Previous Verse
Next Verse

Narada Purana — Purva Bhaga, Shloka 61

Sṛṣṭi-pralaya-kathana: Mahābhūta-guṇāḥ, Vṛkṣa-indriya-vādaḥ, Prāṇa-vāyu-vyavasthā

चेष्टा वायुः खमाकाशमूष्माग्निः सलिलं द्रवः । पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पांचभौतिकम् ॥ ६१ ॥

ceṣṭā vāyuḥ khamākāśamūṣmāgniḥ salilaṃ dravaḥ | pṛthivī cātra saṃghātaḥ śarīraṃ pāṃcabhautikam || 61 ||

L’activité et le mouvement relèvent de Vāyu ; l’espace est bien Ākāśa ; la chaleur est Agni ; l’eau est la fluidité ; et la terre, ici, est la solidité et l’agrégation. Ainsi le corps est un composé des cinq éléments.

चेष्टाactivity/motion
चेष्टा:
Karta (कर्ता/निर्देश्य)
TypeNoun
Rootचेष्टा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
वायुःwind/air
वायुः:
Karta (कर्ता/निर्देश्य)
TypeNoun
Rootवायु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
खम्space/sky
खम्:
Karta (कर्ता/निर्देश्य)
TypeNoun
Rootख (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
आकाशम्ether/space
आकाशम्:
Karta (कर्ता/निर्देश्य)
TypeNoun
Rootआकाश (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
ऊष्माheat
ऊष्मा:
Karta (कर्ता/निर्देश्य)
TypeNoun
Rootऊष्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
अग्निःfire
अग्निः:
Karta (कर्ता/निर्देश्य)
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
सलिलम्water
सलिलम्:
Karta (कर्ता/निर्देश्य)
TypeNoun
Rootसलिल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
द्रवःliquid/flowing state
द्रवः:
Karta (कर्ता/निर्देश्य)
TypeNoun
Rootद्रव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
पृथिवीearth
पृथिवी:
Karta (कर्ता/निर्देश्य)
TypeNoun
Rootपृथिवी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
and
:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction: and)
अत्रhere
अत्र:
Deśa-adhikaraṇa (देश-अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootअत्र (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (locative adverb: here/in this context)
संघातःaggregation/combination
संघातः:
Karta (कर्ता/निर्देश्य)
TypeNoun
Rootसंघात (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
शरीरम्body
शरीरम्:
Karta (कर्ता/निर्देश्य)
TypeNoun
Rootशरीर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
पाञ्चभौतिकम्made of the five elements
पाञ्चभौतिकम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootपञ्च + भौतिक (प्रातिपदिक)
Formसमासः: द्विगु/तत्पुरुष-प्रायः ‘पञ्चभूतसम्बन्धि’ (made of five elements); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; शरीरम् इति विशेषणम्

Sanatkumara (teaching Narada)

Vrata: none

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: none

FAQs

It teaches detachment by showing the body is merely a five-element composite—movement, space, heat, liquidity, and solidity—so the seeker should not mistake it for the true Self.

By reducing bodily identity to elemental functions, it supports bhakti as surrender of ego and body-centered attachment, turning attention toward the eternal Lord rather than the perishable pañcabhūta body.

It aligns with foundational tattva-vicāra used in Vedic disciplines: understanding elemental qualities aids ritual purity concepts (śauca) and supports reflective study used alongside śāstra-based reasoning (vyākaraṇa-style precision in defining terms like drava/saṃghāta).