Adhyaya 164
Sūta relata que Puṣpa, tras propiciar a Sūrya con una resolución de autoofrenda, consuela y guía al afligido brāhmaṇa Caṇḍaśarmā. Puṣpa le anuncia que no padecerá ruina corporal y que su linaje será ilustre entre los Nāgaras. Ambos se trasladan a la sagrada Sarasvatī, se establecen en la ribera meridional y levantan una morada a modo de āśrama. Caṇḍaśarmā recuerda un voto anterior ligado a veintisiete liṅgas y emprende una disciplina rigurosa: baños en la Sarasvatī, observancias de pureza y japa del mantra de seis sílabas, junto con la recitación de los nombres de los liṅgas y postraciones reverentes. Modela liṅgas con barro (kardama) y los adora diariamente, guardando el precepto de no perturbar ningún liṅga aunque esté mal situado, hasta completar el número de veintisiete. Complacido por la sobreabundancia de bhakti, Śiva hace surgir un liṅga desde la tierra y le ordena adorarlo para obtener el fruto pleno de los veintisiete; el mismo beneficio se concede a todo devoto que lo venere con amor devocional. Caṇḍaśarmā edifica un prāsāda y llama al liṅga Nāgareśvara, vinculándolo al recuerdo de los liṅgas de la ciudad; después alcanza Śivaloka. Puṣpa establece también una imagen solar llamada Nāgarāditya junto a la Sarasvatī y recibe la gracia de que su culto otorga el fruto completo asociado a las doce formas de Sūrya en Cāmatkārapura. Se presenta asimismo a Śākambharī, esposa de Caṇḍaśarmā, quien instala a Durgā en la ribera auspiciosa; la Devī promete resultados inmediatos a quienes la adoren con devoción, especialmente en Mahānavamī durante la quincena brillante de Āśvina, y la diosa pasa a ser conocida por el nombre de Śākambharī. El capítulo concluye afirmando que la adoración tras la prosperidad evita obstáculos para un crecimiento ulterior.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । एतस्मिन्नंतरे पुष्पः प्रहृष्टेनान्तरात्मना । चंडशर्मगृहं गत्वा दिष्ट्यादिष्ट्येति चाब्रवीत्
Dijo Sūta: Entretanto, Puṣpa—con el corazón rebosante de júbilo—fue a la casa de Caṇḍaśarman y exclamó: «¡Dicha! ¡Dicha!»
Verse 2
विवर्णवदनं दृष्ट्वा वाष्पपूर्णेक्षणं तदा । बान्धवैः सहितं सर्वैर्दारैर्भृत्यैस्तथा सुतैः
Entonces, al verlo con el rostro descolorido y los ojos colmados de lágrimas, rodeado de todos sus parientes, junto con su esposa, sus sirvientes y sus hijos—
Verse 3
पुष्प उवाच । तवार्थे च मया सूर्यः कायत्यागेन तोषितः । पतितत्त्वं न ते काये तत्प्रसादाद्भविष्यति
Puṣpa dijo: Por tu causa complací a Sūrya ofreciendo mi propio cuerpo. Por su gracia, no habrá en tu cuerpo condición caída ni ruina alguna.
Verse 4
तव पुत्राश्च पौत्राश्च ये भविष्यंति वंशजाः । नागराणां च ते सर्वे भविष्यंति गुणाधिकाः
Tus hijos y tus nietos—en verdad, todos los que nazcan en tu linaje—serán todos Nāgaras, dotados de virtudes excelsas.
Verse 5
तस्मादुत्तिष्ठ गच्छामो नदीं पुण्यां सरस्वतीम् । तस्यास्तटे निवासाय कृत्वा चैवाश्रमं द्विज
Por tanto, levántate; vayamos al río sagrado Sarasvatī. En su ribera, para morar, establezcamos un āśrama, oh dos veces nacido.
Verse 6
त्वया सह वसिष्यामि अहमेव न संशयः । अस्ति मे विपुलं वित्तं ये चान्ये तेऽनुयायिनः
Yo mismo viviré contigo—de ello no hay duda. Poseo abundantes riquezas, y también hay otros que son tus seguidores y servidores.
Verse 7
तान्सर्वान्पोषयिष्यामि त्यज्यतां मानसो ज्वरः । तच्छ्रुत्वा चण्डशर्मा तु पुत्रैर्बंधुभिरन्वितः
«Yo los sustentaré y proveeré a todos—que se arroje lejos la fiebre de la mente.» Al oír esto, Caṇḍaśarmā, acompañado de sus hijos y parientes, se dispuso a obrar en consecuencia.
Verse 8
सरस्वतीं समुद्दिश्य निष्क्रांतो नगरात्ततः । स्थानं प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कृत्य सुदुःखितः
Entonces, con la mente puesta en la Sarasvatī, partió de la ciudad. Profundamente afligido, circunvaló el lugar sagrado y se postró en reverencia.
Verse 9
बाष्पपूर्णेक्षणो दीन उत्तराभिमुखो ययौ । पुष्पेण सहितश्चैव मुहुर्मुहुः प्रबोधितः
Con los ojos colmados de lágrimas, abatido y humilde, marchó mirando hacia el norte. Y con Puṣpa a su lado, fue una y otra vez exhortado y despertado a su propósito.
Verse 10
ततः सरस्वतीं प्राप्य पुण्यां शीतजलां नदीम् । सेवितां मुनिसंघैस्तां लोलकल्लोलमालिनीम्
Entonces llegó al Sarasvatī, río santo de aguas frescas, servido por huestes de sabios y engalanado con guirnaldas de olas juguetonas que ruedan y se mecen.
Verse 11
तस्या दक्षिणकूले स निवासमकरोत्तदा । पुष्पस्य मतिमास्थाय बन्धुभिः सकलैर्वृतः
Allí, en su ribera meridional, estableció entonces su morada, aceptando el consejo de Puṣpa y rodeado por todos sus parientes.
Verse 12
तस्यासीन्नगरस्थस्य प्रतिज्ञा चण्डशर्मणः । सप्तविंशति भिर्लिंगैर्दृष्टैभोक्ष्याम्यहं सदा
Éste era el voto de Caṇḍaśarmā mientras vivía en la ciudad: «Sólo después de contemplar los veintisiete liṅgas tomaré siempre mi alimento».
Verse 13
तां च संस्मरतस्तस्य प्रतिज्ञां पूर्वसंचिताम् । हृदयं दह्यते तस्य दिवानक्तं द्विजोत्तमाः
Y al recordar aquel voto—hecho antaño y guardado con firmeza—su corazón ardía día y noche, oh los mejores de los nacidos dos veces.
Verse 14
स च स्नात्वा सरस्वत्यां शुचिर्भूत्वा समाहितः । षडक्षरस्य मन्त्रस्य जपं चक्रे पृथक्पृथक्
Y él, tras bañarse en el Sarasvatī, quedando puro y recogido, realizó el japa del mantra de seis sílabas, repitiéndolo una y otra vez con cuidado y distinción.
Verse 15
नाम चोच्चार्य लिंगस्य नमस्कारान्तमादधे । कर्दमेन द्विजश्रेष्ठाः पंचांगुलशतेन च
Pronunciando el nombre del liṅga, concluyó con un acto de reverente postración. Y con barro arcilloso—medido en cien palmos de cinco dedos, oh excelso entre los brāhmaṇas—(preparó la materia para el culto/la instalación).
Verse 16
संस्थाप्य पूजयेद्भक्त्या पुष्पधूपानुलेपनैः । प्राणरुद्राञ्जपन्पश्चाच्छ्रद्धया परया युतः
Una vez instalado conforme al rito, debe adorarse con devoción—con flores, incienso y ungüentos. Después, colmado de fe suprema, debe realizarse el japa de los Prāṇarudras.
Verse 17
दुःस्थितं सुस्थितं वापि शिवलिंगं न चालयेत् । इति मत्वा द्विजेन्द्रोऽसौ नैव तानि विसर्जयेत्
«Sea que el Śiva-liṅga esté mal colocado o bien colocado, no debe ser movido.» Con esta convicción, aquel excelso brāhmaṇa no desechó esos liṅgas.
Verse 19
उपर्युपरि तेषां च कर्दमेन द्विजोत्तमाः । चक्रे लिंगानि नित्यं स सप्तविंशतिसंख्यया
Y sobre ellos, capa tras capa, con barro, oh brāhmaṇa excelso, él formaba liṅgas cada día, en número de veintisiete.
Verse 20
अथ तुष्टो महादेवस्तस्य भक्त्यतिरेकतः । निर्भिद्य धरणीपृष्ठं तस्य लिंगमदर्शयत्
Entonces Mahādeva, complacido por el desbordamiento de su devoción, hendió la superficie de la tierra y le reveló (Su) liṅga.
Verse 21
अब्रवीत्सादरं तं च मेघगम्भीरया गिरा । चण्डशर्मन्प्रतुष्टोस्मि तव भक्त्याऽनया द्विज
Y Él le habló con respeto, con una voz profunda como los nubarrones del trueno: «Oh Caṇḍaśarman, oh brāhmana, estoy grandemente complacido por esta devoción tuya».
Verse 22
तस्माल्लिंगमिदं नित्यं पूजयस्व प्रभक्तितः । सप्तविंशतिलिंगानां यतः फलमवाप्स्यसि
«Por tanto, adora este liṅga cada día con devoción plena; por él obtendrás el fruto equivalente a (la adoración de) veintisiete liṅgas.»
Verse 23
अन्योपि च नरो भक्त्या यश्चैनं पूजयिष्यति । सप्तविंशतिलिंगानां सोऽपि श्रेयोऽभिलप्स्यति
«Y cualquier otra persona también, que lo adore (a este liṅga) con devoción, alcanzará igualmente el bien supremo: el mérito de (adorar) veintisiete liṅgas.»
Verse 24
एवमुक्त्वा स भगवांस्ततश्चादर्शनं गतः । चंडशर्मापि तं हृष्टः पूजयामास तत्त्वतः
Dicho esto, el Bienaventurado Señor desapareció de la vista. Y Caṇḍaśarman, colmado de gozo, adoró aquel (liṅga) conforme al rito verdadero y al recto entendimiento.
Verse 25
प्रासादं कारयामास तस्य लिंगस्य शोभनम् । नाम चक्रे ततस्तस्य विचार्य च मुहुर्मुहुः
Mandó edificar un espléndido templo para aquel liṅga. Luego, tras reflexionar una y otra vez, le otorgó un nombre.
Verse 26
नगरस्थित लिंगानां यस्मात्संस्मरणात्स्थितः । नागरेश्वरसंज्ञस्तु तस्मादेष भविष्यति
Porque este liṅga queda firmemente establecido por el recuerdo de los liṅgas situados en la ciudad, por ello será conocido con el nombre de «Nāgareśvara».
Verse 27
सूत उवाच । एवं संस्थाप्य तल्लिंगं चंडशर्मा द्विजोत्तमाः । आराधयामास तदा पुष्पधूपानुलेपनैः
Dijo Sūta: Así, tras establecer aquel liṅga, Caṇḍaśarman—el más excelso de los brāhmaṇas—lo adoró entonces con ofrendas de flores, incienso y ungüentos perfumados.
Verse 28
सप्तविंशतिलिंगानां प्राप्नोति च तथा फलम् । पूजितानां द्विजश्रेष्ठा नगरे यानि तानि च
Oh el mejor de los nacidos dos veces, él obtiene el mismo mérito que el de adorar los veintisiete liṅgas, aquellos que son venerados allí en la ciudad.
Verse 29
ततः कालेन महता नागरेश्वरतुष्टितः । शिवलोकं गतः साक्षाद्यानमध्ये निवेशितः
Luego, pasado mucho tiempo, habiendo complacido a Nāgareśvara, fue directamente al mundo de Śiva y quedó instalado en medio del carro celestial divino.
Verse 30
पुष्पोपि स्थापयामास पुष्पादित्यमथापरम् । पुण्ये सरस्वतीतीरे ततः पूजापरोऽभवत्
Puṣpa también estableció otra deidad, Puṣpāditya. En la ribera sagrada del Sarasvatī, desde entonces se entregó por completo al culto.
Verse 31
तस्यापि दर्शनं गत्वा प्रीत्या वचनमब्रवीत् । पुष्प तुष्टोस्मि भद्रं ते वरं प्रार्थय सुव्रत
Al ir a contemplarlo, la deidad habló con afecto: «Puṣpa, estoy complacido contigo; que seas bendecido. Oh hombre de votos nobles, pide un don».
Verse 32
अदेयमपि दास्यामि तस्मात्प्रार्थय मा चिरम्
«Aun lo que normalmente no debe darse, lo concederé; por eso pide, no te demores.»
Verse 33
पुष्प उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । तद्देहि याचमानस्य मम यद्धृदि संस्थितम्
Puṣpa dijo: «Si estás complacido conmigo, oh Señor, y si un don ha de concedérseme, concédeme, a mí que suplico, aquello que mora en mi corazón.»
Verse 34
चमत्कारपुरे देव तव या मूर्तयः स्थिताः । द्वादशैव प्रमाणेन पूज्याः सर्वदिवौकसाम्
«Oh Señor, las formas tuyas que están establecidas en Camatkārapura—doce en número—son veneradas por todos los moradores del cielo.»
Verse 35
तासां पूजाफलं कृत्स्नं संप्राप्नोतु नरो भुवि । यः पूजयति मूर्तिं ते यैषा संस्थापिता मया
«Que un hombre en la tierra obtenga el fruto completo del culto a todas esas (doce formas), si rinde adoración a esta forma tuya que yo he establecido.»
Verse 36
नागरादित्य इत्येषा ख्याता भवतु भूतले । येयं सरस्वतीतीरे प्रासादे स्थापिता मया
Que esta forma sea conocida en la tierra como “Nāgarāditya”: ésta que yo he consagrado en un templo a la orilla del Sarasvatī.
Verse 37
सूत उवाच । स तथेति प्रतिज्ञाय गतश्चादर्शनं रविः । दीपवद्ब्राह्मणश्रेष्ठास्तदद्भुतमिवा भवत्
Dijo Sūta: Tras prometer: «Así sea», Ravi, el Sol, desapareció de la vista. Oh, excelsos brāhmaṇas, aquello fue verdaderamente asombroso, como una lámpara retirada de pronto.
Verse 38
ततः कालेन महता पुष्पोपि द्विजसत्तमाः । सूर्यलोकमनुप्राप्तो विमानेन सुवर्चसा
Luego, tras largo tiempo, oh excelentísimos brāhmaṇas, incluso Puṣpa alcanzó el mundo del Sol, llevado en un vimāna de fulgor radiante.
Verse 39
शाकम्भरीति विख्याता भार्याऽसीच्चंडशर्मणः । तया संस्थापिता दुर्गा सरस्वत्याः शुभे तटे
Conocida como Śākambharī, fue la esposa de Caṇḍaśarman; y por ella fue establecida Durgā en la auspiciosa ribera del Sarasvatī.
Verse 41
पुत्रि तुष्टास्मि भद्रं ते शाकंभरि प्रगृह्यताम् । वरं यत्ते सदाभीष्टं मत्प्रसादादसंशयम्
«Hija, estoy complacida contigo; que la dicha sea tuya, oh Śākambharī. Acepta un don: aquello que siempre anhelas te será concedido por Mi gracia, sin duda.»
Verse 42
शाकम्भर्युवाच । चतुःषष्टिगणा देवि मातृणां ये व्यवस्थिताः । चमत्कारपुरे ख्याता हास्यात्तुष्टिं व्रजंति याः
Śākambharī dijo: «Oh Diosa, las sesenta y cuatro huestes de las Madres, debidamente establecidas—las célebres en Camatkārapura, que se complacen mediante la risa—»
Verse 43
या रात्रौ बलिदानेन जाते वृद्धौ ततः परम् । तत्सर्वं जायतां पुण्यं यस्ते मूर्तिं प्रपूजयेत्
Cualquier aumento de fruto que surja después por la ofrenda nocturna de bali—que todo ello se convierta en mérito para quien, conforme al rito, venere tu sagrada imagen.
Verse 44
अत्रागत्य नदीतीरे यैषा संस्थापिता मया
Habiendo venido aquí, a la orilla del río, esta forma (de la Diosa) fue instalada por mí.
Verse 45
श्रीदेव्युवाच । आश्विनस्य सिते पक्षे महानवमिसंज्ञिते । यो ममाग्रे समागत्य पूजयिष्यति भक्तितः
La Bienaventurada Diosa dijo: «En la quincena luminosa de Āśvina, en el día llamado Mahānavamī, quien venga ante Mí y me adore con devoción—»
Verse 46
तस्य कृत्स्नं फलं सद्यो भविष्यति न संशयः । नागरस्य विशेषेण सत्यमेतन्मयोदितम्
«Para ese devoto, el fruto íntegro surgirá de inmediato—sin duda alguna. Especialmente en Nāgara, en esta región sagrada, esto es verdad; así lo he declarado.»
Verse 47
एवमुक्त्वा तु सा देवी ततश्चादर्शनं गता । तस्या नाम्ना च सा देवी प्रोक्ता शाकम्भरी भुवि
Habiendo dicho así, la Diosa desapareció de la vista. Y en la tierra, aquella Diosa fue conocida por su nombre como «Śākambharī».
Verse 48
वृद्धेरनंतरं तस्या यः पूजां कुरुते नरः । तस्य वृद्धेर्न विघ्नः स्यात्कदाचिद्द्विजसत्तमाः
Oh excelentísimos brahmanes, quien rinde culto a Ella después de buscar prosperidad, jamás verá su prosperidad obstaculizada en momento alguno.
Verse 164
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये नागरेश्वरनागरादित्यशाकम्भर्युत्पत्तिवर्णनंनाम चतुःषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः
Así concluye, en el venerable Skanda Mahāpurāṇa—en la Saṃhitā de ochenta y un mil versos, en la sexta sección, el Nāgara Khaṇḍa—en el Māhātmya del sagrado territorio de Śrī Hāṭakeśvara, el capítulo titulado «Relato del origen de Nāgareśvara, Nāgarāditya y Śākambharī», siendo el Capítulo 164.