Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 50

ब्राह्मणत्वं त्रिभिर्लोकैर्दुर्लभं पद्मलोचने । संस्कारैः संस्कृतो विप्रो यैश्च जायेत तच्छृणु

brāhmaṇatvaṃ tribhirlokairdurlabhaṃ padmalocane | saṃskāraiḥ saṃskṛto vipro yaiśca jāyeta tacchṛṇu

«L’état de brāhmaṇa est difficile à obtenir même à travers les trois mondes, ô toi aux yeux de lotus. Le brāhmaṇa est affiné par les saṃskāras ; écoute quels sont ces rites par lesquels il le devient véritablement.»

ब्राह्मणत्वम्Brahminhood
ब्राह्मणत्वम्:
Karma/Predicative (विधेय/विषय)
TypeNoun
Rootब्राह्मणत्व (प्रातिपदिक; ब्राह्मण+त्व)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
त्रिभिःby three
त्रिभिः:
Karana (Instrument/करण)
TypeAdjective
Rootत्रि (संख्या-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), बहुवचन; संख्यावाचक विशेषण
लोकैःworlds
लोकैः:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootलोक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन
दुर्लभम्hard to obtain
दुर्लभम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootदुर्लभ (प्रातिपदिक; दुर्+लभ)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विधेय-विशेषण
पद्मलोचनेO lotus-eyed (lady)
पद्मलोचने:
Sambodhana (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootपद्मलोचना (प्रातिपदिक; पद्म+लोचना)
Formस्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय (पद्मवत् लोचना यस्याः)
संस्कारैःby rites/sacraments
संस्कारैः:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootसंस्कार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन
संस्कृतःpurified/refined
संस्कृतः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसम्+√कृ (धातु) → संस्कृत (कृदन्त, क्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (past participle)
विप्रःa Brahmin
विप्रः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootविप्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
यैःby which
यैः:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; सम्बन्धक (relative)
and
:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
जायेतwould be born/become
जायेत:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√जन् (धातु)
Formविधिलिङ्-लकार (Optative), प्रथम-पुरुष, एकवचन; आत्मनेपद
तत्that
तत्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; निर्देश (that)
शृणुhear/listen
शृणु:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√श्रु (धातु)
Formलोट्-लकार (Imperative), मध्यम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

Śrī Mārkaṇḍeya

Tirtha: Revā (Narmadā)

Type: river

Listener: Addressed as ‘padma-locane’ (lotus-eyed)

Scene: A teaching tableau: Mārkaṇḍeya addressing a ‘lotus-eyed’ listener; palm-leaf texts; sacred thread, yajñopavīta, and ritual items symbolizing saṃskāra; a calm riverbank hermitage ambience.

M
Mārkaṇḍeya
B
Brāhmaṇatva
S
Saṃskāra
P
Padmalocanā (lotus-eyed addressee)

FAQs

Spiritual and social identity in dharma is safeguarded by disciplined rites (saṃskāras), not merely by birth-claim or convenience.

No specific tīrtha is named; the verse is doctrinal, occurring within the Revā Khaṇḍa’s sacred milieu.

Saṃskāras are introduced as the means of refinement; the subsequent verses enumerate them.