Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 2

पूर्वं धर्मेश्वरो देवो दक्षिणेन गणाधिपः । पश्चिमे स्थापितो भानुरुत्तरे च स्वयंभुवः

pūrvaṃ dharmeśvaro devo dakṣiṇena gaṇādhipaḥ | paścime sthāpito bhānuruttare ca svayaṃbhuvaḥ

À l’est fut placé le Seigneur Dharmeśvara ; au sud, Gaṇādhipa (Gaṇeśa) ; à l’ouest, Bhānu (le Soleil) ; et au nord, Svayaṃbhu (le Né de lui-même).

पूर्वम्in the east
पूर्वम्:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootपूर्व (प्रातिपदिक)
Formअव्ययवत् प्रयोग (directional adverb): ‘in the east/eastward’
धर्मेश्वरःLord of Dharma (Dharmeśvara)
धर्मेश्वरः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootधर्म-ईश्वर (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (षष्ठी): ‘धर्मस्य ईश्वरः’; पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन
देवःthe god
देवः:
Karta (Apposition/समनाधिकरण)
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; apposition to ‘धर्मेश्वरः’
दक्षिणेनto the south
दक्षिणेन:
Adhikarana (Directional location)
TypeNoun
Rootदक्षिण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/instrumental) एकवचन; दिक्शब्दे ‘to the south/southward’
गणाधिपःGaṇādhipa (lord of the gaṇas)
गणाधिपः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootगण-अधिप (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (षष्ठी): ‘गणानाम् अधिपः’; पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन
पश्चिमेin the west
पश्चिमे:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootपश्चिम (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/locative) एकवचन; ‘in the west’
स्थापितःwas placed
स्थापितः:
Kriya (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Rootस्था (धातु) + णिच् → स्थापय + क्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; ‘was established/placed’
भानुःBhānu (the Sun)
भानुः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootभानु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; subject with ‘स्थापितः’
उत्तरेin the north
उत्तरे:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootउत्तर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/locative) एकवचन; ‘in the north’
and
:
Sambandha (Conjunction)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय (समुच्चय/ conjunction): ‘and’
स्वयंभुवःSvayaṃbhu (the self-born)
स्वयंभुवः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootस्वयम्-भू (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहि-समास: ‘स्वयम् भवति इति’ (self-born); पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन

Vyāsa (contextual continuity within Adhyāya 12)

Tirtha: Satyamaṃdira directional shrines (Dharmeśvara–Gaṇādhipa–Bhānu–Svayaṃbhu)

Type: kshetra

Listener: Yudhiṣṭhira

Scene: A schematic yet sacred tableau: the central Satyamaṃdira with four shrines/guardians at cardinal points—Dharmeśvara (east), Gaṇeśa (south), Sūrya (west), Svayaṃbhu (north)—forming a protective square/mandala.

D
Dharmeśvara
G
Gaṇādhipa (Gaṇeśa)
B
Bhānu (Sūrya)
S
Svayaṃbhu

FAQs

A tīrtha is envisioned as a protected sacred mandala, harmonizing Dharma, auspicious beginnings (Gaṇeśa), solar order (Sūrya), and primordial creation (Svayaṃbhu).

Satyamaṃdira and its consecrated directional arrangement within the Dharmāraṇya sacred zone.

No direct ritual is prescribed; the verse describes consecration/installation (sthāpana) as sacred architecture theology.