Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 45

Devanagari script

धर्मेशाद्दक्षिणे पूज्यं तत्त्वेशाख्यं परं नरैः । तत्त्वज्ञानं प्रवर्तेत तल्लिंगस्य समर्चनात्

Transliteration

dharmeśāddakṣiṇe pūjyaṃ tattveśākhyaṃ paraṃ naraiḥ | tattvajñānaṃ pravarteta talliṃgasya samarcanāt

Translation

Au sud de Dharmeśa, les hommes doivent adorer le liṅga suprême nommé Tattveśa. Par le culte fervent de ce liṅga, s’éveille et s’établit la vraie connaissance du Réel (tattva-jñāna).

Word by Word

• धर्मेशात्: from Dharmēśa
• धर्मेशात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: धर्मेश (प्रातिपदिक; धर्म + ईश)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/अपादान), एकवचन

• दक्षिणे: in the south
• दक्षिणे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: दक्षिण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; दिग्वाचक

• पूज्यम्: worthy of worship
• पूज्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: पूज्य (प्रातिपदिक; √पूज् (धातु) + यत्)
• Form: कृत्य-प्रत्ययान्त (gerundive), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (तत्त्वेशाख्यम्)

• तत्त्वेशाख्यम्: named ‘Tattveśa’
• तत्त्वेशाख्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: तत्त्वेश-आख्य (प्रातिपदिक; तत्त्व + ईश + आख्य)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (लिङ्गम्/स्थानम् implied)

• परम्: supreme
• परम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषणम्

• नरैः: by men
• नरैः: Kartr-karana (Agent-instrument/कर्तृकरण)
• Type: Noun
• Root: नर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन

• तत्त्वज्ञानम्: knowledge of reality
• तत्त्वज्ञानम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तत्त्व-ज्ञान (प्रातिपदिक; तत्त्व + ज्ञान)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• प्रवर्तेत: would arise/commence
• प्रवर्तेत: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र√वृत् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; आत्मनेपद

• तत्: of that
• तत्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/सम्बन्ध), एकवचन; सर्वनाम

• लिङ्गस्य: of the liṅga
• लिङ्गस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: लिङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/सम्बन्ध), एकवचन

• समर्चनात्: from thorough worship
• समर्चनात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: समर्चन (प्रातिपदिक; सम् + √अर्च् (धातु) + ल्युट्)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th/अपादान), एकवचन

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda speaking to Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Tattveśa-liṅga (south of Dharmeśa)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Kumbhaja (Agastya)

Visual Art Cues

Scene: A south-facing shrine lane from Dharmeśa leads to Tattveśa-liṅga; the devotee offers bilva and water; behind the liṅga, a subtle halo forms as if ‘tattva’ (truth) dawns—depicted as a rising inner light in the devotee’s forehead/heart.

Characters & Entities

• Dharmeśa
• Tattveśa
• Kāśī (implied)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Right worship (upāsanā) of Śiva in Kāśī awakens tattva-jñāna—clear insight into reality and dharma.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Tattveśa liṅga, described as situated south of Dharmeśa in Kāśī.

What ritualistic prescription is mentioned?

Sam-arcana (devout, complete worship) of the Tattveśa liṅga.