Adhyaya 257

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे सीमाविवादादिनिर्णयो नाम षट्पञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ सप्तपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः वाक्पारुष्यादिप्रकरणम् अग्निर् उवाच सत्यासत्यान्यथा स्तोत्रैर् न्यूनाङ्गेन्द्रियरोगिणां क्षेपं करोति चेद्दण्ड्यः पणानर्धत्रयोदश

આ રીતે આગ્નેય મહાપુરાણમાં ‘સીમાવિવાદાદિનિર્ણય’ નામનો ૨૫૬મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ૨૫૭મો અધ્યાય ‘વાક્પારુષ્યાદિ-પ્રકરણ’ આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—કોઈ વ્યક્તિ સત્ય કે અસત્ય બોલતો હોય તોય, વ્યંગ્ય-સ્તુતિ અથવા ટોણા દ્વારા અંગહીન, ઇન્દ્રિયદોષયુક્ત અથવા રોગી વ્યક્તિનું ઉપહાસ કરે તો તે દંડનીય છે; તેને સાડા બાર પણનો દંડ થાય।

Verse 2

अभिगन्तास्मि भगिनीम्मातरं वा तवेति च शपन्तं दापयेद्राजा पञ्चविंशतिकं दमं

જો કોઈ શપથ લેતાં કહે—“હું તારી બહેન અથવા તારી માતા પર દુષ્કર્મ/અપમાન કરીશ,” તો રાજાએ તે શપથકર્તા પાસેથી પચ્ચીસ પણનો દંડ વસૂલ કરાવવો।

Verse 3

अर्धो ऽधमेषु द्विगुणः परस्त्रीषूत्तमेषु च दण्डप्रणयनं कार्यं वर्णजात्युत्तराधरैः

નીચી સ્થિતિના અપરાધી માટે દંડ અડધો; પરસ્ત્રીસંબંધી અપરાધમાં તથા ઊંચી સ્થિતિના માટે દંડ દ્વિગુણો. દંડપ્રણયન અપરાધી અને પીડિતના વર્ણ-સ્થિતિનાં ઊંચ-નીચ ક્રમ અનુસાર નક્કી કરવો.

Verse 4

प्रातिलोम्यापवादेषु द्विगुणत्रिगुणा दमाः वर्णानामानुलोम्येन तस्मादेवार्धहानितः

પ્રાતિલોમ (ઉલટા ક્રમ) તથા અપવાદ/નિંદાના પ્રસંગોમાં (ઉચ્ચ) વર્ણો માટે દંડદ્રવ્ય દ્વિગુણ કે ત્રિગુણ થાય; પરંતુ અનુલોમ (યોગ્ય ક્રમ) માં તેથી દંડ અડધો ઘટે છે.

Verse 5

वाहुग्रीवानेत्रसक्थिविनाशे वाचिके दमः शत्यस्ततो ऽर्धिकः पादनासाकर्णिकरादिषु

બાહુ, ગ્રીવા, નેત્ર અથવા જાંઘનો નાશ/કાર્યહાનિ થાય તો નિર્ધારિત દંડધન સો (એકમ) છે. પગ, નાક, કાન, કાનપાટી વગેરેને ઇજા થાય તો તેનો અડધો દંડ છે.

Verse 6

अशक्तस्तु वदन्नेवन्दण्डनीयः पणान् दश तथा शक्तः प्रतिभुवं दद्यात् क्षेमाय तस्य तु

જે અસમર્થ હોવા છતાં આવી રીતે કહે, તેને દસ પણનો દંડ થાય; અને જે સમર્થ હોય, તેણે તેના ક્ષેમ માટે પ્રતિભૂ (જામીન) આપવો જોઈએ.

Verse 7

पतनीयकृते क्षेपे दण्डी मध्यमसाहसः उपपातकयुक्ते तु दाप्यः प्रथमसाहसं

પતનીય (પતનકારક ગંભીર અપરાધ) સંબંધિત ક્ષેપ/આક્રમણ થાય તો અપરાધી પર મધ્યમ-સાહસ દંડ લાગશે; અને જો તે ઉપપાતક-યુક્ત હોય તો પ્રથમ-સાહસ દંડ ભરાવવો.

Verse 8

त्रैविद्यनृपदेवानां क्षेप उत्तमसाहसः दद्यादित्यत्र दाप्य इति पाठो भवितुं युक्तः मध्यमो ज्ञातिपूगानां प्रथमो ग्रामदेशयोः

ત્રૈવિદ્ય (વેદવિદ્), રાજા અથવા દેવતા પ્રત્યે કરાયેલ ક્ષેપ/અપમાન ઉત્તમ સાહસ (અત્યંત ગંભીર ઉદ્ધત અપરાધ) છે. ‘દદ્યાત્’ના સ્થાને ‘દાપ્ય’ (દંડ ભરાવવો) એવો પાઠ વધુ યુક્ત છે. જ્ઞાતિ અથવા પૂગ/સંઘ પ્રત્યે મધ્યમ; ગ્રામ/દેશ પ્રત્યે પ્રથમ (ન્યૂન) ગણાય છે.

Verse 9

असाक्षिकहते चिह्नैर् युक्तिभिन्नागमेन च द्रष्टव्यो व्यवहारस्तु कूटचिह्नकृताद्भयात्

સાક્ષી ન હોવાથી જ્યારે વ્યવહાર (વિવાદ) અટકે, ત્યારે તેને બાહ્ય ચિહ્નો અને આગમાધારિત યુક્તિ (તર્ક) વડે તપાસવો જોઈએ; કૂટચિહ્ન ઘડનારાઓના ભયથી આમ કરવું.

Verse 10

भस्मपङ्करजःस्पर्शे दण्डो दशपणः स्मृतः अमेध्यपार्ष्णिनिष्ठ्यूतस्पर्शने द्विगुणः स्मृतः

ભસ્મ, કાદવ અથવા ધૂળ સ્પર્શ કરવાથી દસ પણનો દંડ સ્મૃત છે. અને અમેધ્ય (અપવિત્ર)—જેમ કે મલિન એડી અથવા થૂંક—સ્પર્શ કરવાથી દંડ દ્વિગુણ કહેવાયો છે.

Verse 11

समेष्वेवं परस्त्रीषु द्विगुणस्तूत्तमेषु च हीनेष्वर्धं दमो मोहमदादिभिरदण्डनम्

પરસ્ત્રીસંબંધી દમન/પ્રાયશ્ચિત્ત આ રીતે—સમકક્ષ સ્ત્રી માટે જેમ કહ્યું છે; ઉત્તમ (ઉચ્ચ) સ્ત્રી માટે દ્વિગુણ; હીન સ્ત્રી માટે અર્ધ. પરંતુ મોહ, મદ (નશો) વગેરે કારણે થયું હોય તો દંડ ન કરવો.

Verse 12

विप्रपीडाकरं च्छेद्यमङ्गमब्राह्मणस्य तु उद्गूर्णे प्रथमो दण्डः संस्पर्शे तु तदर्धिकः

બ્રાહ્મણને પીડા પહોંચાડનાર અબ્રાહ્મણનું દોષી અંગ કાપવું. માત્ર હાથ/શસ્ત્ર ઉંચકવાથી પ્રથમ દંડ; અને સ્પર્શ/આઘાત થાય તો તેનાથી અર્ધાધિક દંડ વિધેય છે.

Verse 13

उद्गूर्णे हस्तपादे तु दशविंशतिकौ दमौ परस्परन्तु सर्वेषां शास्त्रे मध्यमसाहसः

જો કોઈ વ્યક્તિ મારવા માટે હાથ કે પગ ઉંચો કરે, તો દંડ દસ અથવા વીસ દામ; પરંતુ સર્વ પક્ષોમાં પરસ્પર આવું થાય તો શાસ્ત્રે તેને ‘મધ્યમ-સાહસ’ ગણ્યું છે।

Verse 14

पादकेशांशुककरोल्लुञ्चनेषु पणान् दश पीडाकर्षां शुकावेष्टपादाध्यासे शतन्दमः

પગ, વાળ, વસ્ત્ર અથવા હાથ ખેંચી/ઉખેડી લેવાના કૃત્યોમાં દંડ દસ પણ. પીડા આપી ખેંચવામાં તથા કપડામાં લપેટી પગથી કચડવામાં દંડ સો પણ છે।

Verse 15

शोणितेन विना दुःस्वङ्कुर्वन् काष्ठादिभिर्नरः द्वात्रिंशतं पणान् दाप्यो द्विगुणं दर्शने ऽसृजः

લાકડાં વગેરે વડે મારવાથી પીડા થાય પણ લોહી ન નીકળે તો બત્રીસ પણ દંડ ભરવો; લોહી દેખાય તો દંડ દ્વિગુણો થાય।

Verse 16

करपाददतो भङ्गे च्छेदने कर्णनासयोः मध्यो दण्डो व्रणोद्भेदे मृतकल्पहते तथा

હાથ, પગ અથવા દાંત તૂટે ત્યારે; કાન કે નાક કાપવામાં આવે ત્યારે; તેમજ ઘા ફાટી ખુલ્લો થાય ત્યારે અને માણસને મૃતસમાન કરી દે તેવી મારામારીમાં—મધ્યમ દંડ નિર્ધારિત છે।

Verse 17

चेष्टाभोजनवाग्रोधे नेत्रादिप्रतिभेदने कन्धराबाहुसक्थ्याञ्च भङ्गे मध्यमसाहसः

કોઈની ચળવળ, ભોજન અથવા વાણી રોકવી; આંખ વગેરે અંગોને ઇજા કરવી; તેમજ ગળા, બાહુ અને જાંઘના ભંગ કરવો—આ બધું ‘મધ્યમ-સાહસ’ નામનું મધ્ય-સ્તરનું હિંસક અપરાધ છે।

Verse 18

एकं घ्नतां बहूनाञ्च यथोक्ताद्द्विगुणा दमाः कलहापहृतं देयं दण्डस्तु द्विगुणः स्मृतः

એકને મારનાર અને અનેકને મારનાર—બન્ને માટે પૂર્વોક્ત દંડનો દ્વિગુણ દમ (દંડ) થાય. કલહમાં અપહૃત જે હોય તે પરત આપવું, અને દંડ પણ દ્વિગુણ માન્યો છે.

Verse 19

दुःखमुत्पादयेद्यस्तु स समुत्थानजं व्ययम् द्वाविंशतिपणामिति ख दाप्यो दण्डञ्च यो यस्मिन् कलहे समुदाहृतः

જે કોઈ બીજાને દુઃખ ઉપજાવે, તેણે તે પ્રસંગથી ઊભા થયેલા ખર્ચનું ચૂકવણું કરવું. તેની દંડરાશિ બાવીસ પણ કહેવાઈ છે; અને જે કલહ-પ્રકરણમાં જે દંડ નિર્ધારિત હોય તે જ લાગુ કરવો.

Verse 20

तरिकः स्थलजं शुल्कं गृह्नन् दण्ड्यः पणान्दश ब्राह्मणप्रातिवेश्यानामेतदेवानिमन्त्रणे

તરિક (નાવિક/શુલ્ક વસૂલનાર) જો સ્થલ-શુલ્ક લે તો તેને દસ પણ દંડ કરવો. બ્રાહ્મણો અને પ્રાતિવેશ્ય (રક્ષિત મહેમાન/વિશેષ નિવાસી) માટે પણ અનિમંત્રણે (યોગ્ય આમંત્રણ વિના) આ જ નિયમ લાગુ પડે છે.

Verse 21

अभिघाते तथा भेदे च्छेदे बुद्ध्यावपातने पणान्दाप्यः पञ्चदशविंशतिं तत्त्रयन्तथा

અભિઘાત (મારપીટ), ભેદ (હાનિ/તોડફોડ), છેદ (કાપવું/અંગછેદ) અને બુદ્ધ્યવપાતન (બુદ્ધિ/સંવેદના હ્રાસ) માટે પંદરથી વીસ પણ સુધી દંડ ભરવો; અને ઉચ્ચતર દરજ્જે તેનો ત્રિગુણ પણ.

Verse 22

दुःस्वोत्पादिगृहे द्रव्यं क्षिपन् प्राणहरं तथा षाडशाद्यं पणात् दाप्यो द्वितीयो मध्यमन्दमम्

દુઃસ્વોત્પાદિ (અશુભ/દુર્ભાગ્યગ્રસ્ત) ઘરમાં દ્રવ્ય ફેંકનાર, તેમજ પ્રાણહર (વિષ) પદાર્થ આપનાર—એવો દ્વિતીય શ્રેણીનો અપરાધી સોળ પણથી શરૂ થતો મધ્યમ, થોડો શમિત દમ (દંડ) ચૂકવે.

Verse 23

दुःखे च शोणितोत्पादे शाखाङ्गच्छेदने तथा दण्डः क्षुद्रपशूनां स्याद्द्विपणप्रभृतिः क्रमात्

દુઃખ પહોંચાડવું, લોહી કાઢવું તથા અંગ/શાખા કાપવું—આવા પ્રસંગોમાં ક્ષુદ્ર પશુઓ માટે દંડ બે પણથી શરૂ થઈ દોષની ગંભીરતા મુજબ ક્રમે વધે છે।

Verse 24

लिङ्गस्य च्छेदने मृत्तौ मध्यमो मूल्यमेव च महापशूनामेतेषु स्थानेषु द्विगुणा दमाः

લિંગ કાપવાના તથા મૃત્યુના પ્રસંગે મધ્યમ શ્રેણીનો દંડ દેવાનો અને સાથે પૂર્ણ મૂલ્ય (વળતર) પણ ચૂકવવાનું; આવા સ્થાનોમાં મહાપશુઓ માટે દંડ દ્વિગુણો થાય છે।

Verse 25

प्ररोहिशाखिनां शाखास्कन्धसर्वविदारणे उपजीव्यद्रुमाणान्तु विंशतेर्द्विगुणा दमाः

અંકુર ફૂટતા અને શાખાવાળા વૃક્ષોની શાખા કે કાંડને કોઈ પણ રીતે ફાડવા/ચીરવા બદલ વીસ પણ દંડ છે; પરંતુ ઉપજીવિકા-આધારિત વૃક્ષોમાં દંડ તેનો દ્વિગુણો થાય છે।

Verse 26

यः साहसङ्कारयति स दाप्यो द्विगुणन्दमम् यस्त्वेवमुक्त्वाहं दाता कारयेत् स चतुर्गुणम्

જે કોઈ હિંસા/સાહસનું કૃત્ય કરાવે, તેને દ્વિગુણો દંડ ચૂકવવો પડે; પરંતુ જે ‘હું ચૂકવી દઈશ’ કહીને કરાવે, તેને ચતુર્ગુણો દંડ ચૂકવવો પડે।

Verse 27

आर्याक्रोशातिक्रमकृद्भ्रातृजायाप्रहारदः सन्दिष्टस्याप्रदाता च समुद्रगृहभेदकः

જે સન્માન્ય વ્યક્તિને અપમાનિત કરે, જે અતિક્રમ કરે, જે ભાઈની પત્નીને પ્રહાર કરે, જે સોંપાયેલ/આદેશિત વસ્તુ ન આપે, અને જે બળપૂર્વક ઘરભેદ કરે—એ બધા દંડનીય અપરાધી ગણાય છે।

Verse 28

सामन्तकुलिकादीनामपकारस्य कारकः पञ्चाशत्पणिको दण्ड एषामिति विनिश् चयः

સામંત, કુલિક વગેરે પ્રત્યે જે અપકાર (હાનિ/અન્યાય) કરે, તેના માટે પચાસ પણનો દંડ (દંડરૂપ દ્રવ્યદંડ) નિશ્ચિત છે—એમના વિષયે આ જ નિયમ નિર્ધારિત છે।

Verse 29

स्वच्छन्दविधवागामी विक्रुष्टे नाभिधावकः अकारणे च विक्रोष्टा चण्डालश्चोत्तमान् स्पृशन्

જે સ્વેચ્છાએ વિધવા સાથે ગમન કરે; જે કોઈ ચીસ પાડે ત્યારે મદદ માટે દોડે નહીં; જે કારણ વિના હોબાળો કરે; અને ચાંડાલ જે ઉત્તમજનને સ્પર્શ કરે—આ બધા નિંદ્ય ગણાય છે।

Verse 30

शूद्रः प्रव्रजितानाञ्च दैवे पैत्र्ये च भोजकः प्ररोहिशाखिनामित्यादिर्विंशतेर्द्विगुणा दमा इत्य् अन्तः पाठः ख पुस्तके नास्ति अयुक्तं शपथं कुर्वन्नयोग्यो योग्यकर्मकृत्

શૂદ્રને પ્રવ્રજિતો (સંન્યાસીઓ) માટે ભોજન કરાવનાર તથા દૈવકર્મ અને પૈત્ર્યકર્મ (શ્રાદ્ધ) માં પણ ભોજક કહેવાયો છે. ‘પ્રરોહિશાખિનામ્…’ થી ‘વિંશતિના દ્વિગુણ દમ’ સુધીનો અંતઃપાઠ ‘ખ’ પાંડુલિપિમાં નથી. જે અયોગ્ય હોવા છતાં અયોગ્ય શપથ કરે, તે તે કર્મ વિષયે યોગ્ય સમાન ગણાઈ શપથના પરિણામનો ભાગી બને છે।

Verse 31

वृषक्षुद्रपशूनाञ्च पूंस्त्वस्य प्रतिघातकृत् साधारणस्यापलोपी दासीगर्भविनाशकृत्

જે વృషભ અથવા અન્ય નાના પશુઓનો વધ કરે; જે પુરુષત્વ (વીર્ય) નો નાશ કરે; જે સામાન્ય રીતે ધરાતી વસ્તુનું અપહરણ કરે; અને જે દાસીના ગર્ભનો વિનાશ (ગર્ભપાત) કરે—આ બધા ઘોર અપરાધીઓમાં ગણાય છે।

Verse 32

पितापुत्रस्वसृभ्रातृदम्पत्याचार्यशिष्यकाः एषामपतितान्योन्यत्यागी च शतदण्डभाक्

પિતા-પુત્ર, બહેન-ભાઈ, પતિ-પત્ની અને આચાર્ય-શિષ્ય—આ જોડીઓમાં કોઈ પણ ધર્મથી પતિત ન હોવા છતાં જે પરસ્પર ત્યાગ કરે, તે સો (પણ) દંડનો ભાગી બને છે।

Verse 33

वसानस्त्रीन् पणान् दण्ड्यो नेजकस्तु परांशुकम् विक्रयावक्रयाधानयाचितेषु पणान् दश

જે પરનું વસ્ત્ર/દ્રવ્ય પહેરે અથવા વાપરે તે ત્રણ પણ દંડનીય છે; પરંતુ નેજક (ધોબી) ઉત્તમ વસ્ત્રના વિષયમાં. વેચાણ, અવક્રય (અયોગ્ય પુનઃખરીદી), આધાન/જમા અને યાચિત ઉધારમાં દસ પણ દંડ છે.

Verse 34

तुलाशासनमानानां कूटकृन्नाणकस्य च एभिश् च व्यवहर्ता यः स दाप्यो दण्डमुत्तमम्

જે ખોટા તોલ, વજન અને માપ અથવા નકલી સિક્કાથી વ્યવહાર કરે, તેને ઉત્તમ (સર્વોચ્ચ) દંડ ભરવો પડે।

Verse 35

अकूटं कूटकं ब्रूते कूटं यश्चाप्यकूटकम् स नाणकपरीक्षी तु दाप्यः प्रथमसाहसम्

જે સાચા સિક્કાને નકલી કહે અને નકલીને સાચો કહે—એવો નાણક-પરીક્ષક પ્રથમ સાહસનો દંડ ભરશે.

Verse 36

भिषङ्मिथ्याचरन् दाप्यस्तिर्यक्षु प्रथमं दमम् मानुषे मध्यमं राजमानुषेषूत्तमन्तथा

જે વૈદ્ય છેતરપિંડીથી સારવાર કરે તે દંડનીય છે—પશુઓના કેસમાં પ્રથમ (ન્યૂન) દંડ, મનુષ્યોના કેસમાં મધ્યમ દંડ, અને રાજપુરુષોના કેસમાં ઉત્તમ (સર્વોચ્ચ) દંડ.

Verse 37

अबध्यं यश् च बध्नाति बध्यं यश् च प्रमुञ्चति अप्राप्तव्यवहारञ्च स दाप्यो दममुत्तमम्

જે બાંધવા/કેદ કરવા યોગ્ય ન હોય તેને બાંધે, અને જે બાંધવા યોગ્ય હોય તેને છોડે, તેમજ જે અપ્રાપ્ત (અયોગ્ય) વ્યવહાર/વાદ શરૂ કરે—તેને ઉત્તમ (સર્વોચ્ચ) દંડ ભરવો પડે।

Verse 38

मानेन तुलया वापि यो ऽंशमष्टमकं हरेत् द्वाविंशतिपणान् दाप्यो वृद्धौ हानौ च कल्पितम्

જે કોઈ માપ કે તોલ દ્વારા કપટથી અષ્ટમ અંશ હરી લે, તેને બાવીસ પણ દંડ ભરવો પડે; માલમાં વધારો હોય કે ઘટાડો, બંનેમાં એ જ દંડ નિર્ધારિત છે।

Verse 39

भेषजस्नेहलवणगन्धान्यगुडादिषु पण्येषु प्रक्षिपन् हीनं पणान्दाप्यस्तु षोडश

ઔષધ, તેલ/ઘી, મીઠું, સુગંધદ્રવ્યો, ગોળ વગેરે પણ્યોમાં નીચું દ્રવ્ય ભેળવી ભેળસેળ કરનારને સોળ પણ દંડ ભરવો પડે।

Verse 40

सम्भूय कुर्वतामर्घं सबाधं कारुशिल्पिनां अर्थस्य ह्रासः वृद्धिं वा सहस्रो दण्ड उच्यते

કારીગરો અને શિલ્પીઓ મળીને અવરોધક/દબાણભર્યા રીતે ભાવ નક્કી કરે અને તેથી માલના મૂલ્યમાં ઘટાડો કે અયોગ્ય વધારો થાય, તો હજાર પણ દંડ નિર્ધારિત છે।

Verse 41

राजानि स्थाप्यते यो ऽर्थः प्रत्यहं तेन विक्रयः क्रयो वा निस्रवस्तस्माद्बणिजां लाभकृत् स्मृतः

રાજા પાસે જમા કરાયેલું જે મૂડીધન છે, તેના દ્વારા દરરોજ ખરીદ-વેચાણ ચાલે છે; તેમાંથી નીકળતી આવક વેપારીઓ માટે લાભદાયક ગણાય છે।

Verse 42

स्वदेशपण्ये तु शतं बणिज् गृह्णीत पञ्चकं दशकं पारदेश्ये तु यः सद्यः क्रयविक्रयौ

સ્વદેશી માલના વેપારમાં વેપારીએ પ્રતિ સો પર પાંચ અથવા દસ નફો લેવો જોઈએ; પરંતુ પરદેશી માલમાં જે તરત ખરીદ-વેચાણ કરે તે નફો લઈ શકે છે।

Verse 43

पण्यस्योपरि संस्थाप्य व्ययं पण्यसमुद्भवं अर्थो ऽनुग्रहकृत् कार्यः क्रेतुर्विक्रेतुरेव च

વસ્તુના મૂલ્ય પર તે વસ્તુમાંથી ઉત્પન્ન થતા ખર્ચ (હેન્ડલિંગ, પરિવહન વગેરે) ઉમેરીને, ખરીદનાર અને વેચનાર બંનેના હિતમાં ન્યાયસંગત અંતિમ રકમ નક્કી કરવી।

Verse 44

गृहीतमूल्यं यः पण्यं क्रेतुर्नैव प्रयच्छति सोदयन्तस्य दाप्यो ऽसौ दिग्लाभं वा दिगागते

જે વ્યક્તિ કિંમત લઈને પણ ખરીદનારને માલ આપતો નથી, તેને બળપૂર્વક આપવો કરાવવો; અને જો માલ અન્યત્ર લઈ જવામાં આવ્યો હોય, તો ત્યાં જે ભાવ મળે તે મુજબ તેની કિંમત ચૂકવવી।

Verse 45

विक्रीतमपि विक्रेयं पूर्वे क्रेतर्यगृह्णति हानिश्चेत् क्रेतृदोषेण क्रेतुरेव हि सा भवेत्

વેચાણ થયા પછી પણ જો પહેલો ખરીદનાર વસ્તુ સ્વીકારતો ન હોય, તો તે વસ્તુ વેચનારને પરત આપી ફરી વેચાણયોગ્ય ગણાય; અને ખરીદનારના દોષથી નુકસાન થાય તો તે નુકસાન ખરીદનારનું જ ગણાય।

Verse 46

राजदैवोपघातेन पण्ये दोषमुपागते हानिर्विक्रेतुरेवासौ याचितस्याप्रयच्छतः

રાજકીય જપ્તી અથવા દૈવયોગે માલમાં દોષ ઊપજે, તો વિનંતી છતાં જે વેચનાર પરત સ્વીકારતો નથી/પ્રતિપૂર્તિ કરતો નથી, નુકસાન તેની જ ગણાય।

Verse 47

अन्यहस्ते च विक्रीतं दुष्टं वा दुष्टवद्यदि विक्रीनीते दमस्तत्र तन्मूल्यादद्विगुणो भवेत्

જો કોઈ બીજાની માલિકીની વસ્તુ વેચે, અથવા દોષયુક્ત વસ્તુ વેચે, અથવા નિર્દોષને દોષયુક્ત કહીને વેચે, તો તે સ્થિતિમાં દંડ તે વસ્તુના મૂલ્યના બમણા જેટલો થશે।

Verse 48

क्षयं वृद्धिञ्च बणिजा पण्यानामविजानता क्रीत्वा नानुशयः कार्यः कुर्वन् षड् भागदण्डभाक्

માલની ક્ષય-વૃદ્ધિ જાણ્યા વિના વેપારી તેને ખરીદે તો પછી પસ્તાવાનો દાવો ન કરવો; કરે તો તે મૂલ્યના છઠ્ઠા ભાગ જેટલા દંડનો ભાગી બને છે।

Verse 49

समवायेन बणिजां लाभार्थं कर्म कुर्वतां लभालाभौ यथा द्रव्यं यथा वा संविदा कृतौ

લાભ માટે ભાગીદારીમાં વેપાર કરનાર વેપારીઓનો નફો-નુકસાન મૂડી/દ્રવ્યના પ્રમાણ મુજબ અથવા કરાયેલા કરાર મુજબ વહેંચવો જોઈએ।

Verse 50

प्रतिषिद्धमनादिष्टं प्रमादाद्यच्च नाशितं स तद्दयाद्विप्रवाच्च रक्षिताद्दशमांशभाक्

નિષિદ્ધ હોય કે સોંપાયેલું ન હોય—જે બેદરકારીથી નષ્ટ થયું હોય તેનું વળતર તે ચૂકવે; અને બ્રાહ્મણના ઉપદેશથી જે રક્ષિત રહ્યું હોય તેમાં તેને દસમો ભાગ મળવાનો અધિકાર છે।

Verse 51

अर्थप्रेक्षपणाद्विंशं भागं शुल्कं नृपा हरेत् व्यासिद्धं राजयोग्यञ्च विक्रीतं राजगामि तत्

તપાસ અને મૂલ્યાંકન માટે લાવવામાં આવેલા માલમાંથી રાજા વીસમો ભાગ શુલ્ક રૂપે લે; અને જે રાજયોગ્ય હોય અથવા યોગ્ય રીતે પરખીને વેચાયેલું હોય, તે રાજાધિકારમાં (રાજકોષમાં) જાય છે।

Verse 52

मिथ्या वदन् परीमाणं शुल्कस्थानादपक्रमन् दाप्यस्त्वष्टगुणं यश् च सव्याजक्रयविक्रयौ

જે માપની માત્રા ખોટી કહે છે અથવા શુલ્કચોકીથી બચીને નીકળી જાય છે, તેને આઠગણો દંડ ભરવો પડે; તેમજ છેતરપિંડી/બહાનાથી ખરીદ-વેચ કરનાર પણ દંડનીય છે।

Verse 53

देशन्तरगते प्रेते द्रव्यं दायादबान्धवाः ज्ञातयो वा हरेयुस्तदागतास्तैर् विना नृपः

જો કોઈ વ્યક્તિ અન્ય દેશમાં જઈને મૃત્યુ પામે, તો તેનું દ્રવ્ય દાયાદો, બંધુઓ અથવા જ્ઞાતિઓએ લેવું; તેઓ આવીને લે, પરંતુ તેમની ગેરહાજરીમાં રાજા તે લઈ શકે છે.

Verse 54

जिह्मं त्यजेयुर्निर्लोभमशक्तो ऽन्येन कारयेत् अनेन विधिराख्यात ऋत्विक्कर्षकर्मिणां

તેઓ વાંકું (અસત્ય) વર્તન ત્યજી લોભરહિત રહે. જે અશક્ત હોય તે કાર્ય બીજાથી કરાવે. આ રીતે ઋત્વિકો અને યજ્ઞસેવામાં લાગેલાઓની વિધિ જણાવાઈ છે.

Verse 55

ग्राहकैर् गृह्यते चौरो लोप्त्रेणाथ पदेन वा पूर्वकर्मापराधी वा तथैवाशुद्धवासकः

ચોરને પકડનાર અધિકારીઓ પકડે છે, અથવા શોધક કૂતરા દ્વારા, કે પગલાંના નિશાન અનુસરીને પકડે છે; તેમ જ પૂર્વ અપરાધી અને અશુદ્ધ (શંકાસ્પદ) વસવાટ-આચરણવાળો પણ પકડવો.

Verse 56

अन्ये ऽपि शङ्कया ग्राह्या जातिनामादिनिह्नवैः द्यूतस्त्रीपानशक्ताश् च शुष्कभिन्नमुखस्वराः

અન્ય લોકોને પણ શંકાથી પકડવા—જે જાતિ, નામ વગેરે છુપાવે; જે જુગાર, સ્ત્રીસંગ અને મદ્યપાનમાં આસક્ત હોય; તેમજ જેમનું મોઢું સૂકું-ફાટેલું અને સ્વર બદલાયેલો હોય.

Verse 57

परद्रव्यगृहाणाञ्च पृच्छका गूढचारिणः निराया व्ययवन्तश् च विनष्ट द्रव्यविक्रयाः

જે પરધન કબજે કરે, જે ટોહ લેવા જેવા પ્રશ્નો કરે, જે ગુપ્ત રીતે ફરતા રહે; જેમની આવક દેખાતી નથી છતાં ખર્ચ વધારે; અને જે મૂળ અજાણ (ગુમ) દ્રવ્ય વેચે—એવા લોકો ચોર ગણાય.

Verse 58

गृहीतः शङ्कया चौर्येनात्मानञ्चेद्विशोधयेत् दापयित्वा हृतं द्रव्यं चौरदण्डेन दण्डयेत्

ચોરીની શંકાથી પકડાયેલો માણસ જો પોતાની નિર્દોષતા સાબિત કરે, તો હરણ કરેલું દ્રવ્ય તેના સાચા સ્વામીને પરત આપવું; અને ચોરને ચૌર્ય માટે નિર્ધારિત દંડથી દંડિત કરવો।

Verse 59

चौरं प्रदाप्यापहृतं घातयेद्विविधैर् बुधैः सचिह्नं ब्राह्मणं कृत्वा स्वराष्ट्राद्विप्रवासयेत्

ચોર પાસેથી અપહૃત દ્રવ્ય પરત અપાવી, વિદ્વાનોને વિધાન મુજબ બે રીતથી તેને મૃત્યુદંડ આપવો. પરંતુ જો અપરાધી બ્રાહ્મણ હોય, તો તેને ચિહ્નિત કરીને રાજાના રાજ્યમાંથી નિષ્કાસિત કરવો।

Verse 60

घातिते ऽपहृते दोषो ग्रामभर्तुरनिर्गते स्वसीम्नि दद्याद्ग्रामस्तु पदं वा यत्र गच्छति

કોઈની હત્યા થાય અથવા દ્રવ્ય અપહૃત થાય ત્યારે, ગ્રામભર્તા (ગ્રામમુખી) જો બહાર ન નીકળ્યો હોય તો દોષ તેના પર આવે. પરંતુ ઘટના પોતાની સીમામાં થાય તો ગામે વળતર ચૂકવવું; અથવા પગલાં જ્યાં સુધી જાય તે અનુસાર ચૂકવવું।

Verse 61

पञ्चग्रामी वहिः क्रोशाद्दशग्राम्यअथ वा पुनः वन्दिग्राहांस् तथा वाजिकुञ्जराणाञ्च हारिणः

વસાહતની બહાર એક ક્રોશની હદમાં ‘પંચગ્રામી’ (પાંચ ગામોના અધિકારી) અથવા ‘દશગ્રામ્ય’ (દસ ગામોના અધિકારી) ની નિમણૂક કરવી, જેથી તેઓ અપહરણકારો તથા ઘોડા-હાથી ચોરોને પકડી શકે।

Verse 62

प्रसह्य घातिनश् चैव शूलमारोपयेन्नरान् उत्क्षेपकग्रन्थिभेदौ करसन्दंशहीनकौ

જે લોકો બળપૂર્વક હુમલો/હત્યા કરે, તેમને પકડીને શૂળ પર ચઢાવવું. તેમજ ‘ઉત્ક્ષેપક’ અને ‘ગ્રંથિભેદ’ નામના દંડ, અને સન્દંશથી હાથોથી વંચિત કરવાની સજા પણ વિહિત છે।

Verse 63

कार्यौ द्वितीयापराधे करपादैकहीनकौ भक्तावकाशाग्न्युदकमन्त्रापकरणव्ययान्

બીજા અપરાધમાં બે દંડ કરવાના—(૧) એક હાથ અથવા એક પગનું છેદન/વંચન, અને (૨) ભોજન, નિવાસ, અગ્નિ, જળ, મંત્ર તથા આવશ્યક કર્મોપકરણોના ખર્ચનું ચુકવણી।

Verse 64

दत्त्वा चौरस्य हन्तुर्वा जानतो दम उत्तमः शस्त्रावपाते गर्भस्य पातने चोत्तमो दमः

જે જાણીને ચોર અથવા હત્યારાને સહાય આપે છે, તેના માટે સર્વોચ્ચ અર્થદંડ નિર્ધારિત છે. શસ્ત્રથી પ્રહાર કરવો અને ગર્ભપાત કરાવવો—આમાં પણ એ જ સર્વોચ્ચ દંડ વિધાન છે।

Verse 65

उत्तमो वाधमो वापि पुरुषस्त्रीप्रमापणे शिलां बद्ध्वा क्षिपेदप्सु नरघ्नीं विषदां स्त्रियं

તે ઉચ્ચ હોય કે નીચ, સ્ત્રીના કારણે પુરુષનું મૃત્યુ થાય તો, પુરુષઘાતિની અથવા વિષ આપનારી સ્ત્રીને પથ્થર બાંધીને જળમાં ફેંકવી જોઈએ।

Verse 66

विषाग्निदां निजगुरुनिजापत्यप्रमापणीं विकर्णकरनासौष्ठीं कृत्वा गोभिः प्रमापयेत्

જે વિષ અથવા અગ્નિ આપે છે, તેમજ જે પોતાના ગુરુ અથવા પોતાના સંતાનનું પ્રાણહરણ કરે છે—તેના કાન, હાથ, નાક અને હોઠ વિકૃત કરીને, પછી ગાયો/બળદો દ્વારા (પગદલનથી) તેને મૃત્યુદંડ આપવો।

Verse 67

क्षेत्रवेश्मवनग्रामविवीतखलदाहकाः राजपत्न्य् अभिगामी च दग्धव्यास्तु कटाग्निना

જે ખેતર, ઘર, જંગલ, ગામ, વિવીત (ઘેરાયેલ ચરાગાહ) અથવા ખલિહાન સળગાવે છે, અને જે રાજપત્નીનું અપમાન/ભોગ કરે છે—તેઓને પ્રચંડ અગ્નિ (કટાગ્નિ)થી દગ્ધ કરવાં।

Verse 68

पुमान् संग्रहणे ग्राह्यः केशाकेशिपरस्त्रियाः स्वजातावुत्तमो दण्ड आनुलोम्ये तु मध्यमः

અપહરણ/અન્યાય ગ્રહણમાં પુરુષને પકડવો; પરસ્ત્રીને વાળ પકડી ખેંચવું/આક્રમણ કરવું દંડનીય છે. સ્વજાતિ સ્ત્રી વિષયે ઉત્તમ દંડ, અને આનુલોમ (માન્ય ઉચ્ચવર્ણ-ગમન) માં મધ્યમ દંડ.

Verse 69

प्रातिलोम्ये बधः पुंसां नार्याः कर्णावकर्तनम् नीवीस्तनप्रावरणनाभिकेशावमर्दनम्

પ્રાતિલોમ (વિપરીત વર્ણ) સંબંધમાં પુરુષો માટે વધદંડ; સ્ત્રીઓ માટે કાન કાપવા, તેમજ અપમાનદંડ—કમરવસ્ત્ર ઉતારવું, સ્તનાવરણ દૂર કરવું, અને નાભિ તથા વાળને અપવિત્ર/વિકૃત કરવું.

Verse 70

अदेशकालसम्भाषं सहावस्थानमेव च स्त्री निषेधे शतं दद्याद् द्विशतन्तु दमं पुमान्

અયોગ્ય દેશ-કાળમાં વાતચીત કરવી અને અનુચિત રીતે સાથે રહેવું—જ્યાં સ્ત્રી પર નિષેધ/પ્રતિબંધ હોય—ત્યાં સ્ત્રીએ સો (પણ) દંડ આપવો, અને પુરુષે બે સો (પણ) દંડ આપવો.

Verse 71

प्रतिषेधे तयोर्दण्डो यथा संग्रहणे तथा पशून् गच्छंश्छतं दाप्यो हीनां स्त्रीं गाश् च मध्यमम्

નિષેધનો ભંગ કરવાથી બંનેનો દંડ સંગ્રહણ (અવૈધ સહવાસ) જેવો જ. જે પશુઓને હાંકી લઈ જાય તેને સો (પણ) દંડ ભરવો; હીન સ્ત્રી ગ્રહણ અને ગાયો ગ્રહણમાં મધ્યમ દંડ છે.

Verse 72

अवरुद्धासु दासीषु भुजिष्यासु तथैव च गम्यास्वपि पुमान्दाप्यः पञ्चाशत् पणिकन्दमम्

રક્ષિત/અવરুদ্ধ દાસી તથા ભુજિષ્યા (બંધક સ્ત્રી) સાથે, અને તે અન્યથા ‘ગમ્યા’ હોય તોય, પુરુષ પાસેથી પચાસ (પણ) નો ન્યૂનતમ દંડ વસૂલ કરવો.

Verse 73

प्रसह्य दास्यभिगमे दण्डो दशपणः स्मृतः कुबन्धेनाङ्क्य गमयेदन्त्याप्रव्रजितागमे

જે દાસી સાથે બળપૂર્વક સંભોગ કરે, તેના માટે દંડ દસ પણ નિર્ધારિત છે. તેને અપકીર્તિના દાગથી ચિહ્નિત કરી બાંધીને હાંકી કાઢવો—અંત્ય સ્ત્રી સાથે અથવા અપ્રવ્રજિતા સ્ત્રી સાથે ગમનના પ્રસંગે।

Verse 74

न्यूनं वाप्यधिकं वापि लिखेद्यो राजशासनम् पारदारिकचौरं वा मुञ्चतो दण्ड उत्तमः

જે રાજશાસનને ઓછું કે વધારે કરીને લખે, અથવા પરસ્ત્રીગામી કે ચોરને મુક્ત કરે—તેના માટે સર્વોચ્ચ દંડ નિર્ધારિત છે।

Verse 75

अभक्षैर् दूषयन् विप्रं दण्ड उत्तमसाहसम् कूटस्वर्णव्यवहारी विमांसस्य च विक्रयी

જે નિષિદ્ધ આહારોથી બ્રાહ્મણને દૂષિત કરે, તેને ‘ઉત્તમસાહસ’ નામનો દંડ થાય. તેમ જ કૂટસ્વર્ણનો વ્યવહાર કરનાર અને (અધર્મથી) માંસ વેચનાર પણ।

Verse 76

अङ्गहीनश् च कर्तव्यो दाप्यश्चोत्तमसाहसं शक्तो ह्य् अमोक्षयन् स्वामी दंष्ट्रिणः शृङ्गिणस् तथा

તેને અંગહાનિરૂપ શારીરિક દંડ આપવો અને ‘ઉત્તમસાહસ’નો સર્વોચ્ચ દંડ પણ વસૂલ કરવો. કારણ કે શક્તિ હોવા છતાં જે માલિક (પશુને) રોકતો નથી, તે દોષી છે—દંષ્ટ્રવાળા અને શૃંગવાળા પ્રાણીઓના વિષયમાં પણ।

Verse 77

प्रथमं साहसं दद्याद्विक्रुष्टे द्विगुणं तथा अचौरञ्चौरे ऽभिवदन् दाप्यः पञ्चशतं दमं

પ્રથમ સાહસ (હિંસા) માટે નિર્ધારિત દંડ આપવો; અને વિકૃષ્ટ (ઉંચા ચીસકાર) સાથે હોય તો દંડ દ્વિગુણો. તેમજ જે અચોરને ‘ચોર’ કહે, તેને પાંચસો પણ દંડ ભરવો પડે।

Verse 78

राज्ञो ऽनिष्टप्रवक्तारं तस्यैवाक्रोशकं तथा मृताङ्गलग्नविक्रेतुर्गुरोस्ताडयितुस् तथा

જે રાજા વિષે અપ્રિય અથવા હાનિકારક વચન બોલે, જે તેને ગાળો આપે, જે શવસંલગ્ન વ્યક્તિને વેચે, અને જે ગુરુને પ્રહાર કરે—આ બધા દંડનીય અપરાધી છે.

Verse 79

तन्मन्त्रस्य च भेत्तारं छित्त्वा जिह्वां प्रवासयेत् राजयानासनारोढुर्दण्डो मध्यमसाहसः

તે મંત્રનો ભેદ કરનારની જીભ કાપીને તેને નિર્વાસિત કરવો. અને જે અનધિકૃત રીતે રાજયાન-આસન પર ચઢે, તેને ‘મધ્યમ સાહસ’ શ્રેણીનો દંડ (દંડરાશિ) થાય.

Verse 80

द्विनेत्रभेदिनो राजद्विष्टादेशकृतस् तथा विप्रत्वेन च शूद्रस्य जीवतो ऽष्टशतो दमः

જે બંને આંખો નષ્ટ કરે, જે રાજદ્વેષી દેશમાં પ્રતિનિધિ/કારક બની કાર્ય કરે, અને જે શૂદ્ર બ્રાહ્મણત્વ ધારણ કરીને જીવન ગુજારે—તેમનો દંડ આઠસો (પણ) છે.

Verse 81

यो मन्येताजितो ऽस्मीति न्यायेनाभिपराजितः तमायान्तं पुनर्जित्वा दण्डयेद्द्विगुणं दमं

જે ન્યાયથી પરાજિત થઈને પણ “હું પરાજિત નથી” એમ માને, તે ફરી (વિવાદ માટે) આવે ત્યારે તેને ફરી જીત્યા પછી રાજાએ તેને દ્વિગુણ દંડ આપવો.

Verse 82

राज्ञान्यायेन यो दण्डो गृहीतो वरुणायतं विवेद्य दद्याद्विप्रेभ्यः स्वयं त्रिंशद्गुणीकृतं

રાજાએ ન્યાયવિધિ મુજબ જે દંડ (જુરમાનો) વસૂલ કર્યો હોય, તેને વરુણના આયતન/અધિકાર સમક્ષ વિધિવત નિવેદન કરીને બ્રાહ્મણોને આપવો; અને રાજાએ પોતે તેને ત્રીસગણો કરીને (પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે) ચૂકવવો.

Verse 83

धर्मश्चार्थश् च कीर्तिञ्च लोकपङ्क्तिरुपग्रहः प्रजाभ्यो बहुमानञ्च स्वर्गस्थानञ्च शाश्वतम्

ધર્મ, અર્થ, કીર્તિ, લોકપંક્તિઓનો આધાર, પ્રજાઓમાં માન-સન્માન અને સ્વર્ગમાં શાશ્વત સ્થાન—આ બધું પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 84

पश्यतो व्यवहारांश् च गुणाः स्युः सप्त भूपतेः

હે રાજન, રાજા જ્યારે જાતે ન્યાયવ્યવહાર અને પ્રશાસકીય લેવડદેવડનું નિરીક્ષણ કરે છે, ત્યારે શાસકના સાત ગુણ આવશ્યક કહેવાય છે।