Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 66

Devanagari script

गणावूचतुः । काश्यां बुधेश्वरसमर्चनलब्धबुद्धिः संसारसिंधुमधिगम्य नरो ह्यगाधम् । मज्जेन्न सज्जनविलोचन चंद्रकांतिः कांताननस्त्वधिवसेच्च बुधेऽत्र लोके

Transliteration

gaṇāvūcatuḥ | kāśyāṃ budheśvarasamarcanalabdhabuddhiḥ saṃsārasiṃdhumadhigamya naro hyagādham | majjenna sajjanavilocana caṃdrakāṃtiḥ kāṃtānanastvadhivasecca budhe'tra loke

Translation

Les Gaṇas dirent : « À Kāśī, l’homme qui, par le culte de Budheśvara, obtient l’intelligence éveillée ne sombre pas dans l’océan insondable du saṃsāra. Rayonnant comme la clarté lunaire aux yeux des justes, au visage gracieux, il demeure ici dans le monde de Budha. »

Word by Word

• गणौ: the two attendants (gaṇas)
• गणौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, द्विवचन (Dual)

• ऊचतुः: said
• ऊचतुः: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, द्विवचन, परस्मैपद

• काश्याम्: in Kāśī
• काश्याम्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: काशी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (Feminine), सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन

• बुधेश्वर-समर्चन-लब्ध-बुद्धिः: one whose intelligence is obtained by worship of Budheśvara
• बुधेश्वर-समर्चन-लब्ध-बुद्धिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: बुध (प्रातिपदिक) + ईश्वर (प्रातिपदिक) + समर्चन (प्रातिपदिक) + लब्ध (कृदन्त) + बुद्धि (प्रातिपदिक)
• Form: बहुपद-तत्पुरुष: बुधेश्वरस्य समर्चनात् लब्धा बुद्धिः यस्य; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (as subject-qualifier)

• संसार-सिन्धुम्: the ocean of worldly existence
• संसार-सिन्धुम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: संसार (प्रातिपदिक) + सिन्धु (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष: संसारस्य सिन्धुः; पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• अधिगम्य: having entered/approached
• अधिगम्य: Kriya-visheshaṇa (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: अधि + गम् (धातु) + ल्यप् (अव्यय-कृदन्त)
• Form: ल्यप्/क्त्वान्त-समकक्ष अव्यय (gerund), ‘having approached/entered’

• नरः: a man
• नरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• हि: indeed
• हि: Kriya-visheshaṇa (Particle/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: अव्यय, निपात (particle of emphasis/reason)

• अगाधम्: unfathomable
• अगाधम्: Visheshana (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अगाध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (agreeing with संसारसिन्धुम्)

• मज्जेत्: would sink
• मज्जेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: मज्ज् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• न: not
• न: Pratishedha (Negation/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय, निषेध (negation)

• सज्जन-विलोचन-चन्द्रकान्तिः: having moonlike radiance in (his) eyes like those of the good
• सज्जन-विलोचन-चन्द्रकान्तिः: Visheshana (Adjectival noun/विशेषण)
• Type: Noun
• Root: सत् (प्रातिपदिक) + जन (प्रातिपदिक) + विलोचन (प्रातिपदिक) + चन्द्र (प्रातिपदिक) + कान्ति (प्रातिपदिक)
• Form: बहुपद-तत्पुरुष/कर्मधारय-समाससम्भव: सज्जनानां विलोचनानि इव चन्द्रकान्तिः (moonlike radiance of the eyes); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (as qualifier of नरः)

• कान्त-आननः: one with a lovely face
• कान्त-आननः: Visheshana (Adjectival noun/विशेषण)
• Type: Noun
• Root: कान्त (प्रातिपदिक) + आनन (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय: कान्तम् आननम् यस्य; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (qualifier of नरः)

• तु: but
• तु: Kriya-visheshaṇa (Particle/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय, विरोध/विशेष (contrastive particle)

• अधिवसेत्: would dwell
• अधिवसेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अधि + वस् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• च: and
• च: Samuccaya (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय, समुच्चय (conjunction)

• बुधे: O Budha
• बुधे: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: बुध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन

• अत्र: here
• अत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय, देशवाचक (locative adverb)

• लोके: in the world
• लोके: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: लोक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

Speaker

Gaṇas (attendants of Śiva)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Budheśvara (Kāśī)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Implied pilgrims/audience within the narrative frame

Visual Art Cues

Scene: Two Gaṇas proclaim the glory of Budheśvara; behind them the liṅga shrine glows. A devotee stands at the edge of a vast ocean symbolizing saṃsāra, held back by a radiant shield of awakened intelligence.

Characters & Entities

• Gaṇas
• Kāśī (Vārāṇasī)
• Budheśvara
• Budha
• Saṃsāra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Worship in Kāśī refines intelligence and becomes a means to overcome saṃsāra, leading to auspicious posthumous states.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Budheśvara in Kāśī, praised as a liberative shrine granting wisdom and auspicious destiny.

What ritualistic prescription is mentioned?

Samarcana (devout worship/arcana) of Budheśvara is recommended as the efficacious act.