાન કાનના આભૂષણોથી શોભિત, સુંદર કપોલ, ઊંચી નાસિકા અને યુવાન તેજથી ભરેલા મુખવાળી હતી.
Verse 42
एतस्मिन्नन्तरे विष्णु: सर्वोपायविदीश्वर: । योषिद्रूपमनिर्देश्यं दधार परमाद्भुतम् ॥ ४१ ॥ प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् । समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम् ॥ ४२ ॥ नवयौवननिर्वृत्तस्तनभारकृशोदरम् । मुखामोदानुरक्तालिझङ्कारोद्विग्नलोचनम् ॥ ४३ ॥ बिभ्रत् सुकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् । सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम् ॥ ४४ ॥ विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्वीपशोभया । काञ्च्या प्रविलसद्वल्गुचलच्चरणनूपुरम् ॥ ४५ ॥ सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनै: । दैत्ययूथपचेत:सु काममुद्दीपयन् मुहु: ॥ ४६ ॥
તેના નવયૌવનમાં વિકસેલા સ્તનભારથી તેની કમર અત્યંત પાતળી દેખાતી હતી. તેના મુખ અને દેહની સુગંધથી આકર્ષાયેલા ભમરા ગુંજાર કરતા ચારે તરફ ફરતા, તેથી તેની આંખો ચંચળ થતી હતી.
Verse 43
एतस्मिन्नन्तरे विष्णु: सर्वोपायविदीश्वर: । योषिद्रूपमनिर्देश्यं दधार परमाद्भुतम् ॥ ४१ ॥ प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् । समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम् ॥ ४२ ॥ नवयौवननिर्वृत्तस्तनभारकृशोदरम् । मुखामोदानुरक्तालिझङ्कारोद्विग्नलोचनम् ॥ ४३ ॥ बिभ्रत् सुकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् । सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम् ॥ ४४ ॥ विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्वीपशोभया । काञ्च्या प्रविलसद्वल्गुचलच्चरणनूपुरम् ॥ ४५ ॥ सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनै: । दैत्ययूथपचेत:सु काममुद्दीपयन् मुहु: ॥ ४६ ॥
તે પોતાના સુંદર કેશભાર પર ખીલેલી મલ્લિકા ફૂલોની માળા ધારણ કરતી હતી; તેનો સુગઠિત કંઠ હાર-આભૂષણોથી શોભિત હતો અને ભુજાઓ અંગદોથી ભૂષિત હતી. નિર્મળ વસ્ત્રથી ઢંકાયેલા તેના નિતંબ સૌંદર્ય-સમુદ્રમાં દ્વીપ સમા લાગતા; કાંસી અને ચાલતા ચરણનૂપુરોની મધુર ઝંકારથી તે વધુ ઝળહળતી હતી. લાજભર્યા સ્મિત, ભ્રૂવિલાસ અને તિરછા અવલોકનથી તે દૈત્ય-સમૂહના ચિત્તમાં વારંવાર કામને પ્રજ્વલિત કરતી રહી।
Verse 44
एतस्मिन्नन्तरे विष्णु: सर्वोपायविदीश्वर: । योषिद्रूपमनिर्देश्यं दधार परमाद्भुतम् ॥ ४१ ॥ प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् । समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम् ॥ ४२ ॥ नवयौवननिर्वृत्तस्तनभारकृशोदरम् । मुखामोदानुरक्तालिझङ्कारोद्विग्नलोचनम् ॥ ४३ ॥ बिभ्रत् सुकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् । सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम् ॥ ४४ ॥ विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्वीपशोभया । काञ्च्या प्रविलसद्वल्गुचलच्चरणनूपुरम् ॥ ४५ ॥ सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनै: । दैत्ययूथपचेत:सु काममुद्दीपयन् मुहु: ॥ ४६ ॥
તેમના સુંદર કેશકલાપમાં ખીલેલા મલ્લિકા પુષ્પોની માળા હતી. તેમનું સુંદર ગળું હારથી અને ભુજાઓ બાજુબંધથી સુશોભિત હતી.
Verse 45
एतस्मिन्नन्तरे विष्णु: सर्वोपायविदीश्वर: । योषिद्रूपमनिर्देश्यं दधार परमाद्भुतम् ॥ ४१ ॥ प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् । समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम् ॥ ४२ ॥ नवयौवननिर्वृत्तस्तनभारकृशोदरम् । मुखामोदानुरक्तालिझङ्कारोद्विग्नलोचनम् ॥ ४३ ॥ बिभ्रत् सुकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् । सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम् ॥ ४४ ॥ विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्वीपशोभया । काञ्च्या प्रविलसद्वल्गुचलच्चरणनूपुरम् ॥ ४५ ॥ सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनै: । दैत्ययूथपचेत:सु काममुद्दीपयन् मुहु: ॥ ४६ ॥
તેમનું શરીર સ્વચ્છ સાડીથી ઢંકાયેલું હતું અને નિતંબ સૌંદર્યના સાગરમાં દ્વીપ સમાન શોભતા હતા. કમર પર કંદોરો અને ચરણોમાં ઝાંઝર રણકતા હતા.
Verse 46
एतस्मिन्नन्तरे विष्णु: सर्वोपायविदीश्वर: । योषिद्रूपमनिर्देश्यं दधार परमाद्भुतम् ॥ ४१ ॥ प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् । समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम् ॥ ४२ ॥ नवयौवननिर्वृत्तस्तनभारकृशोदरम् । मुखामोदानुरक्तालिझङ्कारोद्विग्नलोचनम् ॥ ४३ ॥ बिभ्रत् सुकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् । सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम् ॥ ४४ ॥ विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्वीपशोभया । काञ्च्या प्रविलसद्वल्गुचलच्चरणनूपुरम् ॥ ४५ ॥ सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनै: । दैत्ययूथपचेत:सु काममुद्दीपयन् मुहु: ॥ ४६ ॥
શરમયુક્ત સ્મિત અને ભ્રમરોના વિલાસપૂર્ણ સંકેતોથી તેમણે દૈત્યપતિઓના ચિત્તમાં વારંવાર કામવાસના જાગૃત કરી.
Frequently Asked Questions
Lakṣmī’s deliberation highlights a Bhāgavata criterion: conditioned greatness is mixed with faults under the guṇas. Austerity may coexist with anger, knowledge with desire, power with subjection to kāla, and even longevity with inauspicious conduct. Since none are fully independent or completely pure, she chooses Mukunda, who is svatantra (independent), nirguṇa (transcendent to material modes), and the reservoir of all auspicious qualities.
The chapter depicts a universal consecration: sacred rivers bring waters, earth brings herbs, cows provide pañca-gavya, seasons provide auspicious produce, sages conduct rites, and celestial musicians chant Vedic mantras. Theologically it signifies that śrī (prosperity and auspicious order) is not random wealth but a sanctified, dharma-aligned potency that naturally rests on Viṣṇu’s chest and blesses administrators (devas) who serve cosmic order.
Dhanvantari is a plenary expansion (aṁśa) connected to Viṣṇu who appears carrying the amṛta-kumbha and is expert in bhaiṣajya-vidyā (medicine/Ayurveda). His emergence teaches that healing and longevity are ultimately divine endowments within yajña and cosmic administration; it also becomes the narrative pivot for the conflict over nectar.
Their quarrel arises from possessiveness and entitlement: after seizing the nectar by force, they cannot establish a stable principle of distribution. This internal fracture is precisely what Hari anticipates; it sets the stage for Mohinī-mūrti, through whom Viṣṇu uses yogamāyā to protect the devas and restore dharmic allocation.
Vāruṇī is a goddess associated with intoxicants and the governance of drunkards. The demons’ taking her, with the Lord’s permission, reflects their attraction to sense-enjoyment and diversion, contrasting with the devas’ focus on sacrificial order and foreshadowing how asuric impulses make them vulnerable to delusion when Mohinī appears.