Adhyaya 33

Verse 1

ऋषय ऊचुः । किन्नामा च किरातोऽभूत्किं तेन व्रतमाहितम् । तत्त्वं कथय विप्रेंद्र परं कौतूहलं हि नः

Los sabios dijeron: «¿Cómo se llamaba aquel Kirāta y qué voto asumió? Oh el mejor de los brāhmaṇas, dinos la verdad; grande es nuestra curiosidad».

Verse 2

तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामो याथातथ्येन कथ्यताम् । न ह्यन्यो विद्यते लोके त्वद्विना वदतां वरः । तस्मात्कथ भो विप्र सर्वं शुश्रूषतां हि नः

Deseamos oírlo todo; que se cuente tal como sucedió. Pues en este mundo no hay otro, aparte de ti, que sea el mejor de los narradores. Por eso, oh brāhmaṇa, relátalo todo: estamos ansiosos por escuchar.

Verse 3

एवमुक्तस्तदा तेन शौनकेन महात्मना । कथयामास तत्सर्वं पुष्कसेन कृतं यत्

Así, interpelado entonces por el magnánimo Śaunaka, él narró por completo todo lo que había hecho Puṣkasena.

Verse 4

लोमश उवाच । आसीत्पुरा महारौद्रश्चडोनाम दुरात्मवान् । क्रूरसंगो निष्कृतिको भूतानां भयवाहकः

Dijo Lomaśa: En tiempos antiguos vivió un hombre malvado llamado Caḍa, ferozmente violento; se juntaba con compañías crueles, rehuía toda expiación, y se volvió causa de terror para los seres vivientes.

Verse 5

जालेन मत्स्यान्दुष्टात्मा घातयत्यनिशं खलु । भल्लैर्मृगाञ्छापदांश्च कृष्णसारांश्च शल्लकान्

Aquel de alma perversa, en verdad, no cesaba de matar peces con redes; y con flechas abatía ciervos, fieras, el kṛṣṇasāra (antílope negro) y puercoespines.

Verse 6

खड्गांश्चैव च दुष्टात्मा दृष्ट्वा कांश्चिच्च पापवान् । पक्षिणोऽघातयत्क्रुद्धो ब्राह्मणांश्च विशेषतः

Aquel pecador malvado, al ver ciertos khaḍga (rinocerontes), también los mataba; y, airado, golpeaba hasta dar muerte a las aves—y aun, de modo especial, a los brāhmaṇas.

Verse 7

लुब्धको हि महापापो दुष्टो दुष्टजनप्रियः । भार्या तथाविधआ तस्य पुष्कसस्य महाभया

Pues era un cazador: de gran pecado, depravado y amigo de la gente malvada. Su esposa también era de esa índole: la mujer de Puṣkasa (Puṣkasena), causa de gran temor.

Verse 8

एवं विहरतस्तस्य बहुकालोत्यवर्तत । गते बहुतिथेकाले पापौघनिरतस्य च

Viviendo de ese modo, pasó mucho tiempo. Y cuando hubieron transcurrido muchos días, permanecía por completo entregado a un torrente de pecado.

Verse 9

निषंगे जलमादाय क्षुत्पिपासार्द्दितो भृशम् । एकदा निशि पापीयाच्छ्रीवृक्षोपरि संस्थितः । कोलं हंतुं धनुष्पाणिर्जाग्रच्चानिमिषेण हि

Llevando agua en la aljaba y atormentado con fuerza por el hambre y la sed, aquel hombre pecador, una noche, se sentó sobre el Śrīvṛkṣa. Con el arco en la mano, veló sin parpadear, decidido a matar a un jabalí.

Verse 10

माघमासेऽसितायां वै चतुर्दश्यामथाग्रतः । मृगमार्गविलोकार्थी बिल्वपत्राण्यपातयत्

Luego, en el mes de Māgha, en el decimocuarto día de la quincena oscura, mientras miraba al frente para vigilar la senda de las bestias, hizo caer hojas de bilva.

Verse 11

श्रीवृक्षपर्णानि बहूनि तत्र स च्छेदयामास रुषान्वितोपि । श्रीवृक्षमूले परिवर्तमाने लिंगं तस्योपरिदृष्टभावः

Allí cortó muchas hojas del Śrīvṛkṣa, aun estando colmado de ira. Y al moverse cerca de la raíz del árbol, apareció a su vista, debajo de él, un liṅga.

Verse 12

ववर्ष गंडूषजलं दुरात्मा यदृच्छया तानि शिवे पतंति । श्रीवृक्षपर्णानि च दैवयोगाज्जातं च सर्वं शिवपूजनं तत्

El malvado dejó caer el agua del sorbo retenido en su boca (gaṇḍūṣa), y por puro azar aquellas ofrendas cayeron sobre Śiva. También las hojas del Śrīvṛkṣa, por designio del destino, se volvieron en conjunto un acto de adoración a Śiva.

Verse 13

गंडूषवारिणा तेन स्नपनं च कृतं महत् । बिल्वपत्रैरसंख्यातैरर्चनं महत्कृतम्

Con el agua retenida en su boca realizó una abundante ablución (abhiṣeka); y con incontables hojas de bilva llevó a cabo una gran adoración (arcana).

Verse 14

अज्ञानेनापि भो विप्राः पुष्कसेन दुरात्मना । माघमासेऽसिते पक्षे चतुर्दश्यां विधूदये

Oh brāhmanes, aun sin saberlo—por obra del malvado Puṣkasena—esto aconteció en el mes de Māgha, en la quincena oscura, en el decimocuarto día lunar, cuando la luna iba alzándose.

Verse 15

पुष्कसोऽथ दुराचारो वॉक्षादवततार सः । आगत्य जलसंकाशं मत्स्यान्हंतुं प्रचक्रमे

Entonces Puṣkasa, de conducta perversa, descendió del árbol; al llegar a la extensión semejante al agua, comenzó a matar peces.

Verse 16

लुब्ध कस्यापि भार्याभून्नाम्ना चैव घनोदरी । दुष्टा सा पापनिरता परद्रव्यापहारिणी

Cierto cazador tenía una esposa llamada Ghanodarī; ella era depravada, entregada al pecado y ladrona de los bienes ajenos.

Verse 17

गृहान्निर्गत्य सायाह्ने पुरद्वारबहिः स्थिता । वनमार्गं प्रपश्यंती पत्युरागमनेच्छया

Al caer la tarde, salió de la casa y se quedó fuera de la puerta de la ciudad, mirando el sendero del bosque, anhelando el regreso de su esposo.

Verse 18

चिराद्भर्तरी नायाते चिन्तयामास लुब्धकी । अद्य सायाह्नवेलायामागताः सर्वलुब्धकाः

Como su esposo no llegaba aun tras largo rato, la esposa del cazador se inquietó: «Hoy, a la hora del atardecer, todos los cazadores ya han regresado».

Verse 19

तमः स्तोमेन संछन्नाश्चतस्रो विदिशो दिशः । रात्रौ यामद्वयं यातं किं मतंगः समागतः

Las cuatro direcciones quedaron cubiertas por densas masas de tinieblas. Habían pasado ya dos vigilias de la noche—¿acaso un elefante se le acercó?

Verse 20

किं वा केसरलोभेन सिंहेनैव विदारितः । किं भुजंगफणारत्नहारी सर्पविषार्दितः

¿O fue despedazado por un león, codicioso de su melena? ¿O lo atormentó el veneno de serpiente—él que arrebata las gemas de la capucha del naga?

Verse 21

किं वा वराहदंष्ट्राग्रघातैः पंचत्वमागतः । मधुलोभेन वृक्षाग्रात्स वै प्रपतितो भुवि

¿O halló la muerte por los golpes de las puntas de los colmillos de un jabalí? ¿O, codicioso de miel, cayó desde la copa del árbol hasta el suelo?

Verse 22

क्वान्वेषयामि पृच्छामि क्व गच्छामि च कं प्रति । एवं विलप्य बहुधा निवृत्ता स्वं गृहं प्रति

«¿Dónde he de buscar? ¿A quién he de preguntar? ¿Adónde iré, y hacia quién?»—lamentándose así de muchas maneras, se volvió de nuevo hacia su propia casa.

Verse 23

नैवान्नं नो जलं किंचिन्न भुक्तं तद्दिने तया । चिंतयंती पतिं चापि लुब्धकी त्वयन्निशाम्

Aquel día la cazadora no comió nada—ni alimento ni siquiera agua. Pensando sólo en su esposo, pasó la noche en una espera angustiada.

Verse 24

अथ प्रभाते विमले पुष्कसी वनमाययौ । अशनार्थं च तस्यान्नमादाय त्वरिता सती

Al alba pura e inmaculada, la cazadora se internó en el bosque. Tomando el alimento para la comida de su esposo, aquella mujer virtuosa se apresuró.

Verse 25

भ्रममाणावने तस्मिन्ददर्श महतीं नदीम् । तस्यास्तीरे समासीनं स्वपतिं प्रेक्ष्य हर्षिता

Vagando por aquel bosque, vio un gran río. En su orilla contempló a su propio esposo sentado allí, y se llenó de alegría.

Verse 26

तदन्नं कूलनः स्थाप्य नदीं तर्तुं प्रचक्रमे । निरीक्ष्य चाथ मत्स्यान्स जालप्रोतान्समानयत्

Dejó aquel alimento en la ribera y comenzó a cruzar el río. Luego, al mirar alrededor, recogió los peces que estaban firmemente atrapados en su red.

Verse 27

तावत्तयोक्तश्चण्डोऽसावेहि शीघ्रं च भक्षय । अन्नं त्वदर्थमानीतमुपोष्य दिवसं मया

Entonces ella dijo a Caṇḍa: «Ven pronto y come. He traído este alimento para ti, pues he ayunado durante el día».

Verse 28

कृतं किमद्य रे मंद गतेऽहनि च किं कृतम् । नाऽशितं च त्वया मूढ लंघितेनाद्य पापिना

«¿Qué has hecho hoy, oh torpe—qué has logrado al pasar el día? No has comido nada, necio; hoy has transgredido y te has hecho culpable».

Verse 29

नद्यां स्नातौ तथा तौ च दम्पती च शुचि व्रतौ । यावद्गतश्च भोक्तुं स तावच्छ्वा स्वयमागतः

Entonces el esposo y la esposa se bañaron en el río, ambos observando votos de pureza. En cuanto él fue a comer, un perro llegó allí por sí solo.

Verse 30

तेन सर्वं भक्षितं च तदन्नं स्वयमेव हि । चंडी प्रकुपिता चैव श्वानं हंतुमुपस्थिता

Aquel perro, en verdad, devoró por sí solo toda la comida. Caṇḍī se enfureció y avanzó, dispuesta a matar al perro.

Verse 31

आवयोर्भक्षितं चान्नमनेनैव च पापिना । किं च भक्षयसे मूढ भविताद्य वुभुक्षितः

“¡Este pecador ha comido la comida destinada a los dos! ¿Qué comerás ahora, necio? Hoy, sin duda, pasarás hambre.”

Verse 32

एवं तयोक्तश्चण्डोऽसौ बभाषे तां शिवप्रियः । यच्छुना भक्षितं चान्नं तेनाहं परितोषितः

Así interpelado, Caṇḍa—amado de Śiva—le respondió: “La comida que el perro ha comido, por ese mismo hecho me ha dejado satisfecho.”

Verse 33

किमनेन शरीरेण नश्वरेण गतायुषा । शरीरं दुर्लभं लोके पूज्यते क्षणभंगुरम्

¿De qué sirve este cuerpo perecedero, cuya vida ya se va deslizando? Aunque el cuerpo es raro de obtener en este mundo, sigue siendo frágil y momentáneo, presto a quebrarse.

Verse 34

ये पुष्णंति निजं देहं सर्वभावेन चाहताः । मूढास्ते पापिनो ज्ञेया लोकद्वयबहिष्कृताः

Quienes, afligidos por todos los medios, aun así sólo nutren su propio cuerpo con total obsesión—sabed que son necios y pecadores, excluidos de ambos mundos (éste y el venidero).

Verse 35

तस्मान्मानं परित्यज्य क्रोधं च दुरवग्रहम् । स्वस्था भव विमर्शेन तत्त्वबुद्ध्या स्थिरा भव

Por tanto, abandona el orgullo y la ira, tan difíciles de refrenar. Con reflexión serena, mantente firme en tu interior; con inteligencia de la verdad, queda sólidamente establecido.

Verse 36

बोधिता तेन चंडी सा पुष्कसेन तदा भृशम् । जागरादि च संप्राप्तः पुष्कसोऽपि चतुर्दशीम्

Entonces Caṇḍī fue despertada con fuerza por él, por Puṣkasena. Y Puṣkasa también emprendió la vigilia y las observancias afines en el decimocuarto día lunar.

Verse 37

शिवरात्रिप्रसंगाच्च जायते यद्ध्यसंशयम् । तज्ज्ञानं परमं प्राप्तः शिवरात्रिप्रसंगतः

De la comunión con la observancia de Śivarātri nace—sin duda—lo verdaderamente transformador; por esa misma ocasión de Śivarātri alcanzó el conocimiento supremo.

Verse 38

यामद्वयं च संजातममावास्यां तु तत्र वै । आगताश्च गणास्तत्र बहवः शिवनोदिताः

Allí, en la noche de luna nueva, cuando habían transcurrido dos vigilias de la noche, llegaron a aquel lugar muchos gaṇas, enviados por Śiva.

Verse 39

विमानानि बहून्यत्र आगतानि तदंतिकम् । दृष्टानि तेन तान्येव विमानानि गणास्तथा

Allí llegaron, muy cerca, numerosos vimānas, carros celestiales. Él contempló esos mismos vimānas, y también a las huestes de gaṇas.

Verse 40

उवाच परया भक्त्या पुष्कसोऽपि च तान्प्रति । कस्मात्समागता यूयं सर्वे रुद्राक्षधारिणः

Entonces Puṣkasa, colmado de suprema devoción, les habló: «¿Por qué motivo habéis venido todos aquí, vosotros que lleváis las cuentas de rudrākṣa?»

Verse 41

विमानस्थाश्च केचिच्च वृषारूढाश्च केचन । सर्वे स्फटिकसंकाशाः सर्वे चंद्रार्द्धशेखराः

Unos estaban sentados en vimānas, y otros iban montados sobre toros. Todos resplandecían como cristal, y todos llevaban la media luna en su corona.

Verse 42

कपर्द्दिनश्चर्मपरीतवाससो भुजंगभोगैः कृतहारभूषणाः । श्रियान्विता रुद्रसमानवीर्या यथातथं भो वदतात्मनोचितम्

Oh vosotros de cabellera enmarañada, vestidos con pieles, adornados con collares y joyas hechos de serpientes enroscadas; radiantes de esplendor y de valor igual al de Rudra: decid, tal como es en verdad, lo que conviene contar de vosotros mismos.

Verse 43

पुष्कसेन तदा पृष्टा ऊचुः सर्वे च पार्पदाः । रुद्रस्य देवदेवस्य संनम्राः कमलेक्षणाः

Cuando Puṣkasa les preguntó entonces, todos los servidores de Rudra, inclinados ante el Dios de dioses, el de ojos de loto, hablaron en respuesta.

Verse 44

गणा ऊचुः । प्रेषिताः स्मो वयं चंड शिवेन परमेष्ठिना । आगच्छ त्वरितो भुत्वा सस्त्रीको या नमारुह

Los Gaṇas dijeron: «Oh fiero, hemos sido enviados por Śiva, el Señor Supremo. Ven de prisa—junto con tu esposa—no montes tu vehículo; ven al instante».

Verse 45

लिंगार्च्चनं कृतं यच्च त्वया रात्रौ शिवस्य च । तेन कर्मविपाकेन प्राप्तोऽसि शिवसन्निधिम्

Porque en la noche rendiste culto al liṅga de Śiva, por la maduración de ese mismo karma has alcanzado ahora la cercanía de Śiva.

Verse 46

तथोक्तो वीरभद्रेण उवाच प्रहसन्निव । पुष्कसोऽपि स्वया बुद्ध्या प्रस्तावसदृशं वचः

Así interpelado por Vīrabhadra, Puṣkasa habló como con una leve sonrisa y, según su propio entendimiento, pronunció palabras acordes a la ocasión.

Verse 47

पुष्कस उवाच । किं मया कृतमद्यैव पापिना हिंसकेन च । मृगयारसिकेनैव पुष्कसेन दुरात्मना

Puṣkasa dijo: «¿Qué buena obra podría haber hecho yo hoy—yo, pecador y violento, cazador entregado a la caza, Puṣkasa de mente perversa?»

Verse 48

पापाचारो ह्यहं नित्यं कथं स्वर्गं व्रजाम्यहम् । कथं लिंगार्चनमिदं कृतमस्ति तदुच्यताम्

«Mi conducta es siempre pecaminosa—¿cómo podría yo ir al cielo? Y ¿cómo fue que yo realicé esta adoración del liṅga? Te ruego que lo expliques.»

Verse 49

परं कौतुकमापन्नः पृच्छामि त्वां यथातथम् । कथयस्व महाभाग सर्वं चैव यथाविधि

Vencido por un gran asombro, te pregunto con franqueza. Oh afortunado, cuéntame todo, tal como sucedió y según el debido orden.

Verse 50

इत्येवं पृच्छतस्तस्य पुष्कसस्य यथाविधि । कथयामास तत्सर्वं शिवधर्म मुदान्वितः

Así, cuando Puṣkasa preguntó del modo debido, él, lleno de gozo, le expuso por completo la enseñanza del Śiva-dharma.

Verse 51

वीरभद्र उवाच । देवदेवो महादेवो देवानां पतिरीश्वरः । परितुष्टोऽद्य हे चंड स महेश उमापतिः

Dijo Vīrabhadra: «El Dios de los dioses, Mahādeva—Señor y soberano de los devas—Maheśa, esposo de Umā, está complacido hoy, oh fiero.»

Verse 52

प्रासंगिकतया माघे कृतं लिंगार्चनं त्वया । शिवतुष्टिकरं चाद्य पूतोऽसि त्वं न संशयः । शिवरात्र्यां प्रसंगेन कृतमर्चनमेव च

De manera incidental, en el mes de Māgha realizaste la adoración del liṅga. Ese acto complace a Śiva; por ello hoy has quedado purificado, sin duda. Y también en la noche de Śivarātri, por circunstancia, se realizó ciertamente la adoración.

Verse 53

कोलं निरीक्षमाणेन बिल्वपत्राणि चैव हि । च्छेदितानि त्वया चंड पतितानि तदैव हि । लिंगस्य मस्तके तानि तेन त्वं सुकृती प्रभो

¡Oh Caṇḍa! Mientras observabas al jabalí, cortaste hojas de bilva y al instante cayeron sobre la cima del Śiva-liṅga. Por ese acto, oh señor, te has vuelto un hombre de mérito.

Verse 54

ततश्च जागरो जातो महान्वृक्षोपरि ध्रुवम् । तेनैव जागरेणैव तुतोष जगदीश्वरः

Entonces, en verdad, surgió para él una gran vigilia sobre el árbol; y por esa misma vigilia, el Señor de los mundos quedó complacido.

Verse 55

छलेनैव महाभाग कोलसंदर्शनेन हि । शिवरात्रिदिने चात्र स्वप्नस्ते न च योषितः

¡Oh afortunado! Por un simple pretexto—en verdad, por haber visto al jabalí—en este mismo día de Śivarātri no tuviste sueño ni compañía de mujer.

Verse 56

तेनोपवासेन च जागरेण तुष्टो ह्यसौ देववरो महात्मा । तव प्रसादाय महानुभावो ददाति सर्वान्वरदो महांश्च

Por ese ayuno y por esa vigilia, aquel gran Ser, el mejor de los dioses, queda en verdad complacido. Para otorgarte su gracia, el poderoso Señor, dador de dones, concede todas las bendiciones deseadas.

Verse 57

एवमुक्तस्तदा तेन वीरभद्रेण धीमता । पुष्कसोऽपि विमानाग्र्यमारुहोह च पश्यताम्

Así, cuando el sabio Vīrabhadra le habló de ese modo, Puṣkasa también—ante la mirada de todos—subió al más excelso carro celestial.

Verse 58

गणानां देवतानां च सर्वेषां प्राणिनामपि । तदा दुंदुभयो नेदुर्भेर्यस्तूर्याण्यनेकशः

Entonces, para los gaṇas, los dioses y todos los seres, resonaron los timbales; y se hicieron sonar muchas clases de tambores y trompetas.

Verse 59

वीणावेणुमृदंगानि तस्य चाग्रे गतानि च । जगुर्गंधर्वपतयो ननृतुश्चाप्सरोगणाः

Las vīṇās, las flautas y los mṛdaṅgas iban delante de él; los jefes de los Gandharvas cantaban, y las huestes de Apsaras danzaban.

Verse 60

विद्याधरगणाः सर्वे तुष्टुवुः सिद्धचारणाः । चामरैवर्वीज्यमानो हि च्छत्रैश्च विविधैरपि । महोत्सवेन महता आनीतो गंधमादनम्

Todos los Vidyādharas lo alabaron, y también los Siddhas y los Cāraṇas. Abanicado con cāmaras y honrado con diversos parasoles, fue conducido con un gran festival hasta Gandhamādana.

Verse 61

शिवसान्निध्यमागच्चंडोसौ तेन कर्मणा । शिवरात्र्युपवासेन परं स्थानं समागमत्

Por aquel acto, Caṇḍa alcanzó la presencia de Śiva; y mediante el ayuno de Śivarātri obtuvo la morada suprema.

Verse 62

पुष्कसोऽपि तथा प्राप्तः प्रसंगेन सदाशिवम् । किं पुनः श्रद्धया युक्ताः शिवाय परमात्मने

Aun el Puṣkasa, por simple trato y circunstancia, llegó a Sadāśiva; ¡cuánto más alcanzarán quienes, dotados de fe, se consagran a Śiva, el Ser Supremo!

Verse 63

पुष्पादिकं फलं गंधं तांबूलं भक्ष्यमृद्धिमत् । ये प्रयच्छंति लोकेऽस्मिन्रुद्रास्ते नात्र संशयः

Quienes en este mundo ofrecen flores, frutos, fragancias, tāmbūla (betel) y alimentos abundantes—sabed que son Rudras en verdad; de ello no hay duda.

Verse 64

चंडेन वै पुष्कसेन सफलं तस्य चाभवत् । प्रसंगेनापि तेनैव कृतं तच्चाल्पबुद्धिना

En verdad, por Caṇḍa —también llamado Puṣkasena— aquel acto se volvió fructífero para él. Aunque lo hizo sólo de manera incidental, siendo hombre de escaso entendimiento, aun así dio fruto.

Verse 65

ऋषय ऊचुः । किं फलं तस्य चोद्देशः केन चैव पुना कृतम् । कस्माद्व्रतमिदं जातं कृतं केन पुरा विभो

Dijeron los sabios: «¿Cuál es su fruto y cuál es su propósito? ¿Quién lo realizó de nuevo? ¿Por qué causa nació esta observancia, y quién la cumplió en tiempos antiguos, oh venerable?»

Verse 66

लोमश उवाच । यदा सृष्टं जगत्सर्वं ब्रह्मणा परमेष्ठिना । कालचक्रं तदा जातं पुरा राशिमन्विताम्

Lomaśa dijo: «Cuando el universo entero fue creado por Brahmā, el Señor supremo (Parameṣṭhin), entonces, en tiempos antiguos, surgió la Rueda del Tiempo, provista de las divisiones del zodíaco.»

Verse 67

द्वादश राशयस्तत्र नक्षत्राणि तथैव च । सप्तविंशतिसंख्यानि मुख्यानि सिद्धये

Allí estaban los doce signos del zodíaco, y asimismo las mansiones lunares (nakṣatras), veintisiete en número, establecidas principalmente para ordenar el logro y la eficacia según el tiempo.

Verse 68

एभिः सर्वं प्रचंडं च राशिभिरुडुभिस्तथा । कालचक्रान्वितः कालः क्रीडयन्सृजते जगत्

Con todo ello —por los signos del zodíaco y las estrellas (nakṣatras)— el Tiempo, unido a la Rueda del Tiempo, engendra juguetonamente el universo en toda su poderosa variedad.

Verse 69

आब्रह्मस्तंबपर्यंतं सृजत्य वति हंति च । निबद्धमस्ति तेनैव कालेनैकेन भो द्विजाः

Desde Brahmā hasta la más leve brizna de hierba, el Tiempo (Kāla) crea, sostiene y destruye. Todo está atado por ese único Tiempo, oh sabios dos veces nacidos.

Verse 70

कालो हि बलवांल्लोके एक एव न चापरः । तस्मात्कालात्मकं सर्वमिदं नास्त्यत्र संशयः

En el mundo, sólo el Tiempo (Kāla) es poderoso; no hay otro. Por eso, todo cuanto existe aquí es de la naturaleza del Tiempo; de ello no hay duda.

Verse 71

आदौ कालः कालनाच्च लोकनायकनायकः । ततो लोका हि संजाताः सृष्टिश्च तदनंतरम्

Al principio existía el Tiempo y el cómputo (la medida) del tiempo; el Tiempo se volvió soberano de los soberanos del mundo. Luego nacieron los mundos, y la creación siguió inmediatamente después.

Verse 72

सृष्टेर्लवो हि संजातो लवाच्च क्षणमेव च । क्षणाच्च निमिषं जातं प्राणिनां हि निरंतरम्

De la creación surgió la unidad llamada lava; del lava nació el instante llamado kṣaṇa; del kṣaṇa nació el parpadeo llamado nimiṣa, incesantemente para los seres vivientes.

Verse 73

निमिषाणां च षष्ट्या वै फल इत्यभिधीयते । पंचदश्या अहोरात्रैः पक्षैत्यभिधीयते

Sesenta nimeṣas (parpadeos) se llaman phala, una medida de tiempo; y quince ciclos de día y noche (ahorātra) se llaman pakṣa, una quincena.

Verse 74

पक्षाभ्यां मास एव स्यान्मासा द्वादश वत्सरः । तं कालं ज्ञातुकामेन कार्यं ज्ञानं विचक्षणैः

Con dos quincenas se forma un mes; con doce meses, un año. Por ello, quien desee comprender el tiempo debe cultivar este conocimiento con discernimiento.

Verse 75

प्रतिपद्दिनमारभ्य पौर्णमास्यंतमेव च । पक्षं पूर्णो हि यस्माच्च पूर्णिमेत्यभिधीयते

Comenzando desde el día de Pratipad y llegando hasta el día de luna llena (Paurṇamāsī): como esa quincena se vuelve “completa” (pūrṇa), por eso se la llama “Pūrṇimā”, la plenilunio.

Verse 76

पूर्णचंद्रमसी या तु सा पूर्णा देवताप्रिया । नष्टस्तु चंद्रो यस्यां वा अमा सा कथिता बुधैः

La noche en que la luna está plena es Pūrṇā, amada por los dioses; y aquella en que la luna está “perdida”, no visible, es llamada Amā (Amāvāsyā), según declaran los sabios.

Verse 77

अग्निष्वात्तादिपितॄणां प्रियातीव बभूव ह । त्रिंशद्दिनानि ह्येतानि पुण्यकालयुतानि च । तेषां मध्ये विशेषो यस्तं श्रृणुध्वं द्विजोत्तमाः

Estos días son sumamente queridos por los Pitṛs, como los Agniṣvāttas. Estos treinta días están también colmados de puṇya-kāla, tiempos sagrados y propicios. Entre ellos hay una distinción especial: escuchadla, oh mejores de los nacidos dos veces.

Verse 78

योगानां वा व्यतीपात ऊडूनां श्रवणस्तथा । अमावास्या तिथीनां च पूर्णिमा वै तथैव च

Entre los yogas, Vyatīpāta es el señalado; entre las mansiones lunares, Śravaṇa asimismo. Y entre las tithis, Amāvāsyā y Pūrṇimā también son tenidas por sagradas.

Verse 79

संक्रांतयस्तथाज्ञेयाः पवित्रा दानकर्मणि । तथाष्टमी प्रिया शंभोर्गणेशस्य चतुर्थिका

Las Saṅkrānti (ingresos solares) deben conocerse también como purificadoras para las obras de caridad. La tithi Aṣṭamī es querida por Śambhu (Śiva), y la tithi Caturthī es querida por Gaṇeśa.

Verse 80

पञ्चमी नागराजस्य कुमारस्य च षष्ठिका । भानोश्च सप्तमी ज्ञेया नवमी चण्डिकाप्रिया

La tithi Pañcamī pertenece al Rey de los Nāgas; la tithi Ṣaṣṭhī, a Kumāra (Skanda). La tithi Saptamī debe saberse como de Bhānu (el Sol), y la tithi Navamī es querida por Caṇḍikā.

Verse 81

ब्रह्मणो दशमी ज्ञेया रुद्रस्यैकादशी तथा । विष्णुप्रिया द्वादशी च अंतकस्य त्रयोदशी

La tithi Daśamī debe conocerse como perteneciente a Brahmā; la tithi Ekādaśī, asimismo, a Rudra. La tithi Dvādaśī es querida por Viṣṇu, y la tithi Trayodaśī pertenece a Antaka (la Muerte).

Verse 82

चतुर्द्दशी तथा शंभोः प्रिया नास्त्यत्र संशयः । निशीथसंयुता या तु कृष्णपक्षे चतुर्द्दशी । उपोष्या सा तिथिः श्रेष्ठा शिवसायुज्यकारिणी

Asimismo, la tithi Caturdaśī es querida por Śambhu (Śiva); no hay duda de ello. Pero la Caturdaśī del quincenario oscuro, unida a la medianoche, debe observarse con ayuno (upavāsa); esa tithi es suprema y otorga la unión (sāyujya) con Śiva.

Verse 83

शिवरात्रितिथिः ख्याता सर्वपापप्रणाशिनी । अत्रैवोदाहरंतीममितिहासं पुरातनम्

La tithi de Śivarātri es célebre como destructora de todos los pecados. En este mismo contexto citaré, a modo de ejemplo, un antiguo relato sagrado (itihāsa).

Verse 84

ब्राह्मणी विधवा काचित्पुरा ह्यासीच्च चंचला । श्वपचाभिरता सा च कामुकी कामहेतुतः

En tiempos antiguos hubo una mujer brāhmaṇa, viuda, de conducta inconstante. Impulsada por la lujuria, se apegó a un śvapaca—un proscrito (cocinero de carne de perro)—ardiendo de pasión por mero deseo.

Verse 85

तस्यां तस्य सुतो जातः श्वपचस्य दुरात्मनः । दुः सहो दुष्टनामात्मा सर्वधर्मबहिष्कृतः

De ella nació un hijo de aquel śvapaca de alma perversa. Era insoportable, de carácter y nombre malvados, y excluido de toda conducta conforme al dharma.

Verse 86

महापापप्रयोगाच्च पापमारभते सदा । कितवश्च सुरापायी स्तेयी च गुरुतल्पगः

Entregado a grandes pecados, emprendía siempre el mal. Era jugador, bebedor de licor, ladrón, e incluso violador del lecho del maestro, una transgresión gravísima.

Verse 87

मृगयुश्च दुरात्मासौ कर्मचण्डाल एव सः । अधर्मिष्ठो ह्यसद्वृत्तः कदाचिच्च शिवालयम् । शिवरात्र्यां च संप्राप्तो ह्युषितः शिवसन्निधौ

Aquel hombre de mente perversa era también cazador: por sus actos, un verdadero ‘caṇḍāla’. Sumamente adicto al adharma y de conducta vil, una vez llegó a un templo de Śiva; y en la noche de Śivarātri arribó y permaneció allí, en la misma presencia de Śiva.

Verse 88

श्रवणं शैवशास्त्रस्य यदृच्छाजातमंतिके । शिवस्य लिंगरूपस्य स्वयंभुवो यदा तदा

Allí, muy cerca, por puro azar, llegó a oír las enseñanzas de la escritura śaiva; y en ese mismo momento se hallaba junto al liṅga de Śiva, el svayambhū, auto-manifestado en forma de liṅga.

Verse 89

स एकत्रोषितो दुष्टः शिवरात्र्यां तु जागरात् । तेन कर्मविपाकेन पुण्यां योनिमवाप्तवान्

Aunque era malvado, permaneció allí en un solo lugar y veló en la noche de Śivarātri. Por la maduración de ese acto, alcanzó un nacimiento virtuoso.

Verse 90

भुक्त्वा पुण्यतामांल्लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः । चित्रांगदस्य पुत्रोभूद्भूपालेश्वरलक्षणः

Tras gozar de los mundos más meritorios y morar allí por incontables años, nació como hijo de Citrāṅgada, dotado de los signos de un rey soberano.

Verse 91

नाम्ना विचित्रवीर्योऽसौ सुभगः संदुरी प्रियः । राज्यं महत्तरं प्राप्य निःस्तंभो हि महानभूत्

Se llamaba Vicitravīrya: afortunado, amado y querido. Al obtener un vasto reino, llegó a ser verdaderamente grande, libre de arrogancia.

Verse 92

शिवे भक्तिं प्रकुर्वाणः शिवकर्मपरोऽभवत् । शैवशास्त्रं पुरस्कृत्य शिवपूजनतत्परः । रात्रौ जागरणं यत्नात्करोति शिवसन्निधौ

Cultivando devoción a Śiva, se entregó a obras centradas en Śiva. Honrando las escrituras śaivas y dedicado al culto de Śiva, realizaba con esmero la vigilia nocturna en presencia del Señor.

Verse 93

शिवस्य गाथा गायंस्तु आनंदाश्रुकणान्मुहुः । प्रमुंचंश्चैव नेत्राभ्यां रोमांचपुलकावृतः

Cantando las alabanzas de Śiva, una y otra vez derramaba lágrimas de dicha; de sus ojos brotaban torrentes, y su cuerpo se cubría de estremecimiento extático.

Verse 94

आयुष्यं च गतं तस्य शिवध्यानपरस्य च । शिवो हि सुलभो लोके पशूनां ज्ञाननिनामपि

Aunque su vida se iba extinguiendo, permaneció por entero absorto en la meditación de Śiva; pues en este mundo Śiva es verdaderamente fácil de alcanzar, aun para las almas atadas y aun para quienes poseen escaso entendimiento.

Verse 95

संसेवितुं सुखप्राप्त्यै ह्येक एव सदाशिवः । शिवरात्र्युपवासेन प्राप्तो ज्ञानमनुत्तमम्

Para alcanzar el verdadero bienestar, el único digno de servicio es el Uno, Sadāśiva. Mediante el ayuno de Śivarātri, obtuvo el conocimiento espiritual insuperable.

Verse 96

ज्ञानात्सर्वमनुप्राप्तं भूतसाम्यं निरंतरम् । सर्वभूतात्मकं ज्ञात्वा केवलं च सदा शिवम् । विना शिवेन यत्किंचिन्नास्ति वस्त्वत्र न क्वचित्

De ese conocimiento lo alcanzó todo: una incesante igualdad hacia todos los seres. Sabiendo que el Sí mismo de todos los seres no es otro que el Único Śiva, eterno, comprendió que, aparte de Śiva, no existe cosa alguna en ningún lugar de este ámbito.

Verse 97

एवं पूर्णं निष्प्रपंचं ज्ञानं प्राप्नोति दुर्लभम् । प्राप्तज्ञानस्तदा राजा जातो हि शिववल्लभः

Así alcanzó el raro conocimiento, pleno y libre de enredos mundanos. Habiendo obtenido ese conocimiento, el rey se volvió en verdad amado de Śiva.

Verse 98

मुक्तिं सायुज्यतां प्राप्तः शिवरात्रेरुपोषणात् । तेन लब्धं शिवाज्जन्म पुरा यत्कथितं मया

Por observar el ayuno de Śivarātri, alcanzó la liberación (mukti) en forma de sāyujya, la unión con Śiva. Así obtuvo un nacimiento concedido por Śiva, tal como lo había narrado antes.

Verse 99

दाक्षायणीवीयो गाच्च जटाजूटेन विस्तरात् । य उत्पन्नो मस्तकाच्च शिवस्य परमात्मनः । वीरभद्रेति विख्यातो दक्षयज्ञविनाशनः

De la vasta maraña de cabellos enmarañados (jaṭā-jūṭa) de Śiva, el Ser Supremo, surgió un héroe poderoso en favor de Dākṣāyaṇī. Nacido de la cabeza de Śiva, fue célebre como Vīrabhadra, el destructor del sacrificio de Dakṣa.

Verse 100

शिवरात्रिव्रतेनैव तारिता बहवः पुरा । प्राप्ताः सिद्धिं पुरा विप्रा भरताद्याश्च देहिनः

Sólo por el voto de Śivarātri, en tiempos antiguos muchos fueron llevados a cruzar el saṃsāra. Antaño, brāhmaṇas y seres encarnados como Bharata y otros alcanzaron la siddhi, la realización espiritual.

Verse 101

मांधाता धुन्धुमारिश्च हरिश्चन्द्रादयो नृपाः । प्राप्ताः सिद्धिमनेनेव व्रतेन परमेण हि

Māndhātā, Dhundhumāri, Hariścandra y otros reyes alcanzaron la siddhi por este mismo voto supremo.

Verse 102

ततो गिरीशो गिरिजासमेतः क्रीडान्वितोऽसौ गिरिराजमस्तके । द्यूतं तथैवाक्षयुतं परेशो युक्तो भवान्या स भृशं चकार

Entonces Girīśa (Śiva), junto con Girijā (Pārvatī), se recreaba gozoso en la cumbre del Rey de las Montañas. El Señor supremo, unido a Bhavānī, jugó con gran ardor a los dados, con los cubos de juego.