Adhyaya 74: Measures of the Earth and the Cosmos: The Expansion of the Universe and the Division of Continents and Regions

Verse 1

श्रीवराह उवाच । पुनस्ते ऋषयः सर्वे तं पप्रच्छुः सनातनम् । रुद्रं पुराणपुरुषं शाश्वतं ध्रुवमव्ययम् । विश्वरूपमजं शम्भुं त्रिनेत्रं शूलपाणिनम् ॥ ७४.१ ॥

Dijo el venerable Varāha: Entonces, una vez más, todos aquellos sabios preguntaron a Aquel Eterno: Rudra, el Hombre Primordial, perpetuo, firme, imperecedero; de forma universal, no nacido, Śambhu, de tres ojos, que porta el tridente en su mano.

Verse 2

ऋषय ऊचुः । त्वं परः सर्वदेवानामस्माकं च सुरेश्वर । पृच्छाम तेन त्वां प्रश्नमेकं तद् वक्तुमर्हसि ॥ ७४.२ ॥

Los sabios dijeron: «Tú eres supremo entre todos los dioses, y también nuestro Señor de los devas. Por ello te hacemos una sola pregunta; debes dignarte explicarla.»

Verse 3

भूमिप्रमाणसंस्थानं पर्वतानां च विस्तारम् । समुद्राणां नदीणां च ब्रह्माण्डस्य च विस्तारम् । अस्माकं ब्रूहि कृपया देवदेव उमापते ॥ ७४.३ ॥

Dígnate decirnos, por favor, la medida y la configuración de la tierra; la extensión de las montañas; la extensión de los océanos y de los ríos; y también la extensión del brahmāṇḍa, oh Dios de dioses, consorte de Umā.

Verse 4

रुद्र उवाच । सर्वेष्वेव पुराणेषु भूर्लोकः परिकीर्त्यते । ब्रह्मविष्णुभवादीनां वायव्ये च सविस्तरम् ॥ ७४.४ ॥

Rudra dijo: «En todos los Purāṇas se proclama ciertamente el Bhūrloka, el mundo terrenal; y en el Vāyavīya (Purāṇa) se exponen con amplitud los relatos acerca de Brahmā, Viṣṇu, Bhava (Śiva) y otros».

Verse 5

इदानीं च प्रवक्ष्यामि समासाद् वः क्षमान्तरम् । तन्निबोधत धर्मज्ञा गदतो मम सत्तमाः ॥ ७४.५ ॥

Ahora os explicaré brevemente el intervalo intermedio (un período adicional). Comprendedlo bien, vosotros que conocéis el dharma, oh los mejores entre los virtuosos, mientras hablo.

Verse 6

योऽसौ सकलविद्यावबोधितपरमात्मरूपी विगतकल्मषः परमाणुरचिन्त्यात्मा नारायणः सकललोकालोकव्यापी पीताम्बरोरुवक्षः क्षितिधरो गुणतो मुख्यतस्तु—अणुमहद्दीर्घह्रस्वमकृशमलोहितमित्येवमाद्युपलक्षित—विज्ञानमात्ररूपम्। स भगवांस्त्रिप्रकारः सत्त्व-रजस्तमोद्रिक्तः सलिलं ससर्ज। तच्च सृष्ट्वा—नादिपुरुषः परमेश्वरो नारायणः सकलजगन्मयः सर्वमयो देवमयो यज्ञमय आपोमय आपोमूर्तिर्योगनिद्रया सुप्तस्य तस्य नाभौ सदब्जं निःससार। तस्मिन्सकलवेदनिधिरचिन्त्यात्मा परमेश्वरो ब्रह्मा प्रजापतिरभवत् स च सनकसनन्दनसनत्कुमारादीन् ज्ञानधर्मिणः पूर्वमुत्पाद्य पश्चान्मनुं स्वायम्भुवं मरीच्यादीन् दक्षान्तान् ससर्ज। यः स्वायम्भुवो मनुर्भगवता सृष्टस्तस्मादारभ्य भुवनस्यातिविस्तरो वर्ण्यते। तस्य च मनोर्द्वौ पुत्रौ बभूवतुः प्रियव्रतोत्तानपादौ। प्रियव्रतस्य दश पुत्रा बभूवुः—आग्नीघ्रोऽग्निबाहुर्मेधो मेधातिथिर्ध्रुवो ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यवपुष्मत्सवनान्ताः। स च प्रियव्रतः सप्तद्वीपेषु सप्त पुत्रान् स्थापयामास। तत्र चाग्नीध्रं जम्बूद्वीपेश्वरं चक्रे—शाकद्वीपेश्वरं मेधातिथिं कुशे ज्योतिष्मन्तं क्रौञ्चे द्युतिमन्तं शाल्मले वपुष्मन्तं गोमेदस्येश्वरं हव्यं पुष्कराधिपतिं सवनमिति। पुष्करेशस्यापि सवनस्य द्वौ पुत्रौ महावीतधातकी भवेताम्। तयोर् देशौ गोमेदश्च नाम्ना व्यवस्थितौ। धातकेर्धातकीखण्डं कुमुदस्य च कौमुदम्। शाल्मलाधिपतेरपि वपुष्मन्तस्य त्रयः पुत्राः सकुशवैद्युतजीमूतनामानः। सकुशस्य सकुशनामा देशः वैद्युतस्य वैद्युतः जीमूतस्य जीमूत इति—एते शाल्मलेर्देशाः। तथा च द्युतिमतः सप्त पुत्रकाः—कुशलो मनुगोष्ठौष्णः पीवरो द्याण्डकारकमुनिदुन्दुभिश्चेति। तन्नाम्ना क्रौञ्चे सप्त महादेशनामानि। कुशद्वीपेश्वरस्यापि ज्योतिष्मतः सप्तैव पुत्रास्तद्यथा—उद्भिदो वेणुमांश्चैव रथोपलम्बनो धृतिः प्रभाकरः कपिल इति। तन्नामान्येव वर्षाणि द्रष्टव्यानि। शाकाधिपस्यापि सप्त पुत्रा मेधातिथेस्तद्यथा—शान्तभयशिशिरसुखोदयम् नन्दशिवक्षेमकध्रुवा इति। एते सप्त पुत्राः—एतन्नामान्येव वर्षाणि। अथ जम्बूद्वीपेश्वरस्यापि आग्नीध्रस्य नव पुत्रा बभूवुः—तद्यथा नाभिः किम्पुरुषो हरिवर्ष इलावृतो रम्यको हिरण्मयः कुरुर्भद्राश्वः केतुमालश्चेति। एतन्नामान्येव वर्षाणि। नाभेर् हिमवन्तं हेमकूटं किम्पुरुषं नैषधं हरिवर्षं मेरुमध्यं इलावृत्तं नीलं रम्यकं श्वेतं हिरण्मयम् उत्तरं च शृङ्गवतं कुरवो माल्यवन्तं भद्राश्वं गन्धमादनं केतुमालमिति। एवं स्वायम्भुवेऽन्तरे भुवनप्रतिष्ठा। कल्पे कल्पे चैवमेव सप्त सप्त पार्थिवैः क्रियते भूमेः पालनं व्यवस्था च। एष स्वभावः कल्पस्य सदा भवतीति। अत्र नाभेः सर्गं कथयामि। नाभिर्मेरुदेव्यां पुत्रमजनयद् ऋषभनामानं तस्य भरतो जज्ञे पुत्रश्च तावदग्रजः। तस्य भरतस्य पिता ऋषभो हिमाद्रेर् दक्षिणं वर्षमदाद् भारतं नाम। भरतस्यापि पुत्रः सुमतिर् नाम। तस्य राज्यं दत्त्वा भरतोऽपि वनं ययौ। सुमतेस्तेजस्तत्पुत्रः सत्सुर् नाम। तस्यापीन्द्रद्युम्नो नाम। तस्यापि परमेष्ठी तस्यापि प्रतिहर्ता तस्य निखातो निखातस्य उन्नेता उन्नेतुरप्यभावस्तस्योद्गाता तस्य प्रस्तोता प्रस्तोतुश्च विभुः विभोः पृथुः पृथोरनन्तः अनन्तस्यापि गयः गयस्य नयस्तस्य विराटः। तस्यापि महावीर्यस्ततः सुधीमान् धीमतो महान् महतो भौमनो भौमनस्य त्वष्टा त्वष्टुर्विरजाः। तस्य राजो राजस्य शतजित्। तस्य पुत्रशतं जज्ञे तेनैमा वर्धिताः प्रजाः। तैरिदं भारतं वर्षं सप्तद्वीपं समाङ्कितम्॥ ७४.६ ॥

Ese Nārāyaṇa—cuya forma es el Ser supremo manifestado por la comprensión de todas las ciencias, libre de impureza, sutil como un átomo e inconcebible en esencia—lo penetra todo, los mundos de luz y de no-luz; vestido de amarillo y de ancho pecho, sostiene la tierra. En sus cualidades se le caracteriza ante todo como pequeño y grande, largo y corto, ni enjuto ni corpulento, ni negro ni rojo, y así sucesivamente: su naturaleza es sólo conciencia pura. Aquel Bienaventurado, en triple modalidad dominada por sattva, rajas y tamas, produjo las aguas. Habiéndolas producido, el Puruṣa sin comienzo, el Señor supremo Nārāyaṇa—hecho de todo el cosmos, de los dioses, del sacrificio y de las aguas, con las aguas por cuerpo—mientras dormía en yoganidrā, hizo brotar de su ombligo un loto verdadero. En él apareció Brahmā, Prajāpati, inconcebible y tesoro de todos los Vedas. Primero engendró a los sabios del conocimiento, como Sanaka, Sanandana y Sanatkumāra; después creó a Svāyambhuva Manu, a Marīci y a los demás hasta Dakṣa. Desde Svāyambhuva Manu, creado por el Señor, se describe la vasta extensión del mundo. Manu tuvo dos hijos: Priyavrata y Uttānapāda. Priyavrata tuvo diez hijos: Āgnīdhra, Agnibāhu, Medha, Medhātithi, Dhruva, Jyotiṣmān, Dyutimān, Havya, Vapuṣmān y Savana. Priyavrata estableció a siete hijos como soberanos de los siete dvīpas: Āgnīdhra en Jambūdvīpa; Medhātithi en Śākadvīpa; Jyotiṣmān en Kuśadvīpa; Dyutimān en Krauñcadvīpa; Vapuṣmān en Śālmaladvīpa; Havya en Gomedadvīpa; y Savana como señor de Puṣkaradvīpa. Savana de Puṣkara tuvo dos hijos, Mahāvīta y Dhātakī, y sus regiones quedaron fijadas por nombre. Dhātakī tuvo una división llamada Dhātakīkhaṇḍa, y Kumuda (otra) llamada Kaumuda. Vapuṣmān, señor de Śālmala, tuvo tres hijos—Sakuśa, Vaidyuta y Jīmūta—por quienes se nombraron las regiones de Śālmala. Dyutimān tuvo siete hijos—Kuśala, Manugoṣṭha, Uṣṇa, Pīvara, Dyāndhakāraka, Muni y Dundubhi—y por sus nombres se conocen siete grandes regiones en Krauñca. Jyotiṣmān de Kuśa tuvo siete hijos—Udbhida, Veṇumāṁś, Rathopalambana, Dhṛti, Prabhākara, Kapila y otro según la tradición—y las provincias se entienden por esos mismos nombres. Medhātithi de Śāka tuvo siete hijos—Śāntabhaya, Śiśira, Sukhodaya, Nanda, Śiva, Kṣemaka y Dhruva—cuyos nombres designan igualmente las provincias. Āgnīdhra, señor de Jambūdvīpa, tuvo nueve hijos: Nābhi, Kimpuruṣa, Harivarṣa, Ilāvṛta, Ramyaka, Hiraṇmaya, Kuru, Bhadrāśva y Ketumāla; y esos son también los nombres de las regiones. Así se establece el orden del mundo en el Svāyambhuva Manvantara; y en cada kalpa, de modo semejante, el gobierno y la administración de la tierra se disponen por series de siete reyes: tal es la naturaleza recurrente del kalpa. Luego se declara la estirpe desde Nābhi: Nābhi engendró a Ṛṣabha en Merudevī; de Ṛṣabha nació Bharata, y la región al sur del Himālaya recibió el nombre de Bhārata. El hijo de Bharata fue Sumati; Bharata le entregó el reino y se internó en el bosque. Sigue después la sucesión real hasta Śatajit, quien tuvo cien hijos; por ellos crecieron los pueblos, y este Bhārata-varṣa, junto con los siete dvīpas, quedó delimitado y ordenado.

Verse 7

तेषां वंशप्रसूत्याऽऽ तु भुक्तेयं भारती प्रजा । कृतत्रेतादियुक्त्या तु युगाख्या ह्येकसप्ततिः ॥ ७४.७ ॥

Por la propagación de su linaje, este pueblo bhāratī (los habitantes de Bhārata) ha sido sostenido. Y por la disposición de Kṛta, Tretā y las demás edades, se declara que la denominación de los yugas es de setenta y uno.

Verse 8

भुवनस्य प्रसङ्गेन मन्वन्तरमिदं शुभम् । स्वायम्भुवं च कथितं मनोर्द्वीपान्निबोधत ॥ ७४.८ ॥

En relación con el relato de los mundos, se ha explicado este Manvantara auspicioso—el Manvantara Svāyambhuva. Ahora, conoce las islas-continentes (dvīpas) de Manu.