Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 56

Devanagari script

कुबेरं पवनं चैव तथैव च विभावसुम् । एवमादीनि वाक्यानि उवाच परमेश्वरः । सखीनां श्रृण्वतीनां च यत्र सा तपसि स्थिता

Transliteration

kuberaṃ pavanaṃ caiva tathaiva ca vibhāvasum | evamādīni vākyāni uvāca parameśvaraḥ | sakhīnāṃ śrṛṇvatīnāṃ ca yatra sā tapasi sthitā

Translation

—ainsi que Kubera, et Pavana (Vāyu), et de même Vibhāvasu (Agni). Telles furent, et d’autres semblables, les paroles que prononça Parameśvara, tandis que ses compagnes écoutaient, là où elle demeurait ferme dans l’austérité.

Word by Word

• कुबेरम्: Kubera
• कुबेरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कुबेर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• पवनम्: Vāyu (wind-god)
• पवनम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पवन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• एव: indeed
• एव: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक-अव्यय (emphatic particle)

• तथा: thus, likewise
• तथा: Kriya-visheṣaṇa (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: प्रकारवाचक-अव्यय (adverb)

• एव: indeed
• एव: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक-अव्यय (emphatic particle)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• विभावसुम्: Vibhāvasu (Agni)
• विभावसुम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: विभावसु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (अग्निः)

• एवम्: thus
• एवम्: Kriya-visheṣaṇa (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: प्रकारवाचक-अव्यय (adverb)

• आदीनि: and the like
• आदीनि: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: आदि (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; विशेषण (एवम्-आदि = 'such and such')

• वाक्यानि: statements, words
• वाक्यानि: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन

• उवाच: said
• उवाच: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• परमेश्वरः: the Supreme Lord
• परमेश्वरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: परमेश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः—परमः ईश्वरः

• सखीनाम्: of the female companions
• सखीनाम्: Shashthi-sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: सखी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन

• शृण्वतीनाम्: of (them) listening
• शृण्वतीनाम्: Adhikaraṇa/Context (Locative sense via genitive context)
• Type: Adjective
• Root: श्रु (धातु) + शृण्वत् (वर्तमान-कृदन्त)
• Form: वर्तमान-कर्तरि कृदन्त (present active participle); स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन; विशेषण (सखीनाम्)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• यत्र: where
• यत्र: Adhikaraṇa (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (relative adverb)

• सा: she
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• तपसि: in austerity, in penance
• तपसि: Adhikaraṇa (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• स्थिताः: was staying, remained
• स्थिताः: Karta (Subject complement/कर्ता-विशेषण)
• Type: Verb
• Root: स्था (धातु) + स्थित (क्त-कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle) प्रयुक्तः विधेय-विशेषणरूपे; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (स्थितā)

Speaker

Parameśvara (Śiva) in baṭu-rūpa

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kedāra

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Parameśvara in baṭu guise speaks a string of names (Kubera, Vāyu, Agni) while Devī stands in austerity; her sakhīs listen, forming a semicircle; the Himalayan backdrop emphasizes stillness and spiritual heat (tapas).

Characters & Entities

• Kubera
• Pavana (Vāyu)
• Vibhāvasu (Agni)
• Parameśvara
• Sakhīs

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Even exalted cosmic powers are secondary to the Supreme; steadfast tapas becomes the setting for divine revelation.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kedāra-kṣetra—the scene of Śivā’s austerities and Śiva’s testing discourse.

What ritualistic prescription is mentioned?

Tapas (austerity) is referenced as the practice being undertaken; no specific vrata details are given in this verse.