Adhyaya 11: Hospitality at Gauramukha’s Hermitage and the Power of the Wish-Fulfilling Jewel

Verse 1

श्रीवराह उवाच । ततस्तमीदृशं दृष्ट्वा तदा गौरमुखाश्रमम् । दुर्ज्जयश्चिन्तयामास रम्यमाश्रममण्डलम् ॥ ११.१ ॥

Śrī Varāha dijo: Entonces, al contemplar un eremitorio así—el āśrama de Gauramukha—Durjjaya reflexionó sobre el encantador recinto de aquella morada ascética.

Verse 2

प्रविशाम्यत्र पश्यामि ऋषीन् परमधार्मिकान् । चिन्तयित्वा तदा राजा प्रविवेश तमाश्रमम् ॥ ११.२ ॥

«Entraré aquí y contemplaré a los rishis, supremamente virtuosos.» Tras pensarlo así, el rey entró en aquel āśrama.

Verse 3

तस्य प्रविष्टस्य ततो राज्ञः परमहर्षितः । चकार पूजां धर्मात्मा तदा गौरमुखो मुनिः ॥ ११.३ ॥

Entonces, cuando el rey hubo entrado, el sabio Gauramukha—recto en su conducta y colmado de júbilo—le rindió honores, realizando el rito de bienvenida.

Verse 4

स्वागतातिक्रियाः कृत्वा कथान्ते तं महामुनिः । स्वशक्त्या अहं नृपश्रेष्ठ सानुगस्य च भोजनम् ॥ ११.४ ॥

Tras cumplir los ritos acostumbrados de bienvenida y las cortesías pertinentes, al término de la conversación el gran sabio dijo: «Oh, el mejor de los reyes, según mis posibilidades, proveeré una comida para ti, junto con tus acompañantes».

Verse 5

करिष्यामि प्रमुच्यन्तां साधु वाह इति द्विजः । एवमुक्त्वा स्थितस्तूष्णीं स मुनिः संशितव्रतः ॥ ११.५ ॥

El dos veces nacido (brāhmaṇa) dijo: «Lo haré; que sean liberados—bien hecho». Dicho esto, aquel sabio, firme en su voto ascético, permaneció en silencio.

Verse 6

राजाऽपि तस्थौ तद्भक्त्या स्वसहायैः समन्वितः । अक्षौहिण्यो बलस्यास्य पञ्चमात्रास्तदा स्थिताः । अयं च तापसः किं मे दास्यते भोजनं त्विह ॥ ११.६ ॥

El rey también permaneció allí, devoto de él y acompañado por sus propios asistentes. Entonces, cinco akṣauhiṇīs de su ejército quedaron apostadas. Y pensó: «Este asceta, ¿qué alimento me dará aquí?»

Verse 7

निमन्त्र्य दुर्जयं विप्रस्तदा गौरमुखो नृपम् । चिन्तयामास किं चास्य मया देयं तु भोजनम् ॥ ११.७ ॥

Tras invitar al rey Durjaya, el brāhmaṇa Gauramukha reflexionó: «¿Qué alimento debo darle yo?»

Verse 8

एवं चिन्तयतस्तस्य महर्षेर्भावितात्मनः । स्थितो मनसि देवेशो हरिर्नारायणः प्रभुः ॥ ११.८ ॥

Mientras aquel gran vidente, de alma cultivada, reflexionaba así, el Señor de los dioses, Hari, Nārāyaṇa, el Soberano, se estableció en su mente.

Verse 9

ततः संस्मृत्य मनसा देवं नारायणं तदा । तोषयामास गङ्गायां प्रविश्य मुनिसत्तमः ॥ ११.९ ॥

Entonces, recordando en su mente al dios Nārāyaṇa, el mejor de los sabios entró en el Gaṅgā y realizó actos de propiciación en aquel momento.

Verse 10

धरण्युवाच । कथं गौरमुखो विष्णुं तोषयामास भूधर । एतन्मे कौतुकं श्रोतुं सम्यगिच्छा प्रवर्तते ॥ ११.१० ॥

Dijo Dharanī (la Tierra): «Oh Bhūdhara, ¿cómo complació Gauramukha a Viṣṇu? En mí ha surgido un vivo anhelo de oír esto debidamente».

Verse 11

नमोऽस्तु विष्णवे नित्यं नमस्ते पीतवाससे । नमस्ते चाद्यरूपाय नमस्ते जलरूपिणे ॥ ११.११ ॥

Homenaje sea siempre a Viṣṇu; homenaje a Ti, revestido de vestiduras amarillas. Homenaje a Ti, de forma primordial; homenaje a Ti, cuya forma es el agua.

Verse 12

नमस्ते सर्वसंस्थाय नमस्ते जलशायिने । नमस्ते क्षितिरूपाय नमस्ते तेजसात्मने ॥ ११.१२ ॥

Salutaciones a Ti, sostén de todos los órdenes establecidos; salutaciones a Ti, que yaces sobre las aguas. Salutaciones a Ti, que asumes la forma de la Tierra; salutaciones a Ti, cuya esencia es el resplandor (tejas).

Verse 13

नमस्ते वायुरूपाय नमस्ते व्योमरूपिणे । त्वं देवः सर्वभूतानां प्रभुस्त्वमसि हृरिच्छयः ॥ ११.१३ ॥

Salutaciones a Ti, cuya forma es el viento; salutaciones a Ti, cuya forma es el cielo. Tú eres la presencia divina de todos los seres; Tú eres el Señor, que mora como impulso del corazón.

Verse 14

त्वमोङ्कारो वषट्कारः सर्वत्रैव च संस्थितः । त्वमादिः सर्वदेवानां तव चादिर्न विद्यते ॥ ११.१४ ॥

Tú eres la sílaba Oṃ y la exclamación vaṣaṭ; estás establecido en todas partes. Tú eres el principio de todos los dioses, y para Ti no se halla principio alguno.

Verse 15

त्वं भूस्त्वं च भुवो देव त्वं जनस्त्वं महः स्मृतः । त्वं तपस्त्वं च सत्यं च त्वयि देव चराचरम् ॥ ११.१५ ॥

Oh Deva, tú eres Bhū y tú eres Bhuvaḥ; tú eres Janaḥ y eres recordado como Mahaḥ. Tú eres Tapas y también Satya; en ti, oh Deva, están todos los seres móviles e inmóviles.

Verse 16

त्वत्तो भूतमिदं विश्वं त्वदुद्भूताऋगादयः । त्वत्तः शास्त्राणि जातानि त्वत्तो यज्ञाः प्रतिष्ठिताः ॥ ११.१६ ॥

De ti ha surgido este universo entero; de ti han brotado el Ṛg (y los demás Vedas). De ti nacen los śāstras, los tratados de autoridad, y sobre ti se establecen los yajñas, los ritos sacrificiales.

Verse 17

त्वत्तो वृक्षाः वीरुधश्च त्वत्तः सर्वा वनौषधिः । पशवः पक्षिणः सर्पास्त्वत्त एव जनार्दन ॥ ११.१७ ॥

De ti nacen los árboles y las plantas rastreras; de ti nacen todas las hierbas del bosque. Los animales, las aves y las serpientes también nacen de ti solo, oh Janārdana.

Verse 18

ममापि देवदेवेश राजाऽदुर्जयसंज्ञितः । आगतोऽभ्यागतस्तस्य आतिथ्यं कर्तुमुत्सहे ॥ ११.१८ ॥

Oh Devadeveśa, un rey llamado Durjaya también ha venido a mí como huésped. Estoy dispuesto a ofrecerle ātithya, la debida hospitalidad.

Verse 19

तस्य मे निर्धनस्याद्य देवदेव जगत्पते । भक्तिनम्रस्य देवेश कुरुष्वान्नाद्यसंचयम् ॥ ११.१९ ॥

Oh Devadeva, Señor del mundo (Jagatpati): hoy, para mí que soy pobre y me inclino con devoción, oh Deva, dispón por favor una provisión de alimento y de lo necesario.

Verse 20

यं यं स्पृशामि हस्तेन यं यं पश्यामि चक्षुषा । वृक्षं वा तृणकन्दं वा तत्तदन्नं चतुर्विधम् ॥ ११.२० ॥

Todo cuanto toco con mi mano, todo cuanto veo con mis ojos—sea árbol o bulbo/tubérculo entre las hierbas—cada cosa de ello se vuelve alimento, en forma cuádruple.

Verse 21

तथा त्वन्यतमं वापि यद्ध्यातं मनसा मया । तत्सर्वं सिद्ध्यतां मह्यं नमस्ते परमेश्वर ॥ ११.२१ ॥

Asimismo, cualquier otra cosa—de cualquier clase—que haya contemplado en mi mente, que todo ello se cumpla para mí. Reverencia a Ti, oh Señor Supremo.

Verse 22

इति स्तुत्या तु देवेशस्तुतोष जगतां पतिः । मुनेस्तस्य स्वकं रूपं दर्शयामास केशवः ॥ ११.२२ ॥

Así, por aquel himno de alabanza, el Señor de los dioses—soberano de los mundos—quedó complacido; y Keśava mostró a aquel sabio su propia forma verdadera.

Verse 23

उवाच सुप्रसन्नात्मा ब्रूहि विप्र वरं परम् । एवं श्रुत्वाऽक्षिणी यावदुन्मीलयति वै मुनिः ॥ ११.२३ ॥

Con el ánimo profundamente sereno, habló: «Oh vipra excelso, declara el don supremo». Al oír esto, el sabio comenzó entonces a abrir los ojos.

Verse 24

तदा शङ्खगदापाणिः पीतवासा जनार्दनः । गरुडस्थोऽपि तेजस्वी द्वादशादित्यसप्रभः ॥ ११.२४ ॥

Entonces Janārdana—con la caracola y la maza en sus manos, vestido con ropajes amarillos—resplandeciente aun sentado sobre Garuḍa, brilló con un fulgor comparable al de los doce Ādityas.

Verse 25

दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता । यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः ॥ ११.२५ ॥

Si en el cielo surgiera de golpe el resplandor de mil soles, eso podría compararse con el fulgor de aquel magnánimo.

Verse 26

तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा । ददर्श स मुनिर्देवि विस्मयोत्फुल्ललोचनः ॥ ११.२६ ॥

Allí, en un solo lugar, contempló el universo entero, aunque diferenciado de muchas maneras. Oh Diosa, aquel sabio lo vio con los ojos abiertos por el asombro.

Verse 27

जगाम शिरसा देवं कृताञ्जलिरथाब्रवीत् । यदि मे वरदो देवो भूयाद् भक्तस्य केशव ॥ ११.२७ ॥

Acercándose al dios con la cabeza inclinada y las manos juntas en reverencia, habló entonces: «Si el dios Keśava, dador de dones, concediera una gracia a este devoto…».

Verse 28

इदानीमेष नृपतिर्यथा सबलवाहनः । ममाश्रमे कृताहारः श्वः प्रयाता स्वकं गृहम् ॥ ११.२८ ॥

Ahora este rey, con sus tropas y vehículos, tras haber tomado alimento en mi ermita, partirá mañana hacia su propio hogar.

Verse 29

इत्युक्तस्तस्य देवेशो वरदः सम्बभूव ह । चित्तसिद्धिं ददौ तस्मै मणिं च सुमहाप्रभम् ॥ ११.२९ ॥

Así interpelado, el Señor de los dioses se convirtió en verdadero otorgador de dones para él; le concedió citta-siddhi, el dominio del logro mental, y también una joya de resplandor extraordinario.

Verse 30

तं दत्त्वाऽन्तर्दधे देवः स च गौरमुखो मुनिः । जगाम चाश्रमं पुण्यं नाना ऋषिनिषेवितम् ॥ ११.३० ॥

Después de otorgar aquello, la deidad desapareció; y el sabio Gauramukha se dirigió a un āśrama sagrado, frecuentado por muchos ṛṣis.

Verse 31

तत्र गत्वा स विप्रेन्द्रश्चिन्तयामास वै मुनिः । हिमवच्छिखराकारं महाभ्रमिव चोन्नतम् । शशाङ्करश्मिसङ्काशं गृहं वै शतभूमिकम् ॥ ११.३१ ॥

Al llegar allí, el sabio—el más eminente entre los brāhmaṇas—meditó en una mansión: elevada como una gran nube, con forma de cumbre del Himālaya, brillante como los rayos de la luna, y que se alzaba, en verdad, con cien pisos.

Verse 32

तादृशानां सहस्राणि लक्षकोट्यश्च सर्वशः । गृहानि निर्ममे विप्रो विष्णोर्लब्धवरस्तदा ॥ ११.३२ ॥

Entonces el brāhmaṇa—habiendo obtenido una gracia de Viṣṇu—hizo edificar casas por doquier: por miles, por cientos de miles y por crores, todas de esa misma clase.

Verse 33

प्राकाराणि ततोऽपान्ते तल्लग्नोद्यानकानि च । कोकिलाकुलघुष्टानि नानाद्विजवराणि च । चम्पकाशोकपुन्नागनागकेशरवन्ति च ॥ ११.३३ ॥

Luego, en las afueras, había murallas y jardines adosados a ellas, resonantes con los cantos de bandadas de kokilas y colmados de muchas aves excelentes; y abundaban en arboledas de campaka, aśoka, punnāga y nāgakeśara.

Verse 34

नानाजात्यस्तथा वृक्षाः गृहोद्यानॆषु सर्वशः । हस्तिनां हस्तिशालाश्च तुरगाणां च मन्दुराः ॥ ११.३४ ॥

Y en los jardines de las casas había árboles de muchas clases por todas partes; y había establos para elefantes, y caballerizas (mandura) para los caballos.

Verse 35

चकार सञ्चयान् विप्रो नानाभक्ष्याणि सर्वशः । भक्ष्यं भोज्यं तथा लेह्यं चोष्यं बहुविधं तथा । चकारान्नाद्यनिचयं हेमपात्र्यश्च सर्वतः ॥ ११.३५ ॥

El brāhmaṇa reunió reservas de muchas clases de alimentos por doquier: alimentos para comer, para masticar como comida, para lamer y para sorber, de múltiples variedades. También dispuso montones de provisiones ya preparadas en todas partes, junto con vasijas de oro.

Verse 36

एवं कृत्वा स विप्रस्तु राजानं भूरितेजसम् । उवाच सर्वसैन्यानि प्रविशन्तु गृहानिति ॥ ११.३६ ॥

Hecho esto, el brāhmaṇa se dirigió al rey de gran esplendor: «Que todas las tropas entren en sus alojamientos».

Verse 37

एवमुक्तस्ततो राजा तद्गृहं पर्वतोपमम् । प्रविवेशान्तरेष्वन्ये भृत्या विविशुराशु वै ॥ ११.३७ ॥

Así interpelado, el rey entró entonces en aquella mansión, comparable a una montaña; y los demás servidores entraron presto por las estancias interiores.

Verse 38

ततस्तेषु प्रविष्टेषु तदा गौरमुखो मुनिः । प्रगृह्य तं मणिं दिव्यं राजानं छेदमब्रवीत् ॥ ११.३८ ॥

Entonces, cuando ya habían entrado, el sabio Gauramukha, tomando aquella joya divina, habló al rey Cheda.

Verse 39

मज्जनाभ्यवहारार्थं पथि श्रमकृते तथा । विलासिनीस्तथा दासान् प्रेषयिष्यामि ते नृप ॥ ११.३९ ॥

«Para el baño y la toma de alimento, y también para aliviar el cansancio del camino, oh rey, te enviaré cortesanas (vilāsinī) así como servidores».

Verse 40

एवमुक्त्वा स विप्रेन्द्रस्तं मणिं वैष्णवं शुभम् । एकान्ते स्थापयामास राज्ञस्तस्य प्रपश्चतः ॥ ११.४० ॥

Dicho esto, el principal de los brāhmaṇas colocó la auspiciosa joya vaiṣṇava en un lugar apartado, mientras el rey lo contemplaba.

Verse 41

तस्मिन् स्थापितमात्रे तु मणौ शुद्धसमप्रभे । निश्चेरुर्योषितस्तत्र दिव्यरूपाः सहस्रशः ॥ ११.४१ ॥

Pero en cuanto aquella joya, resplandeciente con brillo puro y uniforme, fue colocada, surgieron allí miles y miles de mujeres de apariencia celestial.

Verse 42

सुकुमाराङ्गरागाद्याः सुकुमारवराङ्गनाः । सुकपोलाः सुचार्व्यङ्ग्यः सुकेशान्ताः सुलोचनाः । काश्चित्सौवर्णपात्रीश्च गृहीत्वा संप्रatasthire ॥ ११.४२ ॥

Mujeres delicadas y excelentemente adornadas con ungüentos y demás, de miembros suaves y eminentes, de hermosas mejillas, cuerpo encantador, cabellos bien dispuestos y ojos bellos, se pusieron en marcha; y algunas, tomando vasijas de oro, partieron.

Verse 43

एवं योषिद्गणास्तत्र नराः कर्मकरास्तथा । निर्जग्मुस्तस्य नृपतेः सर्वे भृत्या नृपस्य ह । केवलं भोजनं पूर्वं परिधानं च सर्वशः ॥ ११.४३ ॥

Así, los grupos de mujeres allí, y también los hombres que eran trabajadores, todos se apartaron de aquel rey—en verdad, todos los servidores del monarca—llevando únicamente sus provisiones de alimento y sus vestiduras.

Verse 44

ताः स्त्रियः सर्वभृत्यानां राजमार्गेण मज्जनं । ददुस्ते च नराश्वानां हस्तिनां च त्वरान्विताः ॥ ११.४४ ॥

Aquellas mujeres dispusieron el baño para todos los asistentes por el camino real; y, con premura, también hicieron los preparativos para los hombres, los caballos y los elefantes.

Verse 45

नानाविधानि तूर्याणि तत्रावाद्यन्त सर्वशः । मज्जने नृपतेस्तत्र ननृतुश्चान्ययोषितः । अपराश्च जगुस्तत्र शक्रस्येव प्रमज्जतः ॥ ११.४५ ॥

Allí, por todas partes, sonaban muchos tipos de instrumentos musicales. Durante la inmersión ritual del rey, unas mujeres danzaban y otras cantaban, como si fuera el mismo Indra quien se bañara.

Verse 46

एवं दिव्योपचारेण स्नात्वा राजा महामनाः । चिन्तयामास राजेन्द्रो विस्मयाविष्टचेतनः । किमिदं मुनिसामर्थ्यं तपसो वाऽथ वा मणेः ॥ ११.४६ ॥

Así, tras bañarse con un servicio de carácter divino, el rey de gran ánimo—con la mente sobrecogida por el asombro—reflexionó: «¿Qué poder es éste de los sabios? ¿Es fruto de la austeridad, o acaso de una gema (maṇi)?».

Verse 47

यथा च नृपतेः पूजा कृता तेन महर्षिणा । तद्वद्भृत्यजनस्यापि चकार मुनिसत्तमः ॥ ११.४८ ॥

Y así como aquel gran ṛṣi rindió los debidos honores al rey, del mismo modo el más excelso de los sabios ofreció la hospitalidad apropiada a los servidores y al séquito real.

Verse 48

यावत् स राजा बुभुजे सभृत्यबलवाहनः । तावदस्तगिरिं भानुर्जगामारुणसप्रभः ॥ ११.४९ ॥

Mientras aquel rey disfrutaba (de su poder y deleites) junto con sus servidores, sus fuerzas y sus monturas/vehículos, en ese mismo lapso el Sol—resplandeciente con un fulgor rojizo—se dirigió al monte occidental, el monte del ocaso.

Verse 49

ततस्तु रात्रिः समपद्यताधुना शरच्छशाङ्कोज्ज्वलऋक्षमण्डिता । करोति रागं स च रोहिणीधवः सुसङ्गतं सौम्यगुणेषु तापि च ॥ ११.५० ॥

Entonces llegó la noche, ahora engalanada con constelaciones hechas radiantes por la luna otoñal. Y el señor de Rohiṇī (la Luna) encendió el anhelo, bien acompasado con cualidades apacibles, y sin embargo también produciendo ardor.

Verse 50

भृगूद्वहः कृष्णतरांशुभानुना सहोद्यातो दैत्यगुरुः सुराधिपः । अथान्तरात्पक्षगतो न राजते स्वभावयोगेन मतिस्तु देहिनाम् ॥ ११.५१ ॥

Cuando el más excelso de los Bhṛgu, preceptor de los Daitya, se alzó junto con el Sol cuyos rayos se habían oscurecido, el señor de los dioses dejó de brillar al pasar al lado interior (es decir, al quedar velado). Así, en los seres encarnados, la mente sigue su propia disposición innata por la fuerza de la naturaleza congénita.

Verse 51

सुरक्ततां भूमिसुतश्च मुञ्चते राहुः सिती चन्द्रमसोऽंशुभिः सितैः । मुक्तः स्वभावो जगतः सुरासुरैरनुस्वभावो बलवान् सुकृन्नृपः ॥ ११.५२ ॥

Aun Bhūmisuta deja su rojo intenso; y Rāhu palidece por los pálidos rayos de la Luna. La naturaleza inherente del mundo queda como desatada—entre devas y asuras—mientras que un rey poderoso, que realiza obras meritorias, actúa conforme a ese orden propio de la naturaleza.

Verse 52

सितेश्वराख्यापितरश्मिमण्डले सूर्यत्वसिद्धान्तकषेव निर्मले । करोति केतुर्न परे महत्तमस्तदा कुशीलॆषु गतिश्च निर्मला ॥ ११.५३ ॥

En el puro orbe de rayos llamado “Siteśvara”, como pulido por la doctrina establecida sobre la naturaleza solar, Ketu no produce en otra parte una oscuridad excesiva; y entonces, aun entre los de mala conducta, el curso de las cosas se vuelve claro.

Verse 53

बुधोच्चबुद्धिर्जगतो विभावयन् रराज राज्ञो तनयः स्वकर्मभिः । भृरीतेच्छकः कक्षविवाहितश्चिरं भवेदियं साधुषु सम्मितिर्ध्रुवम् ॥ ११.५४ ॥

Dotado de una inteligencia elevada y discerniente, el hijo del rey resplandeció, iluminando al mundo mediante sus propias obras. Firmemente establecido desde antiguo como quien buscaba el debido sostén y como quien se unió en matrimonio dentro del linaje Kakṣa, esta medida de estima entre los virtuosos es, en verdad, constante.

Verse 54

करोति केतुः कपिलं वियच्छिरं राज्ञः सुराणां पथि संस्थितं भृशम् । न दुर्जनः सज्जनसंसदि क्वचित् करोति शुद्धं निजकर्मकौशलम् ॥ ११.५५ ॥

Ketu produce una señal leonada, de amplia expansión, y se yergue con fuerza en el camino del rey y de los dioses. Pero el malvado, aun en la asamblea de los virtuosos, no logra en parte alguna purificar la destreza de sus propias acciones.

Verse 55

शशाङ्करश्मिप्रविभासिता अपि प्रकाशमीयुर्निरताः पदे पदे । कुलम्भवाः सम्भवधर्मपत्तयो महांशुयोगान्महतां समुन्नतिम् ॥ ११.५६ ॥

Aunque estén iluminados por los rayos de la luna, aun así resplandecen—firmes en cada paso. Nacidos de linaje noble, acordes con el dharma propio de su condición, alcanzan la elevación de los grandes por la compañía de una gran radiancia, es decir, de los eminentes.

Verse 56

त्रिदोषसक्तान्निकृतोऽस्य सर्वशः सुतेन राज्ञो वरुणस्य सूर्यजः । विराजते कौशिकसन्निवेशिता न वेदकर्म क्वचिदन्यथा भवेत् ॥ ११.५७ ॥

Apartado por completo por este, apegado a los tres doṣa (vāta–pitta–kapha), el Nacido del Sol—hijo del rey Varuṇa—resplandece, establecido por Kauśika. En ningún lugar debe la ejecución de los ritos védicos volverse de otro modo, es decir, desviarse de la forma correcta.

Verse 57

द्वन्द्वः समेतान् मम यः शिशुः पुरा हरिर्य आराधितवान् नृपासनम् । लक्ष्म्यापि बुद्ध्या सुचिरं प्रकाशते ध्रुवेण विष्णुस्मरणेन दुर्लभम् ॥ ११.५८ ॥

Aquel hijo mío, Hari, que antaño se encontró con los pares de opuestos (dvandva), aun así veneró el trono real. Incluso con prosperidad (Lakṣmī) y discernimiento, resplandece por largo tiempo; pero un recuerdo firme de Viṣṇu, como el de Dhruva, es difícil de alcanzar.

Verse 58

इतीदृशी रात्रिरभूदृषेः शुभे वराश्रमे दुर्जयभूपतेः शुभा । सभृत्यसामन्तवराश्वदन्तिनः सुभक्तवस्त्राभरणादिपूजया ॥ ११.५९ ॥

Así transcurrió la noche—auspiciosa—para el ṛṣi en aquel excelente āśrama; y auspiciosa también para el rey Durjaya, acompañado por sus servidores y aliados feudatarios, con nobles caballos y elefantes, mediante ofrendas de buen alimento, vestidos, ornamentos y otros honores.

Verse 59

इतीदृशायां वररत्नचित्रिताः सुपट्टसंवीतवरास्तृतास्तदा । गृहेषु पर्यङ्कवराः समाश्रिताः सुरूपयोषित्कृतभङ्गभासुराः ॥ ११.६० ॥

En tal ambiente, entonces, los excelentes lechos en las casas—adornados con joyas escogidas y cubiertos con finas telas y superiores colchas—fueron ocupados. Resplandecían por las graciosas posturas compuestas por hermosas mujeres.

Verse 60

स तत्र राजा विससर्ज भूभृतः स्वयं सभृत्यानपि सर्वतो गृहान् । गतेषु सुष्वाप वरस्त्रिया वृतः सुरेशवत्स्वर्गगतः प्रतापवान् ॥ ११.६१ ॥

Allí, el rey—protector de la tierra—despidió personalmente a las casas de familia de todas partes, junto con sus servidores. Cuando se hubieron marchado, el valeroso durmió, rodeado por una mujer excelente; como quien ha ido al cielo, llegó a ser semejante al Señor de los dioses.

Verse 61

एवं सुमनसस्तस्य सभृत्यस्य महात्मनः । ऋषेस्तस्य प्रभावेण हृष्टास्तु सुषुपुस्तदा ॥ ११.६२ ॥

Así, los servidores de aquel gran ser de noble ánimo se alegraron; y, complacidos por la potencia de ese ṛṣi, entonces se durmieron.

Verse 62

ततो रात्र्यां व्यतीतायां स राजा ताः स्त्रियः पुनः । अन्तर्द्धानं गतास्तत्र दृष्ट्वा तानि गृहाणि च ॥ ११.६३ ॥

Luego, pasada la noche, el rey miró de nuevo y vio que aquellas mujeres allí habían desaparecido de la vista, y también vio aquellas casas.

Verse 63

अदृश्यानि महार्हाणि वरासनजलानि च । राजा स विस्मयाविष्टश्चिन्तयामास दुःखितः ॥ ११.६४ ॥

Vio tesoros preciosos que no eran visibles para la mirada ordinaria, y también asientos excelentes y aguas puras. Aquel rey, sobrecogido de asombro, comenzó a reflexionar, afligido.

Verse 64

कथमेवं मणिर्मह्यं भवतीति पुनः पुनः । चिन्तयन्नधिगम्याथ स राजा दुर्जयस्तदा ॥ ११.६५ ॥

Una y otra vez pensaba: «¿Cómo es que esta joya llega a mí?». Luego, tras comprenderlo, el rey Durjaya, en aquel momento, actuó en consecuencia.

Verse 65

चिन्तामणिमिमं चास्य हरामीति विचिन्त्य सः । प्रयाणं नोदयामास स राजाश्रमबाह्यतः । आश्रमस्य बहिर्गत्वा नातिदूरे सवाहनः ॥ ११.६६ ॥

Pensando: «Le arrebataré esta joya Cintāmaṇi», el rey emprendió la marcha desde fuera del eremitorio; y, tras salir más allá del ashrama, no se hallaba lejos, acompañado de su montura o vehículo.

Verse 66

ततो विरोचनाख्यं वै प्रेषयामास मन्त्रिणम् । ऋषेर्गौरमुखस्यापि मणेर्याचनकर्मणि ॥ ११.६७ ॥

Entonces envió a un ministro llamado Virocana para la tarea de solicitar (un don u objeto) también al sabio Gauramukha, concretamente en lo relativo a la obtención de la joya.

Verse 67

ऋषिं तं च समागत्य मणिं याचितुमुद्यतः । रत्नानां भाजनं राजा मणिं तस्मै प्रदीयताम् ॥ ११.६८ ॥

Acercándose a aquel ṛṣi y disponiéndose a pedir la joya, (se dice): «Que el rey—depósito de tesoros preciosos—le entregue esa joya a él».

Verse 68

अमात्येनैवमुक्तस्तु क्रुद्धो गौरमुखोऽब्रवीत् । प्रतिगृह्णाति विप्रस्तु राजा चैव ददाति च । त्वं च राजा पुनर्भूत्वा याचसे दीनवत् कथम् ॥ ११.६९ ॥

Así interpelado por el ministro, Gauramukha, airado, dijo: «El brāhmaṇa recibe los dones, y el rey, en verdad, los otorga. Pero tú, habiendo vuelto a ser rey, ¿cómo puedes mendigar como un desvalido?»

Verse 69

एवं ब्रूहि दुराचारं राजानं दुर्जयं स्वयम् । गच्छ द्रुतं दुराचार मा त्वां लोकोऽत्यगादिति ॥ ११.७० ॥

«Dile de este modo a ese rey de mala conducta—difícil de vencer por sí mismo. Ve deprisa, oh malvado, no sea que el pueblo te abandone», así dijo.

Verse 70

एवमुक्त्वा मुनिः प्रागात् कुशेध्माहरणाय वै । चिन्तयन् मनसा तं च मणिं शत्रुविनाशनम् ॥ ११.७१ ॥

Dicho esto, el muni partió a recoger hierba kuśa y leña; y en su mente contemplaba aquella joya, destructora de enemigos.

Verse 71

एवमुक्तस्तदा दूतो जगाम च नृपान्तिकम् । कथयामास तत्सर्वं यदुक्तं ब्राह्मणेन च ॥ ११.७२ ॥

Así interpelado, el mensajero fue entonces ante el rey y le relató por completo todo cuanto había dicho el brāhmaṇa.

Verse 72

ततः क्रोधपरीतात्मा श्रुत्वा ब्राह्मणभाषितम् । दुर्जयः प्राह नीलाख्यं सामन्तं गच्छ माचिरम् । ब्राह्मणस्य मणिं गृह्य तूर्णमेहि यदृच्छया ॥ ११.७३ ॥

Entonces, al oír las palabras del brāhmaṇa, el ánimo de Durjaya quedó dominado por la ira. Dijo al vasallo llamado Nīla: «Ve, no te demores. Toma la joya del brāhmaṇa y vuelve pronto, por cualquier medio que se presente».

Verse 73

एवमुक्तस्तदा नीलो बहुसेनापरिच्छदः । जगाम स च विप्रस्य वन्याश्रममण्डलम् ॥ ११.७४ ॥

Así ordenado, Nīla, acompañado de numerosas tropas y séquito, partió y se dirigió al recinto del āśrama forestal del brahmán.

Verse 74

तत्राग्निहोत्रशालायां दृष्ट्वा तं मणिमाहितम् । उत्तीर्य स्यन्दनान्नीलः सोऽवरोहत भूतले ॥ ११.७५ ॥

Allí, en la sala del agnihotra, al ver aquella joya colocada en su sitio, Nīla descendió del carro y puso pie en tierra.

Verse 75

अवतीर्णे ततस्तस्मिन् नीले परमदारुणे । क्रूरबुद्ध्या मनेस्तस्मान्निर्जग्मुः शस्त्रपाणयः ॥ ११.७६ ॥

Entonces, después de haber descendido allí—en aquel lugar azul oscuro, sumamente terrible—salieron del nacido de la mente (Maṇi) hombres armados, impulsados por una intención cruel.

Verse 76

सरथाः सध्वजाः साश्वाः सबाणाः सासिचर्मिणः । सधनुष्काः सतूणीराः योधाः परमदुर्जयाः ॥ निश्चेरुस्तं मणिं भित्वा असंख्येया महाबलाः ॥ ११.७७ ॥

Guerreros—en carros con estandartes y caballos, provistos de flechas, espadas y escudos, con arcos y aljabas—invencibles en combate, innumerables y de gran fuerza, irrumpieron tras quebrar aquella joya (maṇi).

Verse 77

तत्र सज्जा महाशूरा दश पञ्च च संख्यया । नामभिस्तान् महाभागे कथयामि श्रृणुष्व तान् ॥ ११.७८ ॥

Allí estaban, preparados, grandes héroes, quince en número. Oh afortunada, te diré sus nombres; escúchalos.

Verse 78

सुप्रभो दीप्ततेजाश्च सुरश्मिः शुभदर्शनः । सुकान्तिः सुन्दरः सुन्दः प्रद्युम्नः सुमनाः शुभः ॥ ११.७९ ॥

“Suprabhā, supremamente radiante; Dīptatejas, de fulgor ardiente; Suraśmi, de rayos divinos; Śubhadarśana, de visión auspiciosa; Sukānti, de grata brillantez; Sundara, hermoso; Sunda, deleitoso; Pradyumna; Sumanā, de buen ánimo; Śubha, auspicioso.”

Verse 79

सुशीलः सुखदः शम्भुः सुदान्तः सोम एव च । एते पञ्चदश प्रोक्ता नायका मणितोत्थिताः ॥ ११.८० ॥

“Suśīla, Sukhadā, Śambhu, Sudānta y también Soma.” Estos quince caudillos son declarados como surgidos de las joyas (maṇi).

Verse 80

ततो विरोचनं दृष्ट्वा बहुसैन्यपरिष्कृतम् । योधयामासुरव्यग्रा विविधायुधपाणयः ॥ ११.८१ ॥

Entonces, al ver a Virocana dispuesto con un gran ejército, ellos—ansiosos de combate, con las manos portando diversas armas—entraron en la lucha.

Verse 81

धनूंषि तेषां कनकप्रभाणि शरान् सुजाम्बूनदपुङ्खनद्धान् । पतन्ति खङ्गानि विभीषणानि भुशुण्डिशूलाः परमप्रधानाः ॥ ११.८२ ॥

Sus arcos, resplandecientes como oro, y sus flechas—provistas de finas plumas de oro Jāmbūnada—caían; también caían espadas aterradoras, junto con mazas bhuśuṇḍī y lanzas de la más alta calidad.

Verse 82

रथो रथं संपरिवार्य तस्थौ गजो गजस्यापि हयो हरस्य । पदातिरत्युग्रपराक्रमश्च पदातिमेव प्रससार चाग्र्यम् ॥ ११.८३ ॥

Un carro, tras cercar a otro carro, se mantuvo firme; un elefante se enfrentó a un elefante, y un caballo (se encontró) con un caballo. Y el soldado de a pie, de bravura sumamente feroz, avanzó—en verdad contra el más destacado soldado de a pie.

Verse 83

द्वन्द्वान्यनेकानि तथैव युद्धे द्रवन्ति शूराः परिभर्त्सयन्तः । विभीषणं निर्गतचापमार्गं बभूव बाहुप्रभवं सुघोरम् ॥ ११.८४ ॥

En la batalla, muchos duelos singulares se desataron asimismo, mientras los héroes avanzaban lanzando desafíos e insultos. Entonces, para Vibhīṣaṇa—que había salido a la línea de tiro del arco—surgió un proyectil sumamente terrible, nacido de la fuerza del brazo.

Verse 84

तथा प्रवृत्ते तुमुलेऽथ युद्धे हतः स राज्ञः सचिवो विसंज्ञः । सहानुगः सर्वबलैरुपेतो जगाम वैवस्वतमन्दिराय ॥ ११.८५ ॥

Cuando así comenzó la feroz batalla, aquel ministro del rey fue abatido y quedó inconsciente. Acompañado por sus seguidores y asistido por todas sus fuerzas, fue a la morada de Vaivasvata (Yama), es decir, encontró la muerte.

Verse 85

तस्मिन् हते दुर्जयराजमन्त्रिणि उपाययौ स्वेन बलेन राजा । स दुर्जयः साश्वरथोऽतितीव्रः प्रतापवांस्तैर्मणिजैर्यuyodha ॥ ११.८६ ॥

Cuando el ministro real de Durjaya fue abatido, el rey avanzó con sus propias fuerzas. Aquel Durjaya, en su carro tirado por caballos, velocísimo y de gran valor, combatió contra aquellos guerreros.

Verse 86

ततस्तस्मिंस्तदा राज्ञो महत्कदनमाबभौ । ततो हेतुप्रहेत्रीभ्यां श्रुत्वा जामातरं रणे ॥ ११.८७ ॥

Entonces, en aquel momento, allí se desató para el rey una gran matanza. Luego, al oír de los instigadores y ejecutores acerca del yerno en la batalla, (actuó en consecuencia).

Verse 87

युध्यमानं महाबाहुं ततस्त्वाययतुश्चमूः । तस्मिन् बले तु दैत्या ये तान् शृणुष्व धरिरितान् ॥ ११.८८ ॥

Mientras aquel de poderosos brazos combatía, el ejército avanzó entonces. Y en cuanto a los Daitiyas que estaban en esa fuerza, escuchadlos tal como los enuncia Hari.

Verse 88

प्रघसो विघसश्चैव सङ्घसोऽशनिसप्रभः । विद्युत्प्रभः सुघोषश्च उन्मत्ताक्षो भयङ्करः ॥ ११.८९ ॥

“Se llaman Praghasa, Vighasa y también Saṅghasa; Aśanisaprabha (‘de fulgor como el rayo’); Vidyutprabha (‘de fulgor como el relámpago’); Sughoṣa (‘de sonido auspicioso o resonante’); Unmattākṣa (‘de ojos enloquecidos’); y Bhayaṅkara (‘que infunde temor’).”

Verse 89

अग्निदन्तोऽग्नितेजाश्च बाहुशक्रः प्रतर्दनः । विराधो भीमकर्मा च विप्रचित्तिस्तथैव च ॥ ११.९० ॥

Agnidanta y Agnitejas; Bāhuśakra y Pratardana; Virādha y Bhīmakarman; y asimismo Vipracitti.

Verse 90

एते पञ्चदश श्रेष्ठा असुराः परमायुधाः । अक्षौहिणीपरिवार एकैकोऽत्र पृथक्पृथक् ॥ ११.९१ ॥

Estos quince asuras eminentes, provistos de armas supremas: cada uno aquí, por separado, está acompañado por una akṣauhiṇī como su séquito.

Verse 91

महामायास्तु समरे दुर्ज्जयस्य महात्मनः । युयुधुर्मणिजैः सार्द्धं महासैन्यपरिच्छदाः ॥ ११.९२ ॥

Entonces las Mahāmāyā, en la batalla, combatieron junto con los Maṇija, provistas de un gran despliegue militar, en favor del magnánimo Durjjaya (el difícil de vencer).

Verse 92

सुप्रभः प्रघसं त्वाजौ ताडयामास पञ्चभिः । शरैराशीविषाकारैः प्रतप्तैः पतगैरिव ॥ ११.९३ ॥

En la batalla, Suprabha hirió a Praghasa con cinco flechas, ardientes y con forma de serpientes venenosas, como aves llameantes en vuelo.

Verse 93

तप्ततेजास्त्रिभिर्बाणैर्विघसं संप्रविध्यत । संघसं दशभिर्बाणैः सुरश्मिः प्रत्यविध्यत ॥ ११.९४ ॥

Taptatejas atravesó a Vighasa con tres flechas; y Suraśmi, en respuesta, atravesó a Saṃghasa con diez flechas.

Verse 94

अशनिप्रभं रणेऽविध्यत् पञ्चभिः शुभदर्शनः । विद्युत्प्रभं सुकान्तिस्तु सुघोषं सुन्दरस्तथा ॥ ११.९५ ॥

En la batalla, el apuesto Śubhadarśana hirió a Aśaniprabhā con cinco flechas. Sukānti, por su parte, hirió a Vidyutprabhā; y Sundara asimismo hirió a Sughoṣa.

Verse 95

उन्मत्ताक्षं तथाविध्यत् सुन्दः पञ्चभिराशुगैः । चकर्त च धनुस्तस्य शितेन नतपर्वणा ॥ ११.९६ ॥

Entonces Sunda hirió a Unmattākṣa con cinco flechas veloces; y con una saeta afilada, de nudo curvado, también cercenó su arco.

Verse 96

सुमना अग्निदंष्ट्रं तु सुषुभश्चाग्नितेजसम् । सुशीलो वायुषक्रं तु सुमुखश्च प्रतर्दनम् ॥ ११.९७ ॥

«Sumanā es Agnidaṁṣṭra; Suṣubha es Agnitejasa. Suśīla es Vāyuśakra; y Sumukha es Pratardana».

Verse 97

विराधेन तथा शम्भुः सुकीर्तिर्भीमकर्म्मणा । विप्रचित्तिस्तथा सोमं एतद्युद्धं महानभूत् ॥

Asimismo, Śambhu combatió con Virādha; Sukīrti se enfrentó a Bhīmakarman; y Vipracitti a Soma; así, esta batalla se volvió inmensa.

Verse 98

परस्परं सुयुद्धेन योद्धयित्वाऽस्त्रलाघवात् । यथासंख्येन ते दैत्याḥ पुनर्मणिभवैर्हताः ॥ ११.९९ ॥

Tras combatir entre sí en una lucha bien igualada, y por su destreza en el rápido manejo de las armas, aquellos Dāityas fueron de nuevo abatidos, en el debido orden, por los Maṇibhavas.

Verse 99

यावत् संग्रामघोरो वै महांस्तेषां व्यवर्धत । तावत् समित्कुशादीनि कृत्वा गौरमुखो मुनिः ॥ ११.१०० ॥

Mientras aquella batalla terrible, grande entre ellos, seguía intensificándose, durante todo ese tiempo el sabio Gauramukha preparó leños de ofrenda, hierba kuśa y demás materiales rituales.

Verse 100

आगतॊ महदाश्चर्यं संग्रामं भीमदर्शनम् । बहुसैन्यपरिवारं स्थितं तं चापि दुर्ज्जयम् ॥ ११.१०१ ॥

Apareció un gran prodigio: una batalla de aspecto terrible, rodeada por numerosos ejércitos—erguida allí, y en verdad difícil de conquistar.

Verse 101

एवं कृत्वा मणिकृतं रौद्रं गाढं च संयुगम् । चिन्तयामास देवेशं हरिं गौरमुखो मुनिः ॥ ११.१०३ ॥

Habiendo así provocado un combate feroz y estrechamente trabado en torno a la joya, el sabio Gauramukha meditó en Hari, el Señor de los dioses.

Verse 102

स देवः पुरतस्तस्य पीतवासाः खगासनः । किमत्र ते मया कार्यमिति वाणीमुदीरयत् ॥ ११.१०४ ॥

Aquel Dios—vestido con ropas amarillas y sentado sobre Garuḍa—se presentó ante él y pronunció estas palabras: «¿Qué es lo que aquí debo hacer por ti?»

Verse 103

स ऋषिः प्राञ्जलिर्भूत्वा उवाच पुरुषोत्तमम् । जहीमं दुर्ज्जयं पापं ससैन्यं परिवारिणम् ॥ ११.१०५ ॥

Aquel sabio, con las manos juntas en reverencia, se dirigió a Puruṣottama: «Destruye a este pecador, difícil de vencer, junto con su ejército y su séquito que lo rodea».

Verse 104

एवमुक्तस्तदा तेन चक्रं ज्वलनसन्निभम् । मुमोच दुर्जयबले कालचक्रं सुदर्शनम् ॥ ११.१०६ ॥

Así interpelado entonces, soltó el Sudarśana—rueda invencible, semejante a fuego llameante—la rueda del Tiempo, contra el enemigo de fuerza difícil de someter.

Verse 105

तेन चक्रेण तत्सैन्यमासुरं दुर्जयं क्षणात् । निमेषान्तरमात्रेण भस्मवद् बहुधा कृतम् ॥ ११.१०७ ॥

Con aquel disco, en un instante redujo al ejército asura—difícil de vencer—en múltiples fragmentos, como ceniza, en el lapso de un solo parpadeo.

Verse 106

एवं कृत्वा ततो देवो मुनिं गौरमुखं तदा । उवाच निमिषेणेदं निहतं दानवं बलम् ॥ ११.१०८ ॥

Hecho esto, el dios se dirigió entonces al sabio Gauramukha: «En un solo instante, esta fuerza de los Dānava ha sido abatida».

Verse 107

अरण्येऽस्मिंस्ततस्त्वेवं नैमिषारण्यसंज्ञितम् । भविष्यति यथार्थं वै ब्राह्मणानां विशेषतः ॥ ११.१०९ ॥

Después, este bosque será conocido en verdad con el nombre de Naimiṣāraṇya, conforme a su sentido, especialmente en relación con los brāhmaṇas.

Verse 108

अहं च यज्ञपुरुष एतस्मिन् वनगोचरे । नाम्ना याज्या सदा चेमे दश पञ्च च नायकाः । कृते युगे भविष्यन्ति राजानो मणिजा मुने ॥ ११.११० ॥

«Y yo soy el Yajña-Puruṣa en esta región del bosque. Por nombre, (soy) Yājyā; y estos quince jefes están siempre (aquí). En el Kṛta Yuga, oh sabio, llegarán a ser reyes, nacidos de Maṇijā».

Verse 109

एवमुक्त्वा ततो देवो गतोऽन्तर्धानमीश्वरः । द्विजोऽपि स्वाश्रमे तस्थौ मुदा परमया युतः ॥ ११.१११ ॥

Dicho esto, el Señor, el Soberano, se retiró y se hizo invisible. El dos veces nacido permaneció también en su propio eremitorio, colmado de la más alta dicha.

Verse 110

पाठभेदः सुमना अग्निदंष्ट्रं तु सुवेदश्चाग्नितेजसम् ॥

Lectura variante: (nombres/epítetos) Sumanā; Agnidaṃṣṭra; Suveda; y (uno descrito como) poseedor del fulgor del fuego.

Verse 111

सुनलो वायुषक्रौ तु सुवेदस्तु प्रतर्दनम् ॥

Sunala; Vāyuśakra; Suveda; y Pratardana—éstos se enumeran como nombres/epítetos.

Verse 112

११.१००

Esta entrada parece ser solo un marcador del número de verso “11.100”, sin el texto correspondiente en la información proporcionada.

Verse 113

एवं स्नात्वा शुभे वस्त्रे परिधायोत्तमे तथा । विविधान्नं तु विधिना बुभुजे स नृपोत्तमः ॥

Así, después de bañarse y ponerse vestiduras excelentes y auspiciosas, el rey eminente comió diversos alimentos conforme al rito y al debido procedimiento.