Previous Verse
Next Verse

Narada Purana — Purva Bhaga, Shloka 21

Sṛṣṭi-pralaya-kathana: Mahābhūta-guṇāḥ, Vṛkṣa-indriya-vādaḥ, Prāṇa-vāyu-vyavasthā

अग्नीषोमौ च चंद्रार्कौ नयने तस्य विश्रुते । नभश्चोर्ध्वशिरस्तस्य क्षितिः पादौ भुजौ दिशः ॥ २१ ॥

agnīṣomau ca caṃdrārkau nayane tasya viśrute | nabhaścordhvaśirastasya kṣitiḥ pādau bhujau diśaḥ || 21 ||

Dans ce Purusha cosmique renommé, Agni et Soma — la Lune et le Soleil — sont ses deux yeux. Le ciel est sa tête levée, la terre est ses pieds, et les directions sont ses bras.

अग्नीषोमौAgni and Soma
अग्नीषोमौ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअग्नि + सोम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; इतरेतर-द्वन्द्व (अग्निश्च सोमश्च)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयार्थक
चन्द्रार्कौthe Moon and the Sun
चन्द्रार्कौ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootचन्द्र + अर्क (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; इतरेतर-द्वन्द्व (चन्द्रश्च अर्कश्च)
नयने(as) the two eyes
नयने:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootनयन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, द्विवचन
तस्यof him/its
तस्य:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; सर्वनाम
विश्रुतेin/for the renowned one
विश्रुते:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootविश्रुत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति (Locative/अधिकरण), एकवचन; संबोधनार्थे/विशेषणरूपे—‘in/for the renowned (one)’
नभःsky
नभः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootनभस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयार्थक
ऊर्ध्वशिरःthe upper head
ऊर्ध्वशिरः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootऊर्ध्व + शिरस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मधारय (ऊर्ध्वं शिरः = upper head)
तस्यof him/its
तस्य:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; सर्वनाम
क्षितिःearth
क्षितिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootक्षिति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
पादौtwo feet
पादौ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, द्विवचन
भुजौtwo arms
भुजौ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभुज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, द्विवचन
दिशःdirections
दिशः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदिश् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

Sanatkumara (teaching Narada)

Vrata: none

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

V
Virat-Purusha
A
Agni
S
Soma
C
Chandra
A
Arka (Surya)
N
Nabhas (Sky)
K
Kshiti (Earth)
D
Disha (Directions)

FAQs

It teaches Virat-upasana: seeing the entire cosmos as the body of the Supreme, so the mind becomes unified, reverent, and fit for moksha-oriented contemplation.

By mapping Sun, Moon, sky, earth, and directions onto the Lord’s form, devotion becomes constant—every perception turns into remembrance and worship of the all-pervading Divine.

It implicitly supports Jyotisha and ritual symbolism: Sun/Moon (time, calendar, rites) and directions (dik in yajna-layout) are treated as sacred limbs of the cosmic deity, guiding dharmic practice.