Sukta 4

Mantra 1

ऋषभः १८ उपरिष्टाद्बृहती, २१ आस्तारपङ्क्तिः। सा॒ह॒स्रस्त्वे॒ष ऋ॑ष॒भः पय॑स्वा॒न् विश्वा॑ रू॒पाणि॑ व॒क्षणा॑सु॒ बिभ्र॑त्। भ॒द्रं दा॒त्रे यज॑मानाय॒ शीक्ष॑न् बार्हस्प॒त्य उ॒स्रिय॒स्तन्तु॒माता॑न्

સહસ્રગુણ તીવ્ર ઋષભ, પયસ્વાન, પોતાના વક્ષણાઓ (પાંજર/કટિ)માં સર્વ રૂપો અને બળ ધારણ કરતો—દાતા અને યજમાનને ભદ્ર કલ્યાણ શીખવતો—બાર્હસ્પત્ય (બૃહસ્પતિનો) ઉસ્રિયાઓ (માતૃગાયો) વચ્ચે વંશપરંપરાનો તંતુ (સૂત) ગૂંથતો.

Mantra 2

अ॒पां यो अग्ने॑ प्रति॒मा ब॒भूव॑ प्र॒भूः सर्व॑स्मै पृथि॒वीव॑ दे॒वी। पि॒ता व॒त्सानां॒ पति॑र॒घ्न्यानां॑ साह॒स्रे पोषे॒ अपि॑ नः कृणोतु

હે અગ્નિ, જે અપાં (જળો)નો પ્રતિમા સમાન બની ગયો છે—સર્વ માટે પ્રભુ, દેવી પૃથ્વી સમાન મહાન—વાછરડાઓનો પિતા, અઘ્ન્યા (અવધ્ય) ગાયોનો સ્વામી: તે અમારે ઉપર સહસ્રગুণ પોષણ-સમૃદ્ધિ વરસાવે.

Mantra 3

पुमा॑न॒न्तर्वा॒न्त्स्थवि॑रः॒ पय॑स्वा॒न् वसोः॒ कब॑न्धमृष॒भो बि॑भर्ति । तमिन्द्रा॑य प॒थिभि॑र्देव॒यानै॑र्हु॒तम॒ग्निर्व॑हतु जा॒तवे॑दाः

પુરુષ, અંતરમાં પરિપૂર્ણ, સ્થિર, દૂધથી સમૃદ્ધ—વૃષભ વાસુ (ધન)નો કબન્ધ (ધડ) ધારણ કરે છે. તેને ઇન્દ્ર માટે હુત કરાયેલું, દેવયાન માર્ગોથી, જાતવેદા અગ્નિ વહન કરે.

Mantra 4

पि॒ता व॒त्सानां॒ पति॑र॒घ्न्याना॒मथो॑ पि॒ता म॑ह॒तां गर्ग॑राणाम्। व॒त्सो ज॒रायु॑ प्रति॒धुक् पी॒यूष॑ आ॒मिक्षा॑ घृ॒तं तद् व॑स्य॒ रेतः॑

વાછરડાઓનો પિતા, અઘ્ન્યા (અવધ્ય) ગાયોનો સ્વામી—અને મહાન ગર્ગરા (ગર્જનારા)નો પણ પિતા. વાછરડો, જરાયુ (પ્લેસેંટા), પ્રતિધુક્ (દૂધ આપનાર), પીયૂષ (પ્રથમ દૂધ), આમિક્ષા (જમેલું દૂધ), ઘૃત—આ તેનું રેતસ્ (બીજ) છે.

Mantra 5

दे॒वानां॑ भा॒ग उ॑पना॒ह ए॒षो॒३पां रस॒ ओष॑धीनां घृ॒तस्य॑ । सोम॑स्य भ॒क्षम॑वृणीत श॒क्रो बृ॒हन्नद्रि॑रभव॒द् यच्छरी॑रम्

આ દેવોનો નિર્ધારિત ભાગ છે—આ ઉપનાહ (બંધાણ/બાંધવું): જળનો રસ, ઔષધિઓનો રસ, અને ઘૃતનો રસ. શક્રે સોમનો ભક્ષ્ય ભાગ પોતાના માટે પસંદ કર્યો; જ્યારે તે શરીર બન્યું, ત્યારે પથ્થર મહાન થયો.

Mantra 6

सोमे॑न पू॒र्णं क॒लशं॑ बिभर्षि॒ त्वष्टा॑ रु॒पाणां॑ जनि॒ता प॑शू॒नाम्। शि॒वास्ते॑ सन्तु प्रज॒न्वऽ इ॒ह या इ॒मा न्य॑स्मभ्यं॑ स्वधिते यच्छ॒ या अ॒मूः

સોમથી પરિપૂર્ણ કલશ તું ધારણ કરે છે; ત્વષ્ટૃ—રૂપોના જનક, પશુઓના જનક. અહીં તારી પ્રજનન-શક્તિઓ કલ્યાણકારી રહે—આ જે અહીં હાજર છે તે પણ; અને હે સ્વધિતિ (સુધારવાળી/તીક્ષ્ણ ધારવાળી), અમને તે પણ આપ જે ત્યાં પર છે.

Mantra 7

आज्यं बिभर्ति घृ॒तम॑स्य॒ रेतः॑ साह॒स्रः पोष॒स्तमु॑ य॒ज्ञमा॑हुः । इन्द्र॑स्य रू॒पमृ॑ष॒भो वसा॑नः॒ सो अ॒स्मान् दे॑वाः शि॒व ऐतु॑ द॒त्तः

આજ્ય ઘૃતને પોતાનું રેત (બીજ) તરીકે ધારણ કરે છે; સહસ્રગুণ પોષણ—એને જ તેઓ યજ્ઞ કહે છે. ઇન્દ્રનું રૂપ ધારણ કરેલો, વૃષભ સમાન, દત્ત (અર્પિત) થયેલો તે—હે દેવો, કલ્યાણકારી બની—અમારી પાસે આવે.

Mantra 8

इन्द्र॒स्यौजो॒ वरु॑णस्य बा॒हू अ॒श्विनो॒रंसौ॑ म॒रुता॑मि॒यं क॒कुत्। बृह॒स्पतिं॒ संभृ॑तमे॒तमा॑हु॒र्ये धीरा॑सः क॒वयो॒ ये म॑नी॒षिणः॑

ઇન્દ્રનું ઓજ, વરુણના બાહુ, અશ્વિનોરના અંસ (ખભા)—આ મરુતોની કકુત્ (શિખર/શ્રેષ્ઠતા) છે. આને તેઓ ‘બૃહસ્પતિ’ કહે છે—સુસંયોજિત; જે ધીર છે, કવિ છે, અને મનીષી (વિચારશીલ) છે.

Mantra 9

दैवी॒र्विशः॒ पय॑स्वा॒ना त॑नोषि॒ त्वामिन्द्रं॒ त्वां सर॑स्वन्तमाहुः । स॒हस्रं॒ स एक॑मुखा ददाति॒ यो ब्रा॑ह्म॒ण ऋ॑ष॒भमा॑जु॒होति॑

દૈવી વિશો, દૂધથી સમૃદ્ધ, તું વિસ્તારે છે; તને ઇન્દ્ર કહે છે, તને સરસ્વંત કહે છે. એક જ મુખમાંથી તે હજાર આપે છે—જે બ્રાહ્મણ ઋષભ (વૃષભ)ને આહુતિરૂપે અર્પે છે.

Mantra 10

बृह॒स्पतिः॑ सवि॒ता ते॒ वयो॑ दधौ॒ त्वष्टु॑र्वा॒योः पर्या॒त्मा त॒ आभृ॑तः । अ॒न्तरि॑क्षे॒ मन॑सा त्वा जुहोमि ब॒र्हिष्टे॒ द्यावा॑पृथि॒वी उ॒भे स्ता॑म्

બૃહસ્પતિ અને સવિતા તને તારો પ્રાણવય (જીવનબળ) સ્થાપે છે; ત્વષ્ટૃ અને વાયુનો સર્વવ્યાપી આત્મરસ તારા માટે અહીં લાવવામાં આવ્યો છે. અંતરિક્ષમાં મનથી હું તને હવન કરું છું; બર્હિષ (પવિત્ર ઘાસ) પર દ્યાવા-પૃથિવી—બન્ને—સ્થિર ઊભાં રહે.

Mantra 11

य इन्द्र॑ इव दे॒वेषु॒ गोष्वेति॑ वि॒वाव॑दत्। तस्य॑ ऋष॒भस्याङ्गा॑नि ब्र॒ह्मा सं स्तौ॑तु भ॒द्रया॑

જે દેવોમાં ઇન્દ્ર સમાન, ગાયો વચ્ચે ચાલે છે અને ઊંચે સ્વરથી ગર્જે છે—તે ઋષભના અંગોનું બ્રાહ્મણ શુભ વાણીથી સર્વથા સ્તુતિ કરે.

Mantra 12

पा॒र्श्वे आ॑स्ता॒मनु॑मत्या॒ भग॑स्यास्तामनू॒वृजौ॑ । अ॒ष्ठी॒वन्ता॑वब्रवीन्मि॒त्रो ममै॒तौ केव॑ला॒विति॑

પાર્શ્વોમાં અનુમતિ સ્થાપિત હતી; ભગના હતા બે જોડિયા ભાગો, અસ્થિથી દૃઢ. મિત્ર બોલ્યો: ‘આ બે તો માત્ર મારા જ છે.’

Mantra 13

भ॒सदा॑सीदादि॒त्यानां॒ श्रोणी॑ आस्तां॒ बृह॒स्पतेः॑ । पुच्छं॒ वात॑स्य दे॒वस्य॒ तेन॑ धूनो॒त्योष॑धीः

પીઠનો ભાગ આદિત્યોનો હતો; કટિભાગ બૃહસ્પતિનો સ્થાપિત થયો. પૂંછડો દેવ વાયુનો છે; તેનાથી તે ઔષધિઓને ધૂંધીને દૂર દૂર ફેલાવે છે.

Mantra 14

गुदा॑ आसन्त्सिनीवा॒ल्याः सू॒र्याया॒स्त्वच॑मब्रुवन्। उ॒त्था॒तुर॑ब्रुवन् प॒द ऋ॑ष॒भं यदक॑ल्पयन्

ગૂદા-ભાગો સીનીવાલીનો હતો; અને ત્વચા—એમ તેમણે કહ્યું—સૂર્યાનો હતી. જ્યારે તેમણે વૃષભને યથાવત્ રચ્યો, ત્યારે ‘ઉત્થાતૃ’ના પાદો વિષે તેમણે વાણી ઉચ્ચારી.

Mantra 15

क्रो॒ड आ॑सीज्जामिशं॒सस्य॒ सोम॑स्य क॒लशो॑ धृ॒तः । दे॒वाः सं॒गत्य॒ यत् सर्व॑ ऋष॒भं व्यक॑ल्पयन्

કોળ (અંક) હતો; જાતિ-સ્તુતિ કરનાર સોમ માટે કલશ દૃઢપણે ધરાયો. જ્યારે સર્વ દેવો એકસાથે સંમિલિત થઈ, ઋષભ (વૃષભ)ને પ્રગટ કરીને યોગ્ય રીતે ગોઠવવા લાગ્યા.

Mantra 16

ते कुष्ठि॑काः स॒रमा॑यै कू॒र्मेभ्यो॑ अदधुः श॒फान्। ऊब॑ध्यमस्य की॒टेभ्यः॑ श्वव॒र्तेभ्यो॑ अधारयन्

તે કુષ્ઠિકાઓએ કાચબાઓમાંથી લીધેલા ખુરા સરમાને અર્પ્યા; અને કીટકો તથા શ્વવર્ત (કૂતરા-ભટકતા) જીવોથી ઊબધ્યના વિનાશક દોષને અટકાવી રાખ્યો.

Mantra 17

शृङ्गा॑भ्यां॒ रक्ष॑ ऋष॒त्यव॑र्तिं हन्ति॒ चक्षु॑षा । शृ॒णोति॑ भ॒द्रं कर्णा॑भ्यां॒ गवां॒ यः पति॑र॒घ्न्यः

બે શિંગડાંથી તે આક્રમણ કરનાર રક્ષસને પ્રહાર કરે છે; આંખથી અવર્તિ (પરાવર્તન/પ્રતિઘાત)ને સંહાર કરે છે. બે કાનોથી તે કલ્યાણ સાંભળે છે—ગાયોનો સ્વામી, અઘ્ન્ય (અવધ્ય, અહિંસ્ય) તે.

Mantra 18

श॒त॒याजं॒ स य॑जते॒ नैनं॑ दुन्वन्त्य॒ग्नयः॑ । जिन्व॑न्ति॒ विश्वे॒ तं दे॒वा यो ब्रा॑ह्म॒ण ऋ॑ष॒भमा॑जु॒होति॑

તે શતયાજક ગણાય છે; અગ્નિઓ તેને પીડતા નથી. સર્વ દેવો તેને પોષે છે—જે બ્રાહ્મણ થઈને ઋષભ (વૃષભ)ને આહુતિરૂપે અર્પે છે.

Mantra 19

ब्रा॒ह्म॒णेभ्य॑ ऋष॒भं द॒त्त्वा वरी॑यः कृणुते॒ मनः॑ । पुष्टिं॒ सो अ॒घ्न्यानां॒ स्वे गो॒ष्ठेऽव॑ पश्यते

બ્રાહ્મણોને ઋષભ (વૃષભ) અર્પણ કરીને તે પોતાનું મન વધુ ઉત્તમ બનાવે છે; અને અઘ્ન્યા—અહિંસનીય ગાયો—ની પુષ્ટિ/સમૃદ્ધિ તે પોતાના જ ગોષ્ઠમાં સ્પષ્ટ રીતે જુએ છે.

Mantra 20

गावः॑ सन्तु प्र॒जाः स॒न्त्वथो॑ अस्तु तनूब॒लम्। तत् सर्व॒मनु॑ मन्यन्तां दे॒वा ऋ॑षभदा॒यिने॑

ગાયો રહે; પ્રજા રહે; અને વધુમાં દેહબળ રહે. એ સર્વ બાબતમાં દેવો—વૃષભ (બળવાન બળદ) આપનારને—પૂર્ણ સંમતિ આપે.

Mantra 21

अ॒यं पिपा॑न॒ इन्द्र॒ इद् र॒यिं द॑धातु चेत॒नीम्। अ॒यं धे॒नुं सु॒दुघां॒ नित्य॑वत्सां॒ वशं॑ दुहां विप॒श्चितं॑ प॒रो दि॒वः

આ ભરપૂર થતો ઇન્દ્ર નિશ્ચયે ચેતનાદાયક (જીવન જગાડનાર) ધન આપે. આ (દાન) સારા દોહણવાળી, સદાય વાછરડાવાળી, હાથને વશ, દૂધ આપતી—વિપશ્ચિત (જ્ઞાની)—ધેનુ લાવે; સ્વર્ગથી પરના લોકમાંથી આવેલું વરદાન.

Mantra 22

पि॒शङ्ग॑रूपो नभ॒सो व॑यो॒धा ऐ॒न्द्रः शुष्मो॑ वि॒श्वरू॑पो न॒ आग॑न्। आयु॑र॒स्मभ्यं॒ दध॑त् प्र॒जां च॑ रा॒यश्च॒ पोषै॑र॒भि नः॑ सचताम्

પિશંગ (તામ્રવર્ણ) રૂપવાળો, મેઘમાંથી જીવન આપનાર, ઇન્દ્રનો શુષ્મ (પરાક્રમ)—વિશ્વરૂપ—અમારી પાસે આવ્યો છે. અમને આયુષ્ય અને પ્રજા સ્થાપિત કરીને, ધન પણ પોષણો સાથે અમારી આસપાસ દૃઢપણે જોડાઈ રહે.

Mantra 23

उपे॒होप॑पर्चना॒स्मिन् गो॒ष्ठ उप॑ पृञ्च नः । उप॑ ऋष॒भस्य॒ यद् रेत॒ उपे॑न्द्र॒ तव॑ वी॒र्यऽम्

અહીં જ આવો, હે છાંટનાર (ઉપપર્ચના); આ ગોશાળામાં અમારે ઉપર છાંટો. અહીં લાવો વૃષભનું રેત; અહીં, હે ઇન્દ્ર, તમારું વીર્ય (પરાક્રમ) પણ.

Mantra 24

ए॒तं वो॒ युवा॑नं॒ प्रति॑ दध्मो॒ अत्र॒ तेन॒ क्रीड॑न्तीश्चरत॒ वशाँ॒ अनु॑ । मा नो॑ हासिष्ट ज॒नुषा॑ सुभागा रा॒यश्च॒ पोषै॑र॒भि नः॑ सचध्वम्

આ યુવાનને અમે અહીં તમારાં આગળ સ્થાપીએ છીએ; તેની સાથે રમતાં રમતાં, હે વશા (વશમાં રહેતી ગાયો), તેના પાછળ અનુસરીને તમારાં માર્ગે ચાલો. જન્મથી જ શુભભાગી, અમને ન છોડશો; અને પોષણવાળી સમૃદ્ધિઓ સાથે ધન અમારે ચારે તરફ ચોંટીને રહે.