Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 23

Devanagari script

निष्प्रत्यूहं क्रतुशतं यः कश्चित्कुरुतेऽवनौ । जितेंद्रियोमरावत्यां स प्राप्नोति पुलोमजाम्

Transliteration

niṣpratyūhaṃ kratuśataṃ yaḥ kaścitkurute'vanau | jiteṃdriyomarāvatyāṃ sa prāpnoti pulomajām

Translation

Quiconque, sur la terre, accomplit sans obstacle cent sacrifices et, les sens domptés, parvient à Amarāvatī auprès de Pulomajā (Śacī), l’épouse d’Indra.

Word by Word

• निष्प्रत्यूहम्: unobstructed
• निष्प्रत्यूहम्: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निस् + प्रत्यूह (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचनम्; नञ्/निस्-पूर्वकः ‘without obstacle’ (upasarga-based)

• क्रतुशतम्: a hundred sacrifices
• क्रतुशतम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: क्रतु + शत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचनम्; ‘शतं क्रतूनाम्’ (samāhāra)

• यः: who
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचनम्; सम्बन्धसूचकः

• कश्चित्: someone/anyone
• कश्चित्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + चित् (अव्यय-प्रत्यय)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचनम्; अनिश्चित-प्रयोगः ‘someone’

• कुरुते: does/performs
• कुरुते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लट् (वर्तमान), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; आत्मनेपदम्

• अवनौ: on earth
• अवनौ: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अवनि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचनम्

• जितेन्द्रियः: one who has conquered the senses
• जितेन्द्रियः: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: जित + इन्द्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचनम्; बहुव्रीहिः ‘जितानि इन्द्रियाणि येन’

• अमरावत्याम्: in Amarāvatī
• अमरावत्याम्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अमरावती (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचनम्

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचनम्

• प्राप्नोति: attains
• प्राप्नोति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-आप् (धातु)
• Form: लट् (वर्तमान), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्

• पुलोमजाम्: Pulomā’s daughter (Śacī)
• पुलोमजाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पुलोम + जा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचनम्; ‘पुलोम्नः जाया/कन्या’ = Pulomā’s daughter (Śacī)

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Amarāvatī (as phala-loka, not a tīrtha)

Type: null

Skanda Dialogue

Listener: null

Visual Art Cues

Scene: A successful sacrificer, serene and self-controlled, is shown ascending to Amarāvatī; Indra’s city gleams, and Śacī (Pulomajā) appears as the emblem of celestial attainment.

Characters & Entities

• Kratu (sacrifice)
• Amarāvatī
• Pulomajā (Śacī/Indrāṇī)
• Indra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Ritual power is validated by self-mastery; conquering the senses is presented as essential to higher attainment.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse explicitly names Amarāvatī (Indra’s city) while the chapter context links such attainments to the praised divine station in the Kāśī narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

Completion of kratu-śata (a hundred sacrifices) without impediment, coupled with sense-control (jitendriya).