Adhyaya 11

Verse 1

प्रियव्रतोत्तानपादौ मनोः स्वायम्भुवस्य तु द्वौ पुत्रौ सुमहावीर्यौ धर्मज्ञौ कथितौ तव

Ya te he hablado de los dos hijos de Svāyambhuva Manu: Priyavrata y Uttānapāda, ambos de gran heroísmo y conocedores del dharma.

Verse 2

तयोर् उत्तानपादस्य सुरुच्याम् उत्तमः सुतः अभीष्टायाम् अभूद् ब्रह्मन् पितुर् अत्यन्तवल्लभः

Oh brāhmana, entre las reinas de Uttānapāda, Suruci dio a luz a un hijo llamado Uttama; y por haber nacido de la esposa favorecida, llegó a ser sumamente querido por su padre.

Verse 3

सुनीतिर् नाम या राज्ञस् तस्याभून् महिषी द्विज स नातिप्रीतिमांस् तस्यां तस्याश् चाभूद् ध्रुवः सुतः

Oh brāhmaṇa, el rey tenía una reina llamada Sunīti; pero no estaba muy apegado a ella. De ella nació un hijo: Dhruva.

Verse 4

राजासनस्थितस्याङ्कं पितुर् भ्रातरम् आश्रितम् दृष्ट्वोत्तमं ध्रुवश् चक्रे तम् आरोढुं मनोरथम्

Al ver a Uttama sentado en el trono real y recostado en el regazo de su padre, en el corazón de Dhruva ardió un solo propósito: ascender a ese mismo asiento soberano.

Verse 5

प्रत्यक्षं भूपतिस् तस्याः सुरुच्या नाभ्यनन्दत प्रणयेनागतं पुत्रम् उत्सङ्गारोहणोत्सुकम्

Ante los ojos de Suruci, el rey no acogió a su hijo, aunque el niño había venido con cariño, ansioso por subir al regazo de su padre.

Verse 6

सपत्नी तनयं दृष्ट्वा तम् अङ्कारोहणोत्सुकम् स्वपुत्रं च तथारूढं सुरुचिर् वाक्यम् अब्रवीत्

Al ver al hijo de su coesposa ansioso por subir al regazo, y al ver a su propio hijo ya sentado allí, Suruci pronunció estas palabras.

Verse 7

क्रियते किं वृथा वत्स महान् एष मनोरथः अन्यस्त्रीगर्भजातेन असंभूय ममोदरे उत्तमोत्तमम् अप्राप्यम् अविवेको ऽभिवाञ्छसि

Hijo mío, ¿por qué abrigas en vano este gran deseo? No fuiste concebido en mi vientre, sino nacido del embarazo de otra mujer; y, sin discernimiento, anhelas lo más alto de lo alto, un puesto que no puede alcanzarse por tal pretensión.

Verse 8

सत्यं सुतस् त्वम् अप्य् अस्य किन्तु न त्वं मया धृतः

Es verdad: tú también eres su hijo; pero no fuiste engendrado por mí.

Verse 9

एतद् राजासनं सर्वभूभृत्संश्रयकेतनम् योग्यं ममैव पुत्रस्य किम् आत्मा क्लिश्यते त्वया

Este trono real—refugio y morada de todos los reyes de la tierra—pertenece con justicia a mi propio hijo. ¿Por qué, entonces, atormentas tu corazón con duda y aflicción?

Verse 10

उच्चैर् मनोरथस् ते ऽयं मत्पुत्रस्येव किं वृथा सुनीत्याम् आत्मनो जन्म किं त्वया नावगम्यते

Tu ambición se ha elevado demasiado—en vano, como si fueras mi propio hijo. ¿No has comprendido tu nacimiento de Sunīti y lo que ello significa en verdad?

Verse 11

उत्सृज्य पितरं बालस् तच् छ्रुत्वा मातृभाषितम् जगाम कुपितो मातुर् निजाया द्विज मन्दिरम्

Al oír las palabras de su madre, el niño dejó atrás a su padre; airado, se dirigió a la morada del brāhmaṇa, la casa de su propia madre.

Verse 12

तं दृष्ट्वा कुपितं पुत्रम् ईषत्प्रस्फुरिताधरम् सुनीतिर् अङ्कम् आरोप्य मैत्रेयैतद् अभाषत

Al ver a su hijo encendido de ira—con los labios levemente temblorosos—Sunīti lo alzó a su regazo y, oh Maitreya, le dijo estas palabras.

Verse 13

वत्स कः कोपहेतुस् ते कश् च त्वां नाभिनन्दति को ऽवजानाति पितरं तव यस् ते ऽपराध्यति

Hijo mío, ¿cuál es la causa de tu ira? ¿Quién no se alegra por ti? ¿Quién osaría menospreciar a tu padre—quién podría cometer una ofensa contra ti?

Verse 14

इत्य् उक्तः सकलं मात्रे कथयाम् आस तद् यथा सुरुचिः प्राह भूपालप्रत्यक्षम् अतिगर्विता

Así interpelado, lo contó todo a su madre—tal como Suruci, henchida de orgullo, lo había dicho abiertamente en presencia del rey.

Verse 15

निःश्वस्य सेति कथिते तस्मिन् पुत्रेण दुर्मनाः श्वासक्षामेक्षणा दीना सुनीतिर् वाक्यम् अब्रवीत्

Cuando su hijo, con el corazón abatido, pronunció aquellas palabras con un suspiro, Sunīti, consumida por la pena y con la mirada debilitada por la respiración fatigosa, le habló.

Verse 16

सुरुचिः सत्यम् आहेदं स्वल्पभाग्यो ऽसि पुत्रक न हि पुण्यवतां वत्स सपत्नैर् एवम् उच्यते

Suruci dijo la cruda verdad: “Hijo mío, tienes poca fortuna; pues, querido, a quienes poseen mérito no les habla así una esposa rival.”

Verse 17

नोद्वेगस् तात कर्तव्यः कृतं यद् भवता पुरा तत् को ऽपहर्तुं शक्नोति दातुं कश् चाकृतं त्वया

No te aflijas, hijo querido. Lo que ya has hecho en el pasado, ¿quién puede arrebatártelo? Y lo que no has hecho, ¿quién podría otorgártelo?

Verse 18

राजासनं तथा छत्रं वराश्वा वरवारणाः यस्य पुण्यानि तस्यैव मत्वैतच् छाम्य पुत्रक

El trono real y el parasol de la soberanía, los mejores caballos y los más nobles elefantes: todo ello pertenece en verdad a quien lo ha merecido por su mérito. Sabiendo esto, hijo mío, dejo mi ira y me aquieto.

Verse 19

अन्यजन्मकृतैः पुण्यैः सुरुच्यां सुरुचिर् नृपः भार्येति प्रोच्यते चान्या मद्विधा पुण्यवर्जिता

Por méritos obrados en nacimientos anteriores, el rey—siempre prendado de Surucī—la reconoce a ella sola como ‘esposa’; mientras que a otra, como yo, carente de mérito, se la nombra como si fuera apenas ‘la otra’.

Verse 20

पुण्योपचयसंपन्नस् तस्याः पुत्रस् तथोत्तमः मम पुत्रस् तथा जातः स्वल्पपुण्यो ध्रुवो भवान्

Su hijo, colmado de mérito acumulado, fue en verdad excelente; pero tú, Dhruva—nacido como mi hijo—has venido a este nacimiento con un caudal pequeño de mérito.

Verse 21

तथापि दुःखं न भवान् कर्तुम् अर्हति पुत्रक यस्य यावत् स तेनैव स्वेन तुष्यति बुद्धिमान्

Aun así, hijo mío, no debes entregarte al dolor; pues mientras el sabio se contenta con lo que en verdad es suyo, con eso mismo permanece satisfecho.

Verse 22

यदि चेद् दुःखम् अत्यर्थं सुरुच्या वचनात् तव तत् पुण्योपचये यत्नं कुरु सर्वफलप्रदे

Si las palabras de Surucī te han causado un dolor abrumador, esfuérzate entonces por acumular mérito; pues el mérito es quien otorga todo fruto.

Verse 23

सुशीलो भव धर्मात्मा मैत्रः प्राणिहिते रतः निम्नं यथापः प्रवणाः पात्रम् आयान्ति संपदः

Sé de noble conducta, recto de corazón, amistoso y gozoso en el bien de todos los seres. Así como las aguas fluyen naturalmente hacia lo bajo, así las prosperidades llegan por sí mismas al recipiente digno.

Verse 24

अम्ब यत् त्वम् इदं प्राह प्रशमाय वचो मम नैतद् दुर्वचसा भिन्ने हृदये मम तिष्ठति

Madre, las palabras que acabas de decir fueron para apaciguarme; pero no permanecen en mi corazón: la aspereza ha partido mi pecho.

Verse 25

सो ऽहं तथा यतिष्यामि यथा सर्वोत्तमोत्तमम् स्थानं प्राप्स्याम्य् अशेषाणां जगताम् अभिपूजितम्

Así pues, me esforzaré de ese modo hasta alcanzar la más excelente de todas las moradas, venerada y honrada por todos los mundos sin excepción.

Verse 26

सुरुचिर् दयिता राज्ञस् तस्या जातो ऽस्मि नोदरात् प्रभावं पश्य मे ऽम्ब त्वं धृतस्यापि तवोदरे

Suruci es la amada del rey; yo no nací de su vientre. Madre, mira mi dura suerte: aunque me llevaste en tu propio seno.

Verse 27

उत्तमः स मम भ्राता यो गर्भेण धृतस् तया स राजासनम् आप्नोतु पित्रा दत्तं तथास्तु तत्

Uttama es mi hermano, aquel a quien ella llevó en su seno. Que él alcance el trono real otorgado por nuestro padre; así sea, que quede establecido.

Verse 28

नान्यदत्तम् अभीप्स्यामि स्थानम् अम्ब स्वकर्मणा इच्छामि तद् अहं स्थानं यन् न प्राप पिता मम

Madre, no anhelo un puesto concedido por otro. Por mi propio esfuerzo deseo ese estado, una condición que ni siquiera mi padre ha alcanzado.

Verse 29

निर्जगाम गृहान् मातुर् इत्य् उक्त्वा मातरं ध्रुवः पुराच् च निर्गम्य ततस् तद्बाह्योपवनं ययौ

Dicho esto a su madre, Dhruva salió de la casa. Al dejar la ciudad, se encaminó al bosque-jardín exterior—con el corazón firme en la senda hacia el Señor Supremo, Acyuta, refugio infalible de todos los mundos.

Verse 30

स ददर्श मुनींस् तत्र सप्त पूर्वागतान् ध्रुवः कृष्णाजिनोत्तरीयेषु विष्टरेषु समास्थितान्

Allí Dhruva vio a siete sabios que habían llegado antes que él, sentados en serena compostura sobre sus asientos extendidos, con mantos de piel de antílope negro.

Verse 31

स राजपुत्रस् तान् सर्वान् प्रणिपत्याभ्यभाषत प्रश्रयावनतः सम्यग् अभिवादनपूर्वकम्

Aquel príncipe se postró ante todos ellos y, inclinado con humildad, tras ofrecer primero el saludo ritual, les habló con el debido respeto.

Verse 32

उत्तानपादतनयं मां निबोधत सत्तमाः जातं सुनीत्यां निर्वेदाद् युष्माकं प्राप्तम् अन्तिकम्

Oh los mejores entre los virtuosos, sabed quién soy: soy hijo del rey Uttānapāda, nacido de Sunīti. Impulsado por el desapego y un voto firme, he venido a vosotros; busco vuestro amparo y guía.

Verse 33

चतुःपञ्चाब्दसंभूतो बालस् त्वं नृपनन्दन निर्वेदकारणं किंचित् तव नाद्यापि विद्यते

Oh hijo del rey, eres apenas un niño de cuatro o cinco años; aun ahora no hay en ti causa verdadera de desapego, ni fundamento para ese hastío del mundo.

Verse 34

न चिन्त्यं भवतः किंचिद् ध्रियते भूपतिः पिता न चैवेष्टवियोगादि तव पश्याम बालक

No tienes nada de qué preocuparte; tu padre, el rey, permanece firme. Y, niño, no veo para ti desgracia alguna como la separación de lo que amas y cosas semejantes.

Verse 35

शरीरे न च ते व्याधिर् अस्माभिर् उपलक्ष्यते निर्वेदः किंनिमित्तस् ते कथ्यतां यदि विद्यते

No percibimos enfermedad alguna en tu cuerpo. ¿Cuál es, pues, la causa de este hastío y desapego? Si hay un motivo, dínoslo.

Verse 36

ततः स कथयाम् आस सुरुच्या यद् उदाहृतम् तन् निशम्य ततः प्रोचुर् मुनयस् ते परस्परम्

Entonces él relató lo que Surucī había dicho. Al oír esas palabras, los sabios comenzaron a hablar entre sí, reflexionando sobre su sentido.

Verse 37

अहो क्षात्रं परं तेजो बालस्यापि यद् अक्षमा सपत्न्या मातुर् उक्तस्य हृदयान् नापसर्पति

¡Ah, cuán suprema es la llama del espíritu kṣatriya! Que aun en un niño no se retira del corazón cuando lo hiere la dura palabra de una madre rival.

Verse 38

भो भोः क्षत्रियदायाद निर्वेदाद् यत् त्वयाधुना कर्तुं व्यवसितं तन् नः कथ्यतां यदि रोचते

¡Eh! ¡Eh! Oh heredero de los kṣatriyas—si por desapego has resuelto ahora emprender alguna acción, dínosla, si te place.

Verse 39

यच् च कार्यं तवास्माभिः साहाय्यम् अमितद्युते तद् उच्यतां विवक्षुस् त्वम् अस्माभिर् उपलक्ष्यसे

Y cualquier tarea que desees cumplir con nuestra ayuda, oh de esplendor sin medida, declárala; vemos que has venido con deseo de hablar y exponer tu propósito.

Verse 40

नाहम् अर्थम् अभीप्सामि न राज्यं द्विजसत्तमाः तत् स्थानम् एकम् इच्छामि भुक्तं नान्येन यत् पुरा

No busco riquezas ni deseo realeza, oh mejores de los nacidos dos veces; sólo anhelo aquel único lugar que en tiempos antiguos no fue gozado por ningún otro.

Verse 41

एतन् मे क्रियतां सम्यक् कथ्यतां प्राप्यते यथा स्थानम् अग्र्यं समस्तेभ्यः स्थानेभ्यो मुनिसत्तमाः

Haced esto por mí con plena claridad; decidme con precisión cómo se alcanza esa morada suprema, la primera entre todas las moradas, oh mejores de los sabios.

Verse 42

अनाराधितगोविन्दैर् नरैः स्थानं नृपात्मज न हि संप्राप्यते श्रेष्ठं तस्माद् आराधयाच्युतम्

Oh príncipe, los hombres que no han adorado a Govinda no alcanzan la estación suprema; por ello adora a Acyuta, pues Él es el refugio infalible y la meta más alta.

Verse 43

परः पराणां पुरुषो यस्य तुष्टो जनार्दनः स प्राप्नोत्य् अक्षयं स्थानम् एतत् सत्यं मयोदितम्

Aquel con quien se complace Janārdana, el Purusha supremo más allá de todos los excelsos, alcanza la morada imperecedera. Esta es la verdad que he declarado.

Verse 44

यस्यान्तः सर्वम् एवेदम् अच्युतस्याव्ययात्मनः तम् आराधय गोविन्दं स्थानम् अग्र्यं यदीच्छसि

En Acyuta, el Ser imperecedero, mora todo este universo; adora, pues, a Govinda. Si deseas el estado supremo.

Verse 45

परं ब्रह्म परं धाम यो ऽसौ ब्रह्म तथा परम् तम् आराध्य हरिं याति मुक्तिम् अप्य् अतिदुर्लभाम्

Él es el Brahman supremo, la morada suprema: es Brahman y, aun así, lo trasciende. Al adorar a ese Hari se alcanza la liberación, aunque sea dificilísima de obtener.

Verse 46

यो यज्ञपुरुषो यज्ञे योगे यः परमः पुमान् तस्मिंस् तुष्टे यद् अप्राप्यं किं तद् अस्ति जनार्दने

Él es el Purusha del sacrificio en todo sacrificio, y el Purusha supremo en el yoga; cuando Janārdana se complace, ¿qué puede quedar inalcanzable?

Verse 47

ऐन्द्रम् इन्द्रः परं स्थानं यम् आराध्य जगत्पतिम् प्राप यज्ञपतिं विष्णुं तम् आराधय सुव्रत

Al adorar al Señor del universo—Viṣṇu, Señor del sacrificio—Indra alcanzó la estación suprema llamada Aindra. Por eso, oh de voto firme, adóralo tú también.

Verse 48

प्राप्नोष्य् आराधिते विष्णौ मनसा यद् यद् इच्छसि त्रैलोक्यान्तर्गतं स्थानं किम् उ वत्सोत्तमोत्तमम्

Cuando Viṣṇu es adorado de verdad, por el poder mismo de tu intención obtendrás cuanto desees. Oh el mejor de los hijos amados, ¿qué lugar dentro de los tres mundos podría quedar fuera de tu alcance?

Verse 49

आराध्यः कथितो देवो भवद्भिः प्रणतस्य मे मया तत्परितोषाय यज् जप्तव्यं तद् उच्यताम्

Vosotros me habéis declarado—a mí, que me inclino con reverencia—al Dios verdaderamente digno de adoración. Ahora, para complacerle y satisfacerle, decidme qué fórmula sagrada debe recitarse.

Verse 50

यथा चाराधनं तस्य मया कार्यं महात्मनः प्रसादसुमुखास् तन् मे कथयन्तु महर्षयः

Que los grandes sabios, de rostro benévolo por la gracia, me digan cómo debo realizar la adoración de ese Señor de gran alma, y de qué modo ha de emprenderse por mí su culto.

Verse 51

राजपुत्र यथा विष्णोर् आराधनपरैर् नरैः कार्यम् आराधनं तन् नो यथावच् छ्रोतुम् अर्हसि

Oh príncipe, eres digno de oír de nosotros, de manera correcta y completa, cómo debe realizarse la adoración del Señor Viṣṇu por aquellos hombres cuyo propósito entero está consagrado a su culto.

Verse 52

बाह्यार्थाद् अखिलाच् चित्तं त्याजयेत् प्रथमं नरः तस्मिन्न् एव जगद्धाम्नि ततः कुर्वीत निश्चलम्

Primero, el hombre debe apartar por completo la mente de todos los objetos externos; luego, en ese mismo Dhāma, morada del universo, debe volverla firme e inmóvil.

Verse 53

एवम् एकाग्रचित्तेन तन्मयेन धृतात्मना जप्तव्यं यन् निबोधैतत् तन् नः पार्थिवनन्दन

Así, con la mente en un solo punto, totalmente absorto en Esa Realidad suprema y con el ser sostenido en disciplina—oh deleite de los reyes, comprende qué debe recitarse como japa.

Verse 54

हिरण्यगर्भपुरुषप्रधानव्यक्तरूपिणे ॐ नमो वासुदेवाय शुद्धज्ञानस्वभाविने

Om—salutación a Vāsudeva, que asume como formas a Hiraṇyagarbha, al Puruṣa, al Pradhāna y al universo manifestado; cuya esencia es conocimiento puro, inmaculado y auto-luminoso.

Verse 55

एतज् जजाप भगवान् जप्यं स्वायम्भुवो मनुः पितामहस् तव पुरा तस्य तुष्टो जनार्दनः

Esta misma fórmula sagrada, digna de japa, fue antaño repetida por Svāyambhuva Manu, tu propio antepasado. Satisfecho por esa devoción, Janārdana (Viṣṇu) se complació en él.

Verse 56

ददौ यथाभिलषिताम् ऋद्धिं त्रैलोक्यदुर्लभाम् तथा त्वम् अपि गोविन्दं तोषयैतत् सदा जपन्

Él concedió la prosperidad anhelada—una eminencia rara aun en los tres mundos. Del mismo modo, tú también complace a Govinda, repitiendo sin cesar este sagrado japa.