Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 20

Devanagari script

अविमुक्ते महाक्षेत्रे क्षेमं त्र्यक्षेण रक्षिते । यत्र क्षीणायुषां साक्षाद्विरूपाक्षोऽस्ति मोक्षदः

Transliteration

avimukte mahākṣetre kṣemaṃ tryakṣeṇa rakṣite | yatra kṣīṇāyuṣāṃ sākṣādvirūpākṣo'sti mokṣadaḥ

Translation

À Avimukta, le grand kṣetra sacré, gardé en sûreté par le Seigneur aux Trois Yeux, là, pour ceux dont la vie décline, Virūpākṣa (Śiva) est présent en personne comme dispensateur de délivrance.

Word by Word

• अविमुक्ते: in Avimukta (the never-abandoned place)
• अविमुक्ते: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: अविमुक्त (प्रातिपदिक; a- + विमुक्त)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, सप्तमीविभक्तिः (7th/Locative), एकवचनम्; विशेषणम् (qualifier)

• महाक्षेत्रे: in the great sacred field
• महाक्षेत्रे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: महाक्षेत्र (प्रातिपदिक; महा + क्षेत्र)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, सप्तमीविभक्तिः, एकवचनम्

• क्षेमम्: welfare; safety
• क्षेमम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: क्षेम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (2nd/Accusative), एकवचनम्

• त्र्यक्षेण: by the three-eyed (Śiva)
• त्र्यक्षेण: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: त्र्यक्ष (प्रातिपदिक; त्रि + अक्ष)
• Form: पुंलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः (3rd/Instrumental), एकवचनम्

• रक्षिते: being protected
• रक्षिते: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: रक्ष् (धातु) → रक्षित (कृदन्त, क्त-प्रत्यय)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, सप्तमीविभक्तिः, एकवचनम्; क्त-प्रत्ययान्तः भूतकर्मणि विशेषणम् (past passive participle)

• यत्र: where
• यत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; सम्बन्धबोधक-अव्ययम् (relative adverb: where)

• क्षीणायुषाम्: of those whose lifespan is diminished
• क्षीणायुषाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: क्षीणायु (प्रातिपदिक; क्षीण + आयुस्)
• Form: पुंलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः (6th/Genitive), बहुवचनम्

• साक्षात्: directly; manifestly
• साक्षात्: Kriya-vishesana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: साक्षात् (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; क्रियाविशेषणम् (adverb: directly, in person)

• विरूपाक्षः: Virūpākṣa (Śiva)
• विरूपाक्षः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विरूपाक्ष (प्रातिपदिक; विरूप + अक्ष)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (1st/Nominative), एकवचनम्

• अस्ति: is
• अस्ति: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लट्-लकारः (Present), प्रथमपुरुषः (3rd person), एकवचनम्; परस्मैपदम्

• मोक्षदः: granting liberation
• मोक्षदः: Karta (Subject-complement/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: मोक्षद (प्रातिपदिक; मोक्ष + द)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (giver of liberation)

Speaker

Skanda (deduced, Kāśīkhaṇḍa context)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Avimukta (Kāśī)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Muni (sage)

Visual Art Cues

Scene: A luminous vision of Virūpākṣa/Tryakṣa Śiva abiding in Avimukta, sheltering the mahākṣetra; a frail, aging devotee approaches with folded hands, the atmosphere charged with liberation at the edge of time.

Characters & Entities

• Avimukta
• Kāśī
• Tryakṣa (Śiva)
• Virūpākṣa (Śiva)
• Mokṣa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Kāśī (Avimukta) is uniquely safeguarded by Śiva, who grants liberation especially to those nearing death.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Avimukta Kṣetra—Kāśī (Vārāṇasī), celebrated as Śiva’s ever‑abiding field.

What ritualistic prescription is mentioned?

No specific rite is prescribed here; the emphasis is on Śiva’s direct presence and the salvific power of residing in/attaining Kāśī.