Adhyaya 35

Verse 1

नारद उवाच । भगवन्देवदेवेश सृष्टिसंहारकारक । गुणातीतो गुणैर्युक्तो मुक्तीनां साधनं परम्

Dijo Nārada: «Oh Bienaventurado Señor, Dios de dioses, artífice de la creación y la disolución: aunque trasciendes los guṇas, también te manifiestas por los guṇas; tú eres el supremo medio de liberación».

Verse 2

संस्थाप्य वेदभवनं विधिवद्द्विज सत्तमान् । किं चक्रे रघुनाथस्तु भूयोऽयोध्यां गतस्तदा

Tras establecer debidamente la morada de los Vedas y disponer conforme al rito a los más excelsos de los dvijas, ¿qué hizo después Raghunātha, cuando de nuevo fue a Ayodhyā?

Verse 3

स्वस्थाने ब्राह्मणास्तत्र कानि कर्माणि चक्रिरे । ब्रह्मोवाच । इष्टापूर्तरताः शांताः प्रतिग्रहपराङ्मुखाः

Brahmā dijo: «Allí, aquellos brāhmaṇas permanecieron en sus debidos lugares y realizaron los ritos que les correspondían—serenos en su conducta, entregados al iṣṭa y al pūrta (sacrificios y obras de mérito público), y reacios a aceptar dádivas».

Verse 4

राज्यं चक्रुर्वनस्यास्य पुरोधा द्विजसत्तमः । उवाच रामपुरतस्तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम्

El más excelso brāhmaṇa, actuando como purohita, estableció el debido orden —como si fuese un reino— para aquella región del bosque; y desde Rāmapura proclamó la suprema grandeza del sagrado tīrtha.

Verse 5

प्रयागस्य च माहात्म्यं त्रिवेणीफलमुत्तमम् । प्रयागतीर्थमहिमा शुक्लतीर्थस्य चैव हि

Habló de la grandeza de Prayāga y del fruto insuperable de la Triveṇī; en verdad, describió también la gloria del tīrtha de Prayāga y asimismo la de Śukla-tīrtha.

Verse 6

सिद्धक्षेत्रस्य काश्याश्च गंगाया महिमा तथा । वसिष्ठः कथया मास तीर्थान्यन्यानि नारद

Relató también la grandeza de Siddhakṣetra, de Kāśī y asimismo de la sagrada Gaṅgā. Y Vasiṣṭha, oh Nārada, narró otros tīrthas más a lo largo de un mes.

Verse 7

धर्मारण्यसुवर्णाया हरिक्षेत्रस्य तस्य च । स्नानदानादिकं सर्वं वाराणस्या यवाधिकम्

En el áureo Dharmāraṇya y en aquel Harikṣetra, todo acto —baño ritual, caridad y lo demás— produce un mérito (puṇya) superior al de Vārāṇasī, aunque sea tan sólo por un grano de yava.

Verse 8

एतच्छ्रुत्वा रामदेवः स चमत्कृतमानसः । धर्मारण्ये पुनर्यात्रां कर्त्तुकामः समभ्यगात्

Al oír esto, el Señor Rāma, con la mente colmada de asombro, se acercó de nuevo, deseoso de emprender una nueva peregrinación a Dharmāraṇya.

Verse 9

सीतया सह धर्मज्ञो गुरुसैन्यपुरःसरः । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा भरतेन सहायवान्

Rāma, conocedor del dharma, partió junto con Sītā, precedido por su guru y sus tropas; acompañado por su hermano Lakṣmaṇa, y con Bharata como su apoyo.

Verse 10

शत्रुघ्नेन परिवृतो गतो मोहेरके पुरे । तत्र गत्वा वसिष्ठं तु पृच्छतेऽसौ महामनाः

Rodeado por Śatrughna, fue a la ciudad de Moheraka. Al llegar allí, aquel magnánimo interrogó a Vasiṣṭha.

Verse 11

राम उवाच । धर्मारण्ये महाक्षेत्रे किं कर्त्तव्यं द्विजोत्तम । दानं वा नियमो वाथ स्नानं वा तप उत्तमम्

Rāma dijo: «Oh el mejor de los brāhmaṇas, en el gran campo sagrado de Dharmāraṇya, ¿qué debe hacerse: caridad, observancias, baño ritual o la excelsa austeridad (tapas)?»

Verse 12

ध्यानं वाथ क्रतुं वाथ होमं वा जपमुत्तमम् । दानं वा नियमं वाथ स्नानं वा तप उत्तमम्

«¿O debe uno practicar la meditación, realizar un sacrificio (kratu), ofrecer homa o emprender el excelente japa? ¿O es caridad, observancias, baño ritual o la más alta austeridad (tapas)?»

Verse 13

येन वै क्रियमाणेन तीर्थेऽस्मिन्द्विजसत्तम । ब्रह्महत्यादिपापेभ्यो मुच्यते तद्ब्रवीहि मे

Oh el mejor de los brahmanes, dime qué acto, realizado en este sagrado tīrtha, libera de los pecados que comienzan con el brahma-hatyā (matar a un brāhmaṇa) y de otros semejantes.

Verse 14

वसिष्ठ उवाच । यज्ञं कुरु महाभाग धर्मारण्ये त्वमुत्तमम् । दिनेदिने कोटिगुणं यावद्वर्षशतं भवेत्

Vasiṣṭha dijo: Oh muy afortunado, realiza un yajña—un sacrificio excelso—aquí en Dharmāraṇya. Día tras día, su mérito se multiplica por un crore, y así continúa durante cien años.

Verse 15

तच्छ्रुत्वा चैव गुरुतो यज्ञारंभं चकार सः । तस्मिन्नवसरे सीता रामं व्यज्ञापयन्मुदा

Al oír esto de su guru, él dio comienzo al yajña. En ese mismo instante, Sītā, llena de alegría, informó a Rāma de lo que debía hacerse.

Verse 16

स्वामिन्पूर्वं त्वया विप्रा वृता ये वेदपारगाः । ब्रह्मविष्णुमहेशेन निर्मिता ये पुरा द्विजाः

Oh Señor, antes tú habías escogido a los brahmanes versados en los Vedas: aquellos dvija (dos veces nacidos) que se dice fueron formados antaño por Brahmā, Viṣṇu y Maheśa.

Verse 17

कृते त्रेतायुगे चैव धर्मारण्यनिवासिनः । विप्रांस्तान्वै वृणुष्व त्वं तैरेव साधकोऽध्वरः

En el Yuga Kṛta y también en el Tretā, fueron célebres los brahmanes que moraban en Dharmāraṇya. Elige a esos mismos sacerdotes, pues sólo por ellos el adhvara, el sacrificio, será cumplido debidamente.

Verse 18

तच्छ्रुत्वा रामदेवेन आहूता ब्राह्मणास्तदा । स्थापिताश्च यथापूर्वमस्मिन्मोहे रके पुरे

Al oír esto, el Señor Rāma convocó entonces a los brāhmanes; y fueron asentados e instituidos como antes, en aquel mismo lugar y ciudad, conforme al orden antiguo.

Verse 19

तैस्त्वष्टादशसंख्याकैस्त्रैविद्यैर्मेहिवाडवैः । यज्ञं चकार विधिवत्तैरेवायतबुद्धिभिः

Con aquellos dieciocho—versados en la triple ciencia védica—Rāma celebró el yajña conforme al rito, asistido por esos mismos varones de entendimiento firme y de amplia visión.

Verse 20

कुशिकः कौशिको वत्स उपमन्युश्च काश्यपः । कृष्णात्रेयो भरद्वाजो धारिणः शौनको वरः

Kuśika, Kauśika, Vatsa, Upamanyu y Kāśyapa; Kṛṣṇātreya, Bharadvāja, Dhāriṇa y el excelente Śaunaka: éstos estaban entre los sacerdotes oficiantes.

Verse 21

मांडव्यो भार्गवः पैंग्यो वात्स्यो लौगाक्ष एव च । गांगायनोथ गांगेयः शुनकः शौनकस्तथा

Māṇḍavya, Bhārgava, Paiṅgya, Vātsya y también Laugākṣa; luego Gāṃgāyana, Gāṃgeya, Śunaka y asimismo Śaunaka: éstos también estaban entre ellos.

Verse 22

ब्रह्मोवाच । एभिर्विप्रैः क्रतुं रामः समाप्य विधिवन्नृपः । चकारावभृथं रामो विप्रान्संपूज्य भक्तितः

Dijo Brahmā: Con estos vipras, el rey Rāma concluyó debidamente el kratu; y, tras honrar con devoción a los sacerdotes, Rāma realizó el avabhṛtha, el baño ceremonial final.

Verse 23

यज्ञांते सीतया रामो विज्ञप्तः सुविनीतया । अस्याध्वरस्य संपत्ती दक्षिणां देहि सुव्रत

Al concluir el yajña, Sītā, bien educada y humilde, suplicó a Rāma: «Oh tú de excelentes votos, concede íntegra la dakṣiṇā, junto con los dones de culminación propios de este rito»

Verse 24

मन्नाम्ना च पुरं तत्र स्थाप्यतां शीघ्रमेव च । सीताया वचनं श्रुत्वा तथा चक्रे नृपोत्तमः

«Y que allí se funde pronto una ciudad que lleve mi nombre.» Al oír las palabras de Sītā, el mejor de los reyes obró en consecuencia.

Verse 25

तेषां च ब्राह्मणानां च स्थानमेकं सुनिर्भयम् । दत्तं रामेण सीतायाः संतोषाय महीभृता

Y para aquellos brāhmaṇas, Rāma, el rey, concedió una morada única, segura y sin temor, para colmar el deseo y la satisfacción de Sītā.

Verse 26

सीतापुरमिति ख्यातं नाम चक्रे तदा किल । तस्याधिदेव्यौ वर्त्तेते शांता चैव सुमंगला

Entonces, en verdad, le dio el célebre nombre de «Sītāpura». Y como deidades tutelares de aquel lugar moran Śāntā y también Sumaṅgalā.

Verse 27

मोहेरकस्य पुरतो ग्रामद्वादशकं पुरः । ददौ विप्राय विदुषे समुत्थाय प्रहर्षितः

Frente a Moheraka, se levantó lleno de júbilo y otorgó doce aldeas a un brāhmaṇa sabio.

Verse 28

तीर्थांतरं जगामाशु काश्यपीसरितस्तटे । वाडवाः केऽपि नीतास्ते रामेण सह धर्मवित्

Con presteza se dirigió a otro vado sagrado, en la ribera del río Kāśyapī. Allí también fueron llevadas algunas yeguas, junto con Rāma, conocedor del dharma.

Verse 29

धर्मालये गतः सद्यो यत्र माला कमंडलुः । पुरा धर्मेण सुमहत्कृतं यत्र तपो मुने

Luego fue de inmediato a Dharmālaya, donde se veneran la guirnalda y el kamaṇḍalu del asceta; donde, oh sabio, en tiempos antiguos el propio Dharma realizó una gran austeridad.

Verse 30

तदारभ्य सुविख्यातं धर्मालयमिति । श्रुतम् ददौ दाशरथिस्तत्र महादानानि षोडश

Desde entonces fue ampliamente célebre con el nombre de «Dharmālaya». Allí, el hijo de Daśaratha otorgó dieciséis grandes dádivas (mahādānas), según se ha oído por tradición.

Verse 31

पंचाशत्तदा ग्रामाः सीतापुरसमन्विताः । सत्यमंदिरपर्यंता रघुना थेन वै तदा

En aquel tiempo, cincuenta aldeas fueron anexadas a Sītāpura—hasta los recintos del Satyamandira—por el descendiente de Raghu (Rāma) en esos días.

Verse 32

सीताया वचनात्तत्र गुरुवाक्येन चैव हि । आत्मनो वंशवृद्ध्यर्थं द्विजेभ्योऽदाद्रघूत्तमः

Allí, a petición de Sītā y también obedeciendo el consejo del guru, el mejor de los Raghus (Rāma) dio dones a los dos veces nacidos (brāhmaṇas), buscando el aumento y la continuidad de su linaje.

Verse 33

अष्टादशसहस्राणां द्विजानामभवत्कुलम् । वात्स्यायन उपमन्युर्जातूकर्ण्योऽथ पिंगलः

De los dieciocho mil dos veces nacidos (brāhmaṇas) surgieron linajes distintos: Vātsyāyana, Upamanyu, Jātūkarṇya y, después, Piṅgala.

Verse 34

भारद्वाजस्तथा वत्सः कौशिकः कुश एव च । शांडिल्यः कश्यपश्चैव गौतमश्छांधनस्तथा

Asimismo (hubo los linajes de) Bhāradvāja y Vatsa; también Kauśika y Kuśa; Śāṇḍilya, Kaśyapa, Gautama y, del mismo modo, Chāṃdhana.

Verse 35

कृष्णात्रेयस्तथा वत्सो वसिष्ठो धारणस्तथा । भांडिलश्चैव विज्ञेयो यौवनाश्वस्ततः परम्

Asimismo (hubo) Kṛṣṇātreya y Vatsa; Vasiṣṭha y Dhāraṇa; también debe reconocerse a Bhāṃḍila, y después de éstos, Yauvanāśva.

Verse 36

कृष्णायनोपमन्यू च गार्ग्यमुद्गलमौखकाः । पुशिः पराशरश्चैव कौंडिन्यश्च ततः परम्

Y (hubo) Kṛṣṇāyana y Upamanyu; (los linajes de) Gārgya, Mudgala y Maukha; Puśi y también Parāśara; y luego, Kauṇḍinya.

Verse 37

पंचपंचाशद्ग्रामाणां नामान्येवं यथाक्रमम् । सीतापुरं श्रीक्षेत्रं च मुशली मुद्गली तथा

Así, en el debido orden, se recitan los nombres de las cincuenta y cinco aldeas: Sītāpura, Śrīkṣetra, y también Muśalī y Mudgalī.

Verse 38

ज्येष्ठला श्रेयस्थानं च दंताली वटपत्रका । राज्ञः पुरं कृष्णवाटं देहं लोहं चनस्थनम्

Jyeṣṭhalā, Śreyasthāna, Dantālī y Vaṭapatrakā; Rājñaḥ-pura, Kṛṣṇavāṭa, Deha, Loha y Canasthana: nombres de lugares sagrados.

Verse 39

कोहेचं चंदनक्षेत्रं थलं च हस्तिनापुरम् । कर्पटं कंनजह्नवी वनोडफनफावली

Koheca, Candanakṣetra, Thala y Hastināpura; asimismo Karpaṭa, Kaṃnajahnavī y Vanoḍaphanaphāvalī—lugares sagrados así nombrados.

Verse 40

मोहोधं शमोहोरली गोविंदणं थलत्यजम् । चारणसिद्धं सोद्गीत्राभाज्यजं वटमालिका

Mohodha, Śamohoralī, Goviṃdaṇa y Thalatyaja; también Cāraṇasiddha, Sodgītrābhājyaja y Vaṭamālikā—nombres venerables de lugares sagrados.

Verse 41

गोधरं मारणजं चैव मात्रमध्यं च मातरम् । बलवती गंधवती ईआम्ली च राज्यजम्

Godhara, Māraṇaja, Mātramadhya y Mātara; Balavatī, Gaṃdhavatī, Īāmlī y Rājyaja—lugares recordados con devoción.

Verse 42

रूपावली बहुधनं छत्रीटं वंशंजं तथा । जायासंरणं गोतिकी च चित्रलेखं तथैव च

Rūpāvalī, Bahudhana, Chatrīṭa y asimismo Vaṃśaṃja; Jāyāsaṃraṇa, Gotikī y también Citralekha—nombres sagrados para la recitación devota.

Verse 43

दुग्धावली हंसावली च वैहोलं चैल्लजं तथा । नालावली आसावली सुहाली कामतः परम्

Dugdhāvalī, Haṃsāvalī, Vaihola, Caillaja, Nālāvalī, Āsāvalī y Suhālī: estos asentamientos fueron plenamente establecidos conforme al deseo.

Verse 44

रामेण पंचपंचाशद्ग्रामाणि वसनाय च । स्वयं निर्माय दत्तानि द्विजेभ्यस्तेभ्य एव च

Rāma mismo creó y otorgó cincuenta y cinco aldeas para morada, concediéndolas a aquellos mismos dvijas (brāhmaṇas).

Verse 45

तेषां शुश्रूषणार्थाय वैश्यान्रामो न्यवे दयत् । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि शूद्रास्तेभ्यश्चतुर्गुणान्

Para su servicio y sustento, Rāma destinó vaiśyas; y destinó también treinta y seis mil śūdras, en número cuádruple.

Verse 46

तेभ्यो दत्तानि दानानि गवाश्ववसनानि च । हिरण्यं रजतं ताम्रं श्रद्धया परया मुदा

A ellos se les dieron dádivas: vacas, caballos y vestiduras; también oro, plata y cobre, ofrecidos con fe suprema y gozosa alegría.

Verse 47

नारद उवाच । अष्टादशसहस्रास्ते ब्राह्मणा वेदपारगाः । कथं ते व्यभजन्ग्रामान्द्रामो त्पन्नं तथा वसु । वस्त्राद्यं भूषणाद्यं च तन्मे कथय सुव्र तम्

Nārada dijo: «Aquellos dieciocho mil brāhmaṇas eran versados en los Vedas. ¿Cómo repartieron las aldeas y la riqueza que de allí surgió? ¿Y cómo se distribuyeron las vestiduras y los ornamentos? Dímelo, oh tú de excelente voto».

Verse 48

ब्रह्मोवाच । यज्ञांते दक्षिणा यावत्सर्त्विग्भिः स्वीकृता सुत । महादानादिकं सर्वं तेभ्य एव समर्पितम्

Brahmā dijo: «Al concluir el yajña, toda dakṣiṇā que los sacerdotes oficiantes aceptaron, oh hijo—todo gran don y lo demás fue ofrecido precisamente a ellos»

Verse 49

ग्रामाः साधारणा दत्ता महास्थानानि वै तदा । ये वसंति च यत्रैव तानि तेषां भवंत्विति

Entonces se concedieron las aldeas y los grandes asientos como posesión común, con la declaración: «Dondequiera que residan, que esos lugares les pertenezcan.»

Verse 50

वशिष्ठवचनात्तत्र ग्रामास्ते विप्रसात्कृताः । रघूद्वहेन धीरेण नोद्व संति यथा द्विजाः

Allí, por consejo de Vasiṣṭha, aquellas aldeas quedaron bajo la autoridad de los brāhmaṇas; y por el firme Raghūdvaha (Rāma), los dos veces nacidos no fueron perturbados.

Verse 51

धान्यं तेषां प्रदत्तं हि विप्राणां चामितं वसु । कृतांजलिस्ततो रामो ब्राह्मणानिदमब्रवीत्

En verdad se les dio grano, y a los brāhmaṇas una riqueza inconmensurable. Entonces Rāma, con las manos juntas, dijo esto a los brāhmaṇas.

Verse 52

यथा कृतयुगे विप्रास्त्रेतायां च यथा पुरा । तथा चाद्यैव वर्त्तव्यं मम राज्ये न संशयः

(Rāma dijo:) «Como vivían los brāhmaṇas en el Kṛta Yuga, y como antiguamente en el Tretā Yuga, así mismo debe vivirse hoy en mi reino—de esto no hay duda.»

Verse 53

यत्किंचिद्धनधान्यं वा यानं वा वसनानि वा । मणयः कांचनादींश्च हेमादींश्च तथा वसु

Cualquier riqueza o grano que haya—vehículos, vestiduras, gemas, oro y cosas semejantes, y asimismo tesoros como el oro y otros bienes preciosos—

Verse 54

ताम्राद्यं रजतादींश्च प्रार्थयध्वं ममाधुना । अधुना वा भविष्ये वाभ्यर्थनीयं यथोचितम्

Pedidme ahora cobre y lo semejante, plata y lo semejante—sea ahora o en el porvenir—cuanto sea propio solicitar conforme al dharma.

Verse 55

प्रेषणीयं वाचिकं मे सर्वदा द्विजसत्तमाः । यंयं कामं प्रार्थयध्वं तं तं दास्याम्यहं विभो

Oh excelentísimos entre los dos veces nacidos, mi palabra está siempre a vuestro servicio. Cualquier deseo que pidáis—cada uno de ellos—yo lo concederé, oh Señor.

Verse 56

ततो रामः सेवकादीनादरात्प्रत्यभाषत । विप्राज्ञा नोल्लंघनीया सेव नीया प्रयत्नतः

Entonces Rāma, con respeto, habló a sus servidores y a los demás: «La orden de un brāhmaṇa no debe ser transgredida; ha de cumplirse con empeño y cuidado».

Verse 57

यंयं कामं प्रार्थयंते कारयध्वं ततस्ततः । एवं नत्वा च विप्राणां सेवनं कुरुते तु यः

Cualquier deseo que ellos pidan, haced que se cumpla conforme a ello. Y quien, habiéndose así inclinado ante los brāhmaṇas, les rinde servicio—

Verse 58

स शूद्रः स्वर्गमाप्नोति धनवान्पुत्रवान्भवेत् । अन्यथा निर्धनत्वं हि लभते नात्र संशयः

Tal śūdra alcanza el cielo, y llega a ser rico y bendecido con hijos; de otro modo, ciertamente cae en la pobreza: de ello no hay duda.

Verse 59

यवनो म्लेच्छजातीयो दैत्यो वा राक्षसोपि वा । योत्र विघ्नं करोत्येव भस्मीभवति तत्क्षणात्

Sea Yavana, nacido entre los mlecchas, o incluso un Daitya o un Rākṣasa: quien aquí cause un obstáculo queda reducido a cenizas en ese mismo instante.

Verse 60

ब्रह्मोवाच । ततः प्रदक्षिणीकृत्य द्विजान्रामोऽतिहर्षितः । प्रस्थानाभिमुखो विप्रैराशीर्भिरभिनंदितः

Brahmā dijo: Entonces Rāma, colmado de gozo, dio pradakṣiṇā a los brāhmaṇas y se dispuso a partir, honrado por las bendiciones de los nacidos dos veces.

Verse 61

आसीमांतमनुव्रज्य स्नेहव्याकुललोचनाः । द्विजाः सर्वे विनिर्वृत्ता धर्मारण्ये विमोहिताः

Todos los brāhmaṇas lo siguieron hasta el lindero, con los ojos turbados por el afecto; y en Dharmāraṇya quedaron sobrecogidos y hondamente conmovidos.

Verse 62

एवं कृत्वा ततो रामः प्रतस्थे स्वां पुरीं प्रति । काश्यपाश्चैव गर्गाश्च कृतकृत्या दृढव्रताः

Así, después de obrar de ese modo, Rāma partió hacia su propia ciudad. Y los Kāśyapas y los Gargas también, firmes en sus votos, sintieron cumplido su propósito.

Verse 63

गुर्वासनसमाविष्टाः सभार्या ससुहृत्सुताः । राजधानीं तदा प्राप रामोऽयोध्यां गुणान्विताम्

Sentado en el venerable trono real, acompañado de su reina y junto con amigos e hijos, Rāma alcanzó entonces la capital, Ayodhyā, colmada de nobles virtudes.

Verse 64

दृष्ट्वा प्रमुदिताः सर्वे लोकाः श्रीरघुनन्दनम् । ततो रामः स धर्मात्मा प्रजापालनतत्परः

Al contemplar a Śrī Raghunandana, todos los pueblos se regocijaron. Después, aquel Rāma, de alma dhármica, se entregó por entero a proteger y cuidar a sus súbditos.

Verse 65

सीतया सह धर्मात्मा राज्यं कुर्वंस्तदा सुधीः । जानक्या गर्भमाधत्त रविवंशोद्भवाय च

Mientras gobernaba el reino junto con Sītā, aquel Rāma, justo y sabio, hizo entonces que Jānakī concibiera, para la continuidad del linaje nacido de la dinastía solar.