Previous Verse
Next Verse

Narada Purana — Purva Bhaga, Shloka 159

Rādhā-sambaddha-mantra-vyākhyā

Rādhā-Related Mantras Explained

नित्यानित्यां तु दशमीं त्रिकुटां वच्मि सांप्रतम् । हंसश्च हृत्प्राणरसादाहकर्णैः समन्वितः ॥ १५९ ॥

nityānityāṃ tu daśamīṃ trikuṭāṃ vacmi sāṃpratam | haṃsaśca hṛtprāṇarasādāhakarṇaiḥ samanvitaḥ || 159 ||

À présent je décrirai la Daśamī (le dixième tithi), de deux sortes — régulière et occasionnelle — et connue sous le nom de Trikuṭā. Elle est aussi associée au Haṃsa, pourvue du cœur, du prāṇa (souffle vital), du rasa (essence), de l’ardeur (chaleur) et des oreilles.

नित्यानित्याम्(the form called) Nityā-and-Anityā
नित्यानित्याम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootनित्या + अनित्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; Feminine, Accusative singular; समासः—द्वन्द्व (नित्या च अनित्या च)
तुbut/indeed
तु:
Sambandha/Avyaya (सम्बन्ध/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; अवधान/विरोधसूचक (particle)
दशमीम्the tenth (Nityā)
दशमीम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootदशमी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; Feminine, Accusative singular
त्रिकुटाम्Trikuṭā (three-peaked/three-knotted)
त्रिकुटाम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootत्रि + कुटा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; Feminine, Accusative singular; समासः—द्विगु (त्रयः कुटाः यस्याः/त्रिकुटा)
वच्मिI speak/declare
वच्मि:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलट् (Present), परस्मैपद, उत्तमपुरुष, एकवचन; Present, 1st person singular
साम्प्रतम्now/at present
साम्प्रतम्:
Sambandha/Avyaya (सम्बन्ध/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootसाम्प्रतम् (अव्यय/प्रातिपदिक)
Formअव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (temporal adverb)
हंसःHaṃsa (mystic swan/seed-syllable)
हंसः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootहंस (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (कर्ता), एकवचन; Masculine, Nominative singular
and
:
Sambandha/Avyaya (सम्बन्ध/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयबोधक (conjunction)
हृत्प्राणरसादाहकर्णैःwith (the elements) heart, breath, essence, burning, and ears
हृत्प्राणरसादाहकर्णैः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootहृत् + प्राण + रस + दाह + कर्ण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), बहुवचन; Masculine, Instrumental plural; समासः—समाहार/द्वन्द्व-प्राय (हृत्-प्राण-रस-दाह-कर्ण इति अङ्गसमूहः)
समन्वितःendowed/combined
समन्वितः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootसम् + अन्वि (धातु) → समन्वित (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; Past participle used adjectivally; विशेषणम् हंस-शब्दस्य

Narada (teaching in the Vedanga/vrata-technical register, in dialogue context with Sanatkumara tradition)

Vrata: Daśamī (Trikuṭā)

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

N
Narada
H
Haṃsa

FAQs

It frames Daśamī as a technically classified tithi-vrata (nitya vs. anitya) and links it with an inner symbolic map (Haṃsa with heart–breath–essence–heat–hearing), suggesting that ritual timing and inner discipline are meant to work together.

By treating a tithi-observance as more than calendar-ritual: the Haṃsa symbolism points toward attentive hearing (karnaiḥ) and regulated prāṇa—supporting steady devotional practice through disciplined senses and mind while observing vrata rules.

Tithi-nirṇaya and vrata-taxonomy: the verse explicitly distinguishes nitya (regular) and anitya (occasional) observances of Daśamī and names a specific classification (Trikuṭā), reflecting the technical, Vedanga-like approach to calendrical ritual practice.