Adhyaya 28: The Manifestation of Māyā as Durgā/Kātyāyanī and the Slaying of Vaitrāsura

Verse 1

प्रजापाल उवाच । कथं माया समुत्पन्ना दुर्गा कात्यायनी शुभा । आदिक्षेत्रे स्थिता सूक्ष्मा पृथग्मूर्त्ता व्यजायत ॥ २८.१ ॥

Dijo Prajāpāla: «¿Cómo surgió Māyā—la auspiciosa Durgā, también llamada Kātyāyanī—quien, permaneciendo en Ādikṣetra en forma sutil, llegó a manifestarse como una forma corpórea distinta?»

Verse 2

महातपा उवाच । आसीद् राजा पुरा राजन् सिन्धुद्वीपः प्रतापवान् । वरुणांशो महाराज सोऽरण्ये तपसि स्थितः ॥ २८.२ ॥

Mahātapā dijo: «Antaño, oh rey, hubo un soberano poderoso llamado Sindhudvīpa, célebre por su valor. Era una porción de Varuṇa, oh gran rey, y moraba en el bosque, firme en la práctica de la ascesis».

Verse 3

पुत्रो मे शक्रनाशाय भवेदिति नारदाधिपः । एवं कृतमतिः सोऽथ महता तपसा स्वकम् । कलेवरं स्थितो भूत्वा शोषयामास सुव्रत ॥ २८.३ ॥

Con la determinación: «Que mi hijo llegue a ser el destructor de Śakra (Indra)», el señor entre los hombres fijó así su intención; y luego, asentado en una gran austeridad, hizo que su propio cuerpo se consumiera y se secara, él, de votos firmes.

Verse 4

प्रजापाल उवाच । कथं तस्य द्विजश्रेष्ठ शक्रेणापकृतं भवेत् । येनासौ तद्विनाशाय पुत्रमिच्छन् व्रते स्थितः ॥ २८.४ ॥

Prajāpāla dijo: «Oh el mejor de los nacidos dos veces, ¿cómo pudo Śakra (Indra) obrar en su perjuicio, de modo que él, deseando un hijo para esa destrucción, permaneciera firme en su voto?»

Verse 5

महातपा उवाच । सोऽन्यजन्मनि पुत्रोऽभूत् त्वष्टुर्बलभृतां वरः । अवध्यः सर्वशस्त्रेषु अपां फेनॆन नाशितः ॥ २८.५ ॥

Mahātapā dijo: «En otro nacimiento, llegó a ser hijo de Tvaṣṭṛ, el más excelso entre los poderosos. Aunque invulnerable a todas las armas, fue destruido por la espuma de las aguas».

Verse 6

जलफेनेन निहतस्तस्मिँल्लयमवाप्नुयात् । पुनर्ब्रह्मान्वयाज्जातः सिन्धुद्वीपेति संज्ञितः । स तेपे परमं तीव्रं शक्रवैरमनुस्मरन् ॥ २८.६ ॥

Herido de muerte por la espuma de las aguas, entró allí en la disolución (laya). Después, renacido en la estirpe de Brahmā, fue conocido como «Sindhudvīpa». Recordando su enemistad con Śakra (Indra), emprendió austeridades sumamente intensas.

Verse 7

ततः कालेन महता नदी वेत्रवती शुभा । मानुषं रूपमास्थाय सालङ्कारं मनोरमम् । आजगाम यतो राजा तेपे परमकं तपः ॥ २८.७ ॥

Entonces, tras largo tiempo, el río auspicioso Vetravatī—tomando forma humana, encantadora y adornada—llegó al lugar donde el rey practicaba la más alta austeridad.

Verse 8

तां दृष्ट्वा रूपसंपन्नां स राजा क्रुद्धमानसः । उवाच का असि सुश्रोणि सत्यं कथय भामिनि ॥ २८.८ ॥

Al verla, plena de hermosura, el rey, con la mente encendida de ira, dijo: «¿Quién eres tú, oh de bellas caderas? Dime la verdad, oh mujer de ardor.»

Verse 9

नद्युवाच । अहं जलपतेः पत्नी वरुणस्य महात्मनः । नाम्ना वेत्रवती पुण्या त्वामिच्छन्तीह मागता ॥ २८.९ ॥

El Río dijo: «Yo soy la esposa de Varuṇa, el magnánimo señor de las aguas. Por nombre me llaman Vetravatī, pura y auspiciosa; he venido aquí deseándote.»

Verse 10

साभिलाषां परस्त्रीं च भजमानां विसर्ज्जयेत् । स पापः पुरुषो ज्ञेयो ब्रह्महत्यां च विन्दति । एवं ज्ञात्वा महाराज भजमानां भजस्व माम् ॥ २८.१० ॥

Debe rechazarse a la mujer que, aunque deseosa, es esposa de otro y busca trato. El hombre que la acepta ha de ser tenido por pecador y contrae la culpa de brahma-hatyā (matar a un brahmán). Sabiendo esto, oh gran rey, acógeme a mí, que me entrego a ti.

Verse 11

एवमुक्तस्तया राजा साभिलाषोपभुक्तवान् । तस्य सद्योऽभवत् पुत्रो द्वादशार्कसमप्रभः ॥ २८.११ ॥

Así interpelado por ella, el rey, movido por el deseo, se unió a ella. De inmediato obtuvo un hijo, resplandeciente con un fulgor igual al de doce soles.

Verse 12

वेत्रवत्युदरे जातो नाम्ना वैत्रासुरोऽभवत् । बलवानतितेजस्वी प्राग्ज्योतिषपतिर्भवत् ॥ २८.१२ ॥

Nacido en la región del Vetravatī, llegó a ser conocido con el nombre de Vaitrāsura. Dotado de gran fuerza y esplendor extraordinario, se convirtió en señor de Prāgjyotiṣa.

Verse 13

स कालेन युवा जातो बलवान् दृढविक्रमः । महायोगेन संयुक्तो जिगायेमां वसुंधराम् ॥ २८.१३ ॥

Con el paso del tiempo se hizo joven, fuerte y de valor firme. Unido a una gran disciplina yóguica, sometió a esta Tierra (Vasundharā).

Verse 14

सप्तद्वीपवतीं पश्चान्मेरुपर्वतमारोहत् । तत्रेन्द्रं प्रथमं जिग्ये पश्चादग्निं यमं ततः । निरृतिं वरुणं वायूं धनदश्चेश्वरं ततः ॥ २८.१४ ॥

Después ascendió al monte Meru, situado en medio de los siete continentes. Allí venció primero a Indra, y luego a Agni y a Yama; después a Nirṛti, a Varuṇa, a Vāyu, y finalmente a Dhanada (Kubera) y a Īśvara.

Verse 15

इन्द्रो भग्नो गतः सोऽग्निं अग्निर्भग्नो यमं ययौ । यमो निरृतिमागच्छन्निरृतिर्वरुणं ययौ ॥ २८.१५ ॥

Indra, derrotado, fue a Agni; Agni, derrotado, fue a Yama. Yama acudió a Nirṛti, y Nirṛti fue a Varuṇa.

Verse 16

इन्द्रादिभिरुपेतस्तु वरुणो वायुमन्वगात् । वायुर्धनपतिं त्वागात् सर्वैरिन्द्रादिभिः सह ॥ २८.१६ ॥

Varuṇa, acompañado por Indra y los demás dioses, siguió entonces a Vāyu. Vāyu, junto con todos ellos—Indra y los otros—se acercó a Dhanapati (Kubera).

Verse 17

धनदोऽपि स्वकं मित्रमीशं देवसमन्वितः । इयाय गदया सोऽपि दानवो बलदर्पितः । गदामादाय दुद्राव शिवलोकं प्रति प्रभो ॥ २८.१७ ॥

Dhanada (Kubera) también, junto con los dioses, fue hacia su propio amigo, Īśa (Śiva). Aquel Dānava asimismo, embriagado por el orgullo de su fuerza, tomando su maza, se precipitó hacia el mundo de Śiva, oh Señor.

Verse 18

शिवोऽप्यवध्यं तं मत्वा देवान् गुह्य ययौ पुरीम् । ब्रह्मणः सुरसिद्धाद्यैर्वन्दितां पुण्यकारिभिः ॥ २८.१८ ॥

Incluso Śiva, considerándolo invulnerable, fue en secreto—junto con los dioses—hacia la ciudad de Brahmā, venerada por los dioses, los Siddhas y otros, y por quienes realizan obras meritorias.

Verse 19

तत्र ब्रह्मा जगत्स्रष्टा विष्णुपादोद्भवे जले । नियामिताकाशगतो जपत्यन्तर्जले शुभे । क्षेत्रज्ञनाम गायत्रीं ततो देवा विचुक्रुशुः ॥ २८.१९ ॥

Allí, Brahmā—creador del mundo—(morando) en el agua surgida del pie de Viṣṇu, habiendo asumido una posición regulada en el cielo, recitaba dentro de esas aguas auspiciosas la Gāyatrī vinculada al “Conocedor del Campo” (kṣetrajña). Entonces los dioses clamaron.

Verse 20

त्राहि प्रजापते सर्वान् देवानृषिवरानपि । असुराद्भयमापन्नान् त्राहि त्राहीत्यचोदयन् ॥ २८.२० ॥

«¡Protégennos, oh Prajāpati! Protege a todos los dioses y también a los más excelsos ṛṣis, que han caído en el temor a causa de los asuras». Así lo instaron, clamando: «¡Protege! ¡Protege!».

Verse 21

एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा दृष्ट्वा देवान्स्तदागतान् । चिन्तयामास देवस्य मायैयं विततं जगत् । नासुरा न सुराश्चात्र मायैयं कीदृशी मता ॥ २८.२१ ॥

Así interpelado, entonces Brahmā, al ver a los dioses que habían llegado, reflexionó: «Este mundo está desplegado por la māyā del Señor. Aquí no hay Asuras ni Suras; ¿qué clase de māyā se considera que es ésta?»

Verse 22

एवं चिन्तयतस्तस्य प्रादुरासीदयोनिजा । शुक्लाम्बरधरा कन्या स्रक्किरीटोज्ज्वलानना । अष्टभिर्बाहुभिर्युक्ता दिव्यप्रहरणोद्यता ॥ २८.२२ ॥

Mientras así meditaba, se manifestó una doncella no nacida de vientre (ayonijā), vestida con ropajes blancos; su rostro resplandecía con guirnaldas y diadema; dotada de ocho brazos, estaba presta con armas divinas.

Verse 23

चक्रं शङ्खं गदां पाशं खङ्गं घण्टां तथा धनुः । धारयन्ती तथा चान्यान् बद्धतूणा जलाद् बहिः ॥ २८.२३ ॥

Portando el disco, la caracola, la maza, el lazo, la espada, la campana y el arco, y también otras armas, con el carcaj ceñido, permanecía fuera del agua.

Verse 24

निष्चक्राम महादेवी सिंहवाहनवेगिता । युयुधे चासुरान् सर्वान् एकैव बहुधा स्थिता ॥ २८.२४ ॥

La Gran Diosa avanzó, veloz por el ímpetu de su montura león; y combatió a todos los Asuras: aunque era una sola, parecía estar presente en múltiples formas.

Verse 25

दिव्यं वर्षसहस्रं तु दिव्यैरस्त्रैर्महाबलम् । युद्ध्वा कालात्यये देव्याः हतो वैत्रासुरो रणे । ततः किलकिलाशब्दो देवसैन्येऽभवन्महान् ॥ २८.२५ ॥

Durante mil años divinos, el poderoso combatió con armas celestiales. Luego, cumplido el tiempo señalado, Vaitrāsura fue abatido en batalla por la Diosa. Después de ello, en el ejército de los dioses se alzó un gran clamor de júbilo.

Verse 26

हते वैत्रासुरे भीमे तदा सर्वे दिवौकसः । प्रणेमुर्जय युद्धेति स्वयमीशः स्तुतिं जगौ ॥ २८.२६ ॥

Cuando el temible Vaitrāsura fue muerto, todos los moradores del cielo se postraron proclamando: «¡Victoria en la batalla!». Entonces el propio Señor entonó un himno de alabanza.

Verse 27

महेश्वर उवाच । जयस्व देवि गायत्रे महामाये महाप्रभे । महादेवि महाभागे महासत्त्वे महोत्सवे ॥ २८.२७ ॥

Maheśvara dijo: «¡Triunfa, oh Diosa Gāyatrī—oh Gran Māyā, poder supremo de la ilusión sagrada; oh la muy resplandeciente! Oh Gran Diosa, oh la muy afortunada, oh la de gran sattva y pureza, oh Gran Fiesta, encarnación de lo auspicioso».

Verse 28

दिव्यगन्धानुलिप्ताङ्गि दिव्यस्रग्दामभूषिते । वेदमातर्नमस्तुभ्यं त्र्यक्षरस्ते महेश्वरि ॥ २८.२८ ॥

Oh Maheśvarī, cuyos miembros están ungidos con fragancia divina y adornados con guirnaldas celestiales—oh Madre de los Vedas, a ti mi reverencia; tu mantra es el de “tres sílabas”.

Verse 29

त्रिलोकस्थे त्रितत्त्वस्थे त्रिवह्निस्थे त्रिशूलिनि । त्रिनेत्रे भीमवक्त्रे च भीमनेत्रे भयानके । कमलासनजे देवि सरस्वति नमोऽस्तु ते ॥ २८.२९ ॥

Saludo reverente a ti, Sarasvatī, oh Diosa—moradora de los tres mundos, establecida en la tríada de tattvas, presente en los tres fuegos sagrados; oh portadora del tridente, de tres ojos; de semblante formidable y mirada formidable, inspiradora de sobrecogimiento; nacida del Brahmā sentado en el loto—sea para ti mi homenaje.

Verse 30

नमः पङ्कजपत्राक्षि महामायेऽमृतस्त्रवे । सर्वगे सर्वभूतेषि स्वाहाकारे स्वधेऽम्बिके ॥ २८.३० ॥

Homenaje a ti, de ojos como hojas de loto; oh Gran Māyā, corriente de amṛta, néctar de inmortalidad. Oh la omnipresente, presente en todos los seres; oh Ambikā, cuya forma es la exclamación “svāhā” y que eres también “svadhā”.

Verse 31

सम्पूर्णे पूर्णचन्द्राभे भास्वराङ्गे भवोद्भवे । महाविद्ये महावेद्ये महादैत्यविनाशिनि । महाबुद्ध्युद्भवे देवि वीतशोके किरातिनि ॥ २८.३१ ॥

Oh Diosa—plena y completa, resplandeciente como la luna llena, de cuerpo luminoso, surgida de bhava (el principio del devenir). Oh Mahāvidyā, oh Mahāvedya (lo supremo que debe conocerse), destructora de los grandes daityas; oh fuente de gran inteligencia, oh Devī sin aflicción, oh Kirātinī: a ti mi homenaje.

Verse 32

त्वं नीतिस्त्वं महाभागे त्वं गीत्स्त्वं गौस्त्वमक्षरम् । त्वं धीस्त्वं श्रीस्त्वमोङ्कारस्तत्त्वे चापि परिस्थिता । सर्वसत्त्वाहिते देवि नमस्ते परमेश्वरि ॥ २८.३२ ॥

Oh muy afortunada: tú eres nīti, la recta conducta; tú eres gīḥ, la palabra sagrada; tú eres la vaca; tú eres akṣara, lo imperecedero. Tú eres dhī, la inteligencia; tú eres śrī, la prosperidad; tú eres la sílaba Oṃ, y también estás establecida en tattva, el principio de la realidad. Oh Diosa que procura el bien de todos los seres, salutación a ti, oh Señora Suprema.

Verse 33

इत्येवं संस्तुता देवी भवेन परमेष्ठिना । देवैरपि जयेत्युच्चैरित्युक्ता परमेश्वरी ॥ २८.३३ ॥

Así, alabada de este modo por Bhava y por Parameṣṭhin, la Diosa Suprema, Parameśvarī, fue también aclamada por los dioses, que exclamaron en alta voz: «¡Victoria (Jaya)!».

Verse 34

यावदास्ते चतुर्वक्त्रस्तावदन्तर्जलाद्बहिः । निश्चक्राम ततो देवीं कृतकृत्यां ददर्श सः ॥ २८.३४ ॥

Mientras el de cuatro rostros permanecía allí, en ese lapso salió de dentro de las aguas hacia afuera. Entonces contempló a la Diosa, cuyo propósito ya había sido cumplido.

Verse 35

तां दृष्ट्वा देवकार्यं च सिद्धं मत्वा पितामहः । भविष्यं कार्यमुद्दिश्य ततो वचनमब्रवीत् ॥ २८.३५ ॥

Al verla y juzgar que la tarea de los dioses había sido cumplida, Pitāmaha (el Abuelo primordial), con la obra futura en mente, pronunció entonces estas palabras.

Verse 36

ब्रह्मोवाच । इयं देवी वरारोहा यातु शैलं हिमोद्भवम् । तत्र यूयं सुराः सर्वे गत्वा नन्दत माचिरम् ॥ २८.३६ ॥

Brahmā dijo: «Que esta diosa, la de hermosas caderas (varārohā), vaya al monte nacido de la nieve, el Himālaya. Allí, id todos vosotros, oh dioses, y regocijaos sin demora».

Verse 37

नवम्यां च सदा पूज्या इयं देवी समाधिना । वरदा सर्वलोकानां भविष्यति न संशयः ॥ २८.३७ ॥

También en la Navamī (noveno día lunar), esta Diosa debe ser adorada siempre con samādhi concentrado; ella se volverá dadora de dones para todos los mundos—sin duda alguna.

Verse 38

नवम्यां यश्च पिष्टाशी भविष्यति हि मानवः । नारी वा तस्य सम्पन्नं भविष्यति मनोगतम् ॥ २८.३८ ॥

En verdad, quien en Navamī se sustente con grano machacado, para él se obtendrá una mujer (esposa/compañera), y lo deseado en la mente llegará a cumplirse.

Verse 39

यश्च सायं तथा प्रातरिदं स्तोत्रं पठिष्यति । त्वयेरितं महादेव तस्य देव्याः समं भवान् ॥ २८.३९ ॥

Y quien recite este himno al atardecer y asimismo por la mañana—oh Mahādeva, según lo proclamado por ti—para esa persona tú estarás presente junto con la Diosa.

Verse 40

वरदो देव सर्वास्वापत्स्वप्युद्धरस्‍व तम् । एवमुक्त्वा भवं ब्रह्मा पुनर्देवीं स चाब्रवीत् ॥ २८.४० ॥

«Oh deidad que otorgas dones, aun en toda clase de adversidades, sálvalo.» Dicho esto a Bhava (Śiva), Brahmā volvió a dirigirse a la Diosa.

Verse 41

त्वया देवि महत्कार्यं कर्तव्यं चान्यदस्ति नः । भविष्यं महिषाख्यस्य असुरस्य विनाशनम् ॥ २८.४१ ॥

Oh Diosa, una gran obra debe ser realizada por ti; para nosotros no hay nada más. Lo que viene es la destrucción del asura llamado Mahiṣa.

Verse 42

एवमुक्त्वा ततो ब्रह्मा सर्वे देवाश्च पार्थिव । यथागतं ततो जग्मुर्देवीं स्थाप्य हि मे गिरौ । संस्थाप्य नन्दिता यस्मात् तस्मान्नन्दाऽभवत् तु सा ॥ २८.४२ ॥

Dicho esto, entonces Brahmā y todos los dioses, oh Rey, partieron y regresaron tal como habían venido, después de instalar a la Diosa en mi montaña. Y como, una vez स्थापित (establecida), ella quedó gozosa (nanditā), por eso en verdad llegó a ser conocida como “Nandā”.

Verse 43

यश्चेदं शृणुयाज्जन्म देव्याः यश्च स्वयं पठेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तः परं निर्वाणमृच्छति ॥ २८.४३ ॥

Quienquiera que escuche este relato del nacimiento de la Diosa, y quienquiera que lo recite por sí mismo, queda liberado de todo pecado y alcanza el nirvāṇa supremo (la liberación final).