Atharva Veda 9.4.2 — Kanda 9, Anuvaka 1, Sukta 4, Mantra 2

Sukta 4

Sanskrit (Devanagari)

अ॒पां यो अग्ने॑ प्रति॒मा ब॒भूव॑ प्र॒भूः सर्व॑स्मै पृथि॒वीव॑ दे॒वी। पि॒ता व॒त्सानां॒ पति॑र॒घ्न्यानां॑ साह॒स्रे पोषे॒ अपि॑ नः कृणोतु

IAST Transliteration

apā́ṃ yó agné pratímā babhū́va prabhū́ḥ sárvasmai pṛthivī́va devī́ | pitā́ vatsā́nāṃ pátir aghnyā́nāṃ sāhasré póṣe ápi naḥ kṛṇotu

English Translation (Griffith/Whitney)

He who, O Agni, hath become the waters’ very counterpart—mighty for all, like Earth the Goddess—father of calves, lord of the inviolable cows: in thousandfold thriving let him make it come upon us.

Translation

હે અગ્નિ, જે અપાં (જળો)નો પ્રતિમા સમાન બની ગયો છે—સર્વ માટે પ્રભુ, દેવી પૃથ્વી સમાન મહાન—વાછરડાઓનો પિતા, અઘ્ન્યા (અવધ્ય) ગાયોનો સ્વામી: તે અમારે ઉપર સહસ્રગুণ પોષણ-સમૃદ્ધિ વરસાવે.

Word by Word

• अपाम्: of the waters
• अपाम्: सम्बन्ध (षष्ठी) / अधिकरण-सम्बन्ध
• Type: Noun
• Root: अप् (प्रातिपदिक) → अप्/आपः

• यः: who
• यः: कर्तृ
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• अग्ने: O Agni
• अग्ने: सम्बोधन
• Type: Noun
• Root: अग्नि (प्रातिपदिक)

• प्रतिमा: a counterpart; likeness
• प्रतिमा: प्रत्यय/पूरक (प्रथमा-समानााधिकरण) / विधेय
• Type: Noun
• Root: प्रति-मा (प्रातिपदिक)

• बभूव: has become; became
• बभूव: क्रिया
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)

• प्रभूः: mighty; powerful
• प्रभूः: विशेषण (यः इत्यस्य)
• Type: Adjective
• Root: प्र-भू (कृदन्त/प्रातिपदिक ‘प्रभू’)

• सर्वस्मै: to everyone; for all
• सर्वस्मै: सम्प्रदान
• Type: Pronoun/Adjective
• Root: सर्व (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• पृथिवी: the Earth
• पृथिवी: कर्तृ (द्वितीय-वाक्ये) / समानााधिकरण
• Type: Noun
• Root: पृथिवी (प्रातिपदिक)

• इव: like; as
• इव: उपमान-निर्देशक
• Type: Indeclinable
• Root: इव

• देवी: the goddess
• देवी: समानााधिकरण (पृथिवी इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: देवी (प्रातिपदिक)

• पिता: father
• पिता: कर्तृ/समानााधिकरण
• Type: Noun
• Root: पितृ (प्रातिपदिक)

• वत्सानाम्: of the calves
• वत्सानाम्: सम्बन्ध (षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: वत्स (प्रातिपदिक)

• पतिः: lord; master
• पतिः: कर्तृ/समानााधिकरण
• Type: Noun
• Root: पति (प्रातिपदिक)

• अघ्न्यानाम्: of the cows (the ‘not-to-be-slain’ ones)
• अघ्न्यानाम्: सम्बन्ध (षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: अघ्न्या (प्रातिपदिक)

• साहस्रे: in/at the thousandfold (measure)
• साहस्रे: अधिकरण (स्थाने/विषये)
• Type: Adjective
• Root: साहस्र (प्रातिपदिक)

• पोषे: in prosperity; in nourishment
• पोषे: अधिकरण (विषये)
• Type: Noun
• Root: पोष (प्रातिपदिक)

• अपि: also; moreover
• अपि: समुच्चय/अवधारण
• Type: Indeclinable
• Root: अपि

• नः: of us; our
• नः: सम्बन्ध (षष्ठी)
• Type: Pronoun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• कृणोतु: may he make; let him grant
• कृणोतु: क्रिया
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)

Attribution

Rishi: Not specified in the provided excerpt

Devata: Agni (as prosperity-regulator of waters; cattle-lord by extension)

Chandas: Triṣṭubh-like cadence (as transmitted in AV style; not explicitly given in the input)

Mantra Rasa

Primary: shanta

Secondary: adbhuta