Home›Skanda Purana›Nagara Khanda›Tirtha Mahatmya›Adhyaya 45›Shloka 12
←Previous Verse
Next Verse→

Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 12

Devanagari script

वृक्षमूलं समाश्रित्य निविष्टश्च क्षितौ ततः । तुष्टावाथ शुचिर्भूत्वा श्रद्धया च त्रिपुष्करम् । मध्यमाद्योजनं स्वर्गः कनिष्ठादर्ध योजनम् । ज्येष्ठकुण्डात्पुनः ख्यातो हस्तप्रायः शुभात्मभिः

Transliteration

vṛkṣamūlaṃ samāśritya niviṣṭaśca kṣitau tataḥ | tuṣṭāvātha śucirbhūtvā śraddhayā ca tripuṣkaram | madhyamādyojanaṃ svargaḥ kaniṣṭhādardha yojanam | jyeṣṭhakuṇḍātpunaḥ khyāto hastaprāyaḥ śubhātmabhiḥ

Translation

Alors, prenant refuge au pied d’un arbre, il s’assit à même le sol. Devenu pur, il loua avec foi le Puṣkara triple. Du Puṣkara du Milieu, on dit que la voie vers le ciel est d’un yojana ; du Puṣkara le Plus Petit, d’un demi-yojana ; et, depuis le Bassin de l’Aîné, il est renommé parmi les âmes vertueuses que ce n’est guère qu’à une empan de la main.

Word by Word
वृक्षमूलम्the root of a tree
वृक्षमूलम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootवृक्ष (प्रातिपदिक) + मूल (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समासः (षष्ठी-तत्पुरुषः: वृक्षस्य मूलम्); नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्
समाश्रित्यhaving resorted to
समाश्रित्य:
Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
TypeIndeclinable
Rootसम् + आ + श्रि (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय-भावः (absolutive/gerund)
निविष्टःseated
निविष्टः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootनि + विश् (धातु) → निविष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्तः (क्त-प्रत्ययान्त), पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; कर्तृ-विशेषणम्
चand
च:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्ययम्; समुच्चय-बोधक
क्षितौon the ground
क्षितौ:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootक्षिति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्
ततःthen
ततः:
Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्ययम्; क्रमवाचक
तुष्टावhe praised
तुष्टाव:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootस्तु (धातु)
Formलिट्-लकारः (Perfect), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्
अथthen
अथ:
Sambandha (Discourse connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्ययम्; आरम्भ/अनन्तर (then/now)
शुचिःpure
शुचिः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootशुचि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम्
भूत्वाhaving become
भूत्वा:
Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
TypeIndeclinable
Rootभू (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय-भावः (absolutive/gerund)
श्रद्धयाwith faith
श्रद्धया:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootश्रद्धा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्
चand
च:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्ययम्; समुच्चय-बोधक
त्रिपुष्करम्Tripuṣkara (the three Puṣkara pools/complex)
त्रिपुष्करम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootत्रि (संख्या-प्रातिपदिक) + पुष्कर (प्रातिपदिक)
Formद्विगु-समासः (त्रयः पुष्कराः यस्य/त्रयाणि पुष्कराणि); नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्
मध्यमात्from the middle (one)
मध्यमात्:
Apadana (Source/अपादान)
TypeNoun
Rootमध्यम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे/नपुंसकलिङ्गे, पञ्चमी-विभक्तिः, एकवचनम्; अपादानार्थे
योजनम्a yojana (measure)
योजनम्:
Karma (Measure/परिमाण)
TypeNoun
Rootयोजन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; परिमाणवाचक
स्वर्गःheaven
स्वर्गः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootस्वर्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
कनिष्ठात्from the youngest/smallest (one)
कनिष्ठात्:
Apadana (Source/अपादान)
TypeNoun
Rootकनिष्ठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे/नपुंसकलिङ्गे, पञ्चमी-विभक्तिः, एकवचनम्
अर्धhalf
अर्ध:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootअर्ध (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; परिमाण-विशेषणम्
योजनम्a yojana
योजनम्:
Karma (Measure/परिमाण)
TypeNoun
Rootयोजन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्
ज्येष्ठकुण्डात्from the eldest (main) pond
ज्येष्ठकुण्डात्:
Apadana (Source/अपादान)
TypeNoun
Rootज्येष्ठ (प्रातिपदिक) + कुण्ड (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समासः (कर्मधारय/षष्ठीभावः: ज्येष्ठं कुण्डम्); नपुंसकलिङ्गे, पञ्चमी-विभक्तिः, एकवचनम्
पुनःagain, further
पुनः:
Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formअव्ययम्; पुनरावृत्ति/पुनरुक्ति (again/further)
ख्यातःis renowned/known
ख्यातः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootख्या (धातु) → ख्यात (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्तः (क्त-प्रत्ययान्त), पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; कर्तृ-विशेषणम्
हस्तप्रायःabout a hand-span (in size/distance)
हस्तप्रायः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootहस्त (प्रातिपदिक) + प्राय (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समासः (उपमान/परिमाणार्थ: हस्त-प्रायः = about a hand-span); पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम्
शुभात्मभिःby the noble-souled (people)
शुभात्मभिः:
Karana (Agentive instrument/करण)
TypeNoun
Rootशुभ (प्रातिपदिक) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समासः (शुभः आत्मा यस्य); पुंलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, बहुवचनम्
Speaker

Skanda (contextual attribution within Nāgara Khaṇḍa Tīrthamāhātmya narration)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Tri-Puṣkara (Jyeṣṭha/Madhya/Kaniṣṭha)

Type: kund

Visual Art Cues

Scene: A pilgrim rests under a tree at the root, seated on earth, then offers heartfelt praise to the Three Puṣkaras; behind him three distinct waterbodies shimmer, suggesting ascending sanctity; a subtle celestial path motif indicates ‘distance to heaven’.

Characters & Entities
T
Tripuṣkara
J
Jyeṣṭha-kuṇḍa
M
Madhyama Puṣkara
K
Kaniṣṭha Puṣkara
S
Svarga

FAQs

Faithful praise and purity of mind connect the pilgrim to the extraordinary salvific power attributed to Puṣkara’s sacred waters.

Tripuṣkara—the three Puṣkara tīrthas, especially the Jyeṣṭha-kuṇḍa, along with Madhyama and Kaniṣṭha.

Becoming śuci (purified) and offering stuti (praise) with śraddhā to Tripuṣkara; the verse also presents a phala-style valuation of the three sites.

←Previous Verse
Next Verse→