Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 112

Devanagari script

भर्तृयज्ञ उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा पितामहः । कृपया परयाविष्टस्ततः प्रोवाच सादरम्

Transliteration

bhartṛyajña uvāca | teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā ciraṃ dhyātvā pitāmahaḥ | kṛpayā parayāviṣṭastataḥ provāca sādaram

Translation

Bhartṛyajña dit : Ayant entendu leurs paroles, l’Aïeul (Brahmā) réfléchit longuement. Puis, pénétré d’une compassion suprême, il leur parla avec révérence.

Word by Word

• भर्तृयज्ञः: Bhartṛyajña (name)
• भर्तृयज्ञः: Karta (Speaker/Subject)
• Type: Noun
• Root: भर्तृ (प्रातिपदिक) + यज्ञ (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुषः; पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Predicate)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकारः (परोक्शभूत/perfect), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्, परस्मैपदम्

• तेषाम्: of them
• तेषाम्: Sambandha (Genitive)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्तिः, बहुवचनम्; सर्वनाम

• तत्: that
• तत्: Karma (Object, qualifier)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘वचनम्’ इत्यस्य विशेषणम्

• वचनम्: speech, words
• वचनम्: Karma (Object)
• Type: Noun
• Root: वचन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• श्रुत्वा: having heard
• श्रुत्वा: Purvakala (Prior action)
• Type: Indeclinable
• Root: श्रु (धातु) → श्रुत्वा (क्त्वान्त)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्तः (gerund); पूर्वकाले कृत्य (having done earlier)

• चिरम्: for a long time
• चिरम्: Adhikarana (Temporal)
• Type: Indeclinable
• Root: चिर (प्रातिपदिक)
• Form: कालवाचक-अव्ययम् (adverb of time)

• ध्यात्वा: having reflected/meditated
• ध्यात्वा: Purvakala (Prior action)
• Type: Indeclinable
• Root: ध्यै (धातु) → ध्यात्वा (क्त्वान्त)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्तः (gerund)

• पितामहः: the Grandfather (Brahmā)
• पितामहः: Karta (Subject)
• Type: Noun
• Root: पितामह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• कृपया: with compassion
• कृपया: Karaṇa/Hetu (Instrument/Cause)
• Type: Noun
• Root: कृपा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• परया: supreme, great
• परया: Karaṇa (Instrument, qualifier)
• Type: Adjective
• Root: परा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘कृपया’ इत्यस्य विशेषणम्

• आविष्टः: filled/possessed (by)
• आविष्टः: Karta (Subject, adjectival predicate)
• Type: Adjective
• Root: आ+विश् (धातु) → आविष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्तः (क्त), पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘पितामहः’ इत्यस्य विशेषणम्

• ततः: then, thereafter
• ततः: Sambandha (Sequence)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; क्रम/अनन्तर (then/thereupon)

• प्रोवाच: spoke forth
• प्रोवाच: Kriya (Predicate)
• Type: Verb
• Root: प्र+वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकारः (परोक्शभूत/perfect), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्, परस्मैपदम्

• सादरम्: respectfully
• सादरम्: Sambandha (Manner)
• Type: Indeclinable
• Root: स (उपसर्ग/सह) + आदर (प्रातिपदिक) → सादर (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभावे प्रयुक्तम्; क्रियाविशेषणम् (adverb)

Speaker

Bhartṛyajña

Visual Art Cues

Scene: ब्रह्मा गंभीर ध्यान में, सामने निवेदक पितृगण; फिर ब्रह्मा के मुख पर करुणा और समाधान का भाव, ‘सादर’ वाणी आरम्भ।

Characters & Entities

• Bhartṛyajña
• Pitāmaha (Brahmā)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Compassionate divine guidance arises after deep reflection, especially concerning the welfare of the ancestors (pitṛs).

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The immediate context leads into the glory of Gayāśiras (Gayā), a famed śrāddha-tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

No ritual is prescribed in this verse; it introduces Brahmā’s forthcoming instruction.