Adhyaya 4
Book 2 frames the state as an administered machine whose reliability depends on disciplined superintendence. Chapter 2.4, read as fort-policy, converts urban design into coercive capacity: where people live, where goods are stored, where gates open, and where liminal populations are placed are all instruments of rule. The king’s conquest-trajectory (vijigiṣu) requires a city that can absorb shocks—siege, fire, scarcity, intrigue—without internal collapse. Hence Kautilya prescribes: guild housing in structurally supervised quarters; auspicious and strategic granaries and halls in the city-center; directional gate-naming that encodes command and ritual legitimacy; defensive-moat external spacing with sanctuaries/forests/bridges planned at range; cemetery zoning by varṇa and the relegation of socially “dangerous” groups to the periphery; agrarian boundary-setting for householders; wells and multi-year stockpiles; continuous renewal of stores; and a deliberately “many-headed” force structure to prevent bribery and enemy subornation. Fort (durga) here is not stone alone but a governed ecology of space, supply, and loyalty.
Sutras
Sutra 1
त्रयः प्राचीना राजमार्गास्त्रय उदीचीना इति वास्तुविभागः ॥ कZ_०२.४.०१ ॥
નગર-યોજનાનો વિભાગ એવો—પૂર્વ દિશામાં જતા ત્રણ રાજમાર્ગો અને ઉત્તર દિશામાં જતા ત્રણ રાજમાર્ગો.
Sutra 2
स द्वादशद्वारो युक्तोदकभ्रमच्छन्नपथः ॥ कZ_०२.४.०२ ॥
તે (નગર/દુર્ગ) બાર દ્વારો ધરાવતું હોવું જોઈએ, જળ-પરિક્રમા (ખાઈ/જળવ્યવસ્થા)થી યુક્ત હોવું જોઈએ, અને ઢાંકેલા/ગુપ્ત માર્ગો હોવા જોઈએ.
Sutra 3
चतुर्दण्डान्तरा रथ्याः ॥ कZ_०२.४.०३ ॥
રથ્યા (ગલીઓ/રસ્તાઓ) ચાર દંડ જેટલી પહોળાઈ/અંતરવાળી હોવી જોઈએ.
Sutra 4
राजमार्गद्रोणमुखस्थानीयराष्ट्रविवीतपथाः सम्यानीयव्यूहश्मशानग्रामपथाश्चाष्टदण्डाः ॥ कZ_०२.४.०४ ॥
રાજમાર્ગો, દ્રોણમુખ (સીમાંત/રણનીતિક ચોકી) સુધીના માર્ગો, સ્થાનિક વહીવટી સ્થાનો સુધીના માર્ગો, રાજ્ય/પ્રદેશની અંદરના માર્ગો, તેમજ સમ્યાનીય, સૈન્ય-વ્યૂહ, શ્મશાન અને ગામોના માર્ગો—આ બધાં આઠ દંડ (પહોળા) હોવા જોઈએ.
Sutra 5
चतुर्दण्डः सेतुवनपथः द्विदण्डो हस्तिक्षेत्रपथः पञ्चारत्नयो रथपथः चत्वारः पशुपथः द्वौ क्षुद्रपशुमनुष्यपथः ॥ कZ_०२.४.०५ ॥
સેતુ/બંધ-અને-વન માર્ગ ચાર દંડ (પહોળો) હોવો જોઈએ; હસ્તિક્ષેત્ર (હાથીઓનો વિસ્તાર) માર્ગ બે દંડ; રથમાર્ગ પાંચ અરત્નિ; પશુમાર્ગ ચાર; અને નાના પશુઓ તથા પગપાળા માણસોનો માર્ગ બે.
Sutra 6
प्रवीरे वास्तुनि राजनिवेशश्चातुर्वर्ण्यसमाजीवे ॥ कZ_०२.४.०६ ॥
પ્રવીર (મુખ્ય/કેન્દ્રિય) સ્થાને રાજનિવાસ તથા ચાતુર્વર્ણ્યની જીવનોપાર્જન-વ્યવસ્થા સ્થાપવી જોઈએ.
Sutra 7
वास्तुहृदयादुत्तरे नवभागे यथोक्तविधानमन्तःपुरं प्रान्मुखमुदन्मुखं वा कारयेत् ॥ कZ_०२.४.०७ ॥
વાસ્તુહૃદયથી ઉત્તર તરફના નવમા ભાગમાં, જણાવેલા નિયમ મુજબ અંતઃપુરનું નિર્માણ કરાવવું; તે પૂર્વમુખી અથવા ઉત્તરમુખી હોવું જોઈએ.
Sutra 8
तस्य पूर्वोत्तरं भागमाचार्यपुरोहितेज्यातोयस्थानं मन्त्रिणश्चावसेयुः पूर्वदक्षिणं भाग्ं महानसं हस्तिशाला कोष्ठागारं च ॥ कZ_०२.४.०८ ॥
તેના ઉત્તર-પૂર્વ ભાગમાં આચાર્યનું નિવાસ, પુરોહિતનું નિવાસ, પૂજા તથા પાણીનું સ્થાન અને મંત્રીઓના નિવાસ હોવા જોઈએ. તેના દક્ષિણ-પૂર્વ ભાગમાં મહાનસ (મોટી રસોડીઘર), હસ્તિશાળા અને કોષ્ઠાગાર હોવા જોઈએ.
Sutra 9
ततः परं गन्धमाल्यरसपण्याः प्रसाधनकारवः क्षत्रियाश्च पूर्वां दिशमधिवसेयुः ॥ कZ_०२.४.०९ ॥
તે પછી, સુગંધ, માળા અને રસ/પાનિયોના વેપારીઓ, પ્રસાધનકારો અને ક્ષત્રિયો પૂર્વ દિશામાં વસે.
Sutra 10
दक्षिणपूर्वं भागं भाण्डागारमक्षपटलं कर्मनिषद्याश्च दक्षिणपश्चिमं भागं कुप्यगृहमायुधागारं च ॥ कZ_०२.४.१० ॥
દક્ષિણ-પૂર્વ ભાગમાં ભાંડાગાર (ગોદામ/ભંડાર), અક્ષપટલ (હિસાબ કચેરી) અને કર્મનિષદ્યા (કાર્ય કચેરી) સ્થાપિત કરવી. દક્ષિણ-પશ્ચિમ ભાગમાં કુપ્યગૃહ (મૂલ્યવાન વસ્તુઓનો ખજાનો) અને આયુધાગાર (શસ્ત્રાગાર) સ્થાપિત કરવું.
Sutra 11
ततः परं नगरधान्यव्यावहारिककार्मान्तिकबलाध्यक्षाः पक्वान्नसुरामांसपण्या रूपाजीवास्तालावचरा वैश्याश्च दक्षिणां दिशमधिवसेयुः ॥ कZ_०२.४.११ ॥
ત્યારબાદ દક્ષિણ દિશામાં નગર, ધાન્ય, વ્યવહાર/લેવડદેવડ, કારખાનાં/ઉત્પાદન અને બળ/સેનાના અધ્યક્ષો; પક્વ અન્ન, દારૂ અને માંસ વેચનારાઓ; રૂપથી જીવિકા ચલાવનારાઓ (મનોરંજનકર્મી/વેશ્યા વગેરે); ભ્રમણશીલ કલાકારો; તેમજ વૈશ્ય/વેપારીઓ વસે.
Sutra 12
पश्चिमदक्षिणं भागं खरोष्ट्रगुप्तिस्थानं कर्मगृहं च पश्चिमोत्तरं भागं यानरथशालाः ॥ कZ_०२.४.१२ ॥
દક્ષિણ‑પશ્ચિમ ભાગમાં ગધેડા‑ઊંટની રક્ષા/પહેરા માટેનું સ્થાન અને કર્મગૃહ (કાર્યશાળા/કાર્યગૃહ) સ્થાપવું. ઉત્તર‑પશ્ચિમ ભાગમાં વાહનો અને રથોની શાળાઓ સ્થાપવી.
Sutra 13
ततः परमूर्णासूत्रवेणुचर्मवर्मशस्त्रावरणकारवः शूद्राश्च पश्चिमां दिशमधिवसेयुः ॥ कZ_०२.४.१३ ॥
ત્યારબાદ પશ્ચિમ દિશામાં ઊન, સૂત/ધાગો, વાંસ, ચામડું, બખ્તર, શસ્ત્રો અને આવરણ બનાવનારા કારીગરો; તેમજ શૂદ્રો વસે.
Sutra 14
उत्तरपश्चिमं भागं पण्यभैषज्यगृहमुत्तरपूर्वं भागं कोशो गवाश्वं च ॥ कZ_०२.४.१४ ॥
ઉત્તર‑પશ્ચિમ ભાગમાં માલસામાન અને ઔષધિઓનું ગૃહ/ભંડાર સ્થાપવું. ઉત્તર‑પૂર્વ ભાગમાં કોશ (ખજાનો) અને ગાય‑ઘોડાનું સ્થાન/સ્થાપના સ્થાપવી.
Sutra 15
ततः परं नगरराजदेवतालोहमणिकारवो ब्राह्मणाश्चोत्तरां दिशमधिवसेयुः ॥ कZ_०२.४.१५ ॥
ત્યારબાદ ઉત્તર દિશામાં નગરના રાજદેવતાઓ સાથે સંબંધિત લોકો, ધાતુ અને મણિ/રત્નના કારીગરો, તેમજ બ્રાહ્મણો વસે.
Sutra 16
वास्तुच्छिद्रानुशालेषु श्रेणीप्रपणिनिकाया आवसेयुः ॥ कZ_०२.४.१६ ॥
વાસ્તુ-ખંડોના આયોજનબદ્ધ છિદ્રો/ખુલાસાઓને અનુરૂપ ગલીઓ/પંક્તિઓમાં શ્રેણીઓ (ગિલ્ડ) અને પ્રપણી-નિકાય (દુકાનદાર/વેપારી-સમૂહ) વસે.
Sutra 17
अपराजिताप्रतिहतजयन्तवैजयन्तकोष्ठान् शिववैश्रवणाश्विश्रीमदिरागृहाणि च पुरमध्ये कारयेत् ॥ कZ_०२.४.१७ ॥
નગરના મધ્યમાં અપરાજિતા, પ્રતિહત, જયંત અને વૈજયંત નામનાં કોષ્ઠ (ભંડારગૃહ) તેમજ શિવ અને વૈશ્રવણનાં ગૃહ/મંદિર, અને અશ્વી, શ્રી તથા મદિરાનાં ગૃહો પણ બનાવડાવાં.
Sutra 18
यथोद्देशं वास्तुदेवताः स्थापयेत् ॥ कZ_०२.४.१८ ॥
નિર્ધારિત સ્થાન-વહેંચણી મુજબ વાસ્તુદેવતાઓની સ્થાપના કરવી.
Sutra 19
ब्राह्माइन्द्रयाम्यसैनापत्यानि द्वाराणि ॥ कZ_०२.४.१९ ॥
દ્વારો બ્રાહ્મ, ઐન્દ્ર, યામ્ય અને સૈનાપત્ય (નામ/વહેંચણી)ના હોવા જોઈએ.
Sutra 20
बहिः परिखाया धनुःशतापकृष्टाश्चैत्यपुण्यस्थानवनसेतुबन्धाः कार्याः यथादिशं च दिग्देवताः ॥ कZ_०२.४.२० ॥
પરિખા બહાર, સો ધનુષ્ય જેટલા અંતરે, ચૈત્ય, પુણ્યસ્થાન, આરક્ષિત વનો અને સેતુબંધ (બંધ/કોઝવે) બનાવવાં; તેમજ દિગ્દેવતાઓને તેમની તેમની દિશા મુજબ સ્થાપિત કરવાં.
Sutra 21
उत्तरः पूर्वो वा श्मशानभागो वर्णोत्तमानाम् दक्षिणेन श्मशानं वर्णावराणाम् ॥ कZ_०२.४.२१ ॥
ઉચ્ચ વર્ણો માટે શ્મશાન-વિભાગ ઉત્તર અથવા પૂર્વ તરફ હોવો જોઈએ; નીચ વર્ણો માટે શ્મશાન દક્ષિણ તરફ હોવું જોઈએ.
Sutra 22
तस्यातिक्रमे पूर्वः साहसदण्डः ॥ कZ_०२.४.२२ ॥
તે નિયમનું ઉલ્લંઘન કરવાથી પ્રથમ (ન્યૂનતમ સ્તરનો) સાહસ-દંડ લાદવો.
Sutra 23
पाषण्डचण्डालानां श्मशानान्ते वासः ॥ कZ_०२.४.२३ ॥
પાષંડો અને ચાંડાલોનું નિવાસ શ્મશાનના છેડે હોવું જોઈએ.
Sutra 24
कर्मान्तक्षेत्रवशेन कुटुम्बिनां सीमानं स्थापयेत् ॥ कZ_०२.४.२४ ॥
કાર્યસ્થળો અને ખેતીના ખેતરોની ગોઠવણી અનુસાર ગૃહસ્થોની સીમાઓ સ્થાપિત કરવી.
Sutra 25
तेषु पुष्पफलवाटान्धान्यपण्यनिचयांश्चानुज्ञाताः कुर्युः ॥ कZ_०२.४.२५ ॥
તે વિસ્તારોમાં, જેમને મંજૂરી હોય તેઓ ફૂલ-ફળના બાગ અને અનાજ તથા માલસામાનના સંગ્રહસ્થાન/ઢગલા રાખી શકે.
Sutra 26
दशकुलीवाटं कूपस्थानम् ॥ कZ_०२.४.२६ ॥
કૂવાનું સ્થાન દસ કુટુંબો/ઘરોની એક એકમ માટે ઉપયોગી હોવું જોઈએ.
Sutra 27
सर्वस्नेहधान्यक्षारलवणगन्धभैषज्यशुष्कशाकयवसवल्लूरतृणकाष्ठलोहचर्माङ्गारस्नायुविषविषाणवेणुवल्कलसारदारुप्रहरणावरणाश्मनिचयाननेकवर्षोपभोगसहान् कारयेत् ॥ कZ_०२.४.२७ ॥
તેને તમામ તેલ અને ચરબી, અનાજ, ક્ષાર, મીઠું, સુગંધિત દ્રવ્યો, ઔષધિઓ, સુકાં શાકભાજી, જવ, ચારો, ઘાસ, લાકડું, ધાતુઓ, ચામડું, કોયલો, સ્નાયુ, વિષ, શિંગાં, વાંસ, છાલ-તંતુ, રેઝિન/સાર, ઇમારતી લાકડું, શસ્ત્રો, રક્ષણ સાધનો અને પથ્થરના જથ્થા—ઘણા વર્ષો સુધી ઉપયોગયોગ્ય—તૈયાર કરાવી સંગ્રહિત/જાળવી રાખવા જોઈએ।
Sutra 28
नवेनानवं शोधयेत् ॥ कZ_०२.४.२८ ॥
જૂનાને નવા વડે બદલીને જથ્થાની નિયમિત તપાસ અને નવિકરણ કરવું જોઈએ।
Sutra 29
हस्त्यश्वरथपादातमनेकमुख्यमवस्थापयेत् ॥ कZ_०२.४.२९ ॥
તેને હાથી, અશ્વદળ, રથ અને પાયદળથી બનેલું બહુ-મુખી મુખ્ય દળ તૈનાત કરવું જોઈએ।
Sutra 30
अनेकमुख्यं हि परस्परभयात्परोपजापं नोपैति ॥ कZ_०२.४.३० ॥
ઘણા નેતાઓ ધરાવતું સમૂહ પરસ્પર ભયને કારણે બીજાની ઉશ્કેરણીમાં આવતું નથી।
Sutra 31
एतेनान्तपालदुर्गसंस्कारा व्याख्याताः ॥ कZ_०२.४.३१ ॥
આથી સીમાંત-રક્ષકોના નિયમો તથા કિલ્લાઓની વ્યવસ્થા સમજાવવામાં આવી છે।
Sutra 32
क्षिपेज्जनपदे चैतान् सर्वान्वा दापयेत्करान् ॥ कZ_०२.४.३२च्द् ॥
તેમને જનપદમાં હાંકી કાઢવા જોઈએ; અથવા તો બધાને કર ચૂકવવા પાડવા જોઈએ।
Frequently Asked Questions
A city that is habitable and siege-resilient: stable markets through regulated storage and renewal, reduced fire/riot/sabotage risk via zoning and supervised quarters, dependable water access (wells), and higher compliance through legitimacy markers (vāstudevatā, directional order).
For violating the prescribed cemetery/zoning arrangement (tasyātikrame), the text specifies the 'pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ'—the first/lowest grade of sāhasa fine (a coercive penalty for transgressive, disorder-causing acts). Other directives imply administrative correction and enforcement by city and gate authorities.