Adhyaya 34

Verse 1

व्यास उवाच । एवं रामेण धर्मज्ञ जीर्णोद्धारः पुरा कृतः । द्विजानां च हितार्थाय श्रीमातुर्वचनेन च

Vyāsa dijo: «Así, en tiempos antiguos, Rāma, conocedor del dharma, realizó la restauración de lo que había decaído, para el bien de los dvijas y conforme al mandato de Śrī Mātā».

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । कीदृशं शासनं ब्रह्मन्रामेण लिखितं पुरा । कथयस्व प्रसादेन त्रेतायां सत्यमंदिरे

Yudhiṣṭhira dijo: «Oh Brahmán (sabio), ¿qué clase de edicto fue escrito antaño por Rāma? Cuéntamelo con tu gracia: el promulgado en la era Tretā, en Satyamandira».

Verse 3

व्यास उवाच । धर्मारण्ये वरे दिव्ये बकुलार्के स्वधिष्ठिते । शून्यस्वामिनि विप्रेंद्र स्थिते नारायणे प्रभौ

Dijo Vyāsa: En el supremo y divino Dharmāraṇya—donde Bakulārka está asentado en su propio trono—oh el mejor de los bráhmanas, cuando el Señor Nārāyaṇa se hallaba en Śūnyasvāmin…

Verse 4

रक्षणाधिपतौ देवे सर्वज्ञे गुणनायके । भवसागर मग्नानां तारिणी यत्र योगिनी

Allí mora el Señor protector—el Dios que preside la custodia, omnisciente y guía de todas las virtudes—; y allí la Yoginī llamada Tārīṇī salva a quienes se hunden en el océano del devenir mundano.

Verse 5

शासनं तत्र रामस्य राघवस्य च नामतः । शृणु ताम्राश्रयं तत्र लिखितं धर्मशास्त्रतः

Escucha, por su nombre, el edicto de Rāma—Rāghava—en aquel lugar: una carta grabada en cobre, compuesta conforme al Dharmaśāstra.

Verse 6

महाश्चर्यकरं तच्च ह्यनेकयुगसंस्थितम् । सर्वो धातुः क्षयं याति सुवर्णं क्षयमेति च

Y eso es en verdad asombroso, pues permanece a través de muchas eras: todo metal llega a la ruina; también el oro sufre mengua.

Verse 7

प्रत्यक्षं दृश्यते पुत्र द्विजशासनमक्षयम् । अविनाशो हि ताम्रस्य कारणं तत्र विद्यते

Se ve claramente, hijo mío: la carta de los bráhmanas no se corrompe. Pues allí existe una causa de la incorruptibilidad del cobre.

Verse 8

वेदोक्तं सकलं यस्माद्विष्णुरेव हि कथ्यते । पुराणेषु च वेदेषु धर्मशास्त्रेषु भारत

Porque todo lo enseñado por el Veda se proclama en verdad como Viṣṇu—oh Bhārata—así también en los Purāṇas, en los Vedas y en los Dharmaśāstras.

Verse 9

सर्वत्र गीयते विष्णुर्नाना भावसमाश्रयः । नानादेशेषु धर्मेषु नानाधर्मनिषेविभिः

En todas partes se canta a Viṣṇu, acogido por múltiples modos de sentir; en los diversos dharmas de distintas tierras, por quienes practican variadas observancias sagradas.

Verse 10

नानाभेदैस्तु सर्वत्र विष्णुरेवेति चिंत्यते । अवतीर्णः स वै साक्षात्पुराणपुरुषो त्तमः

Aunque se le conciba con muchas distinciones, en todas partes se comprende: «Sólo Viṣṇu». Él ha descendido en persona: el Purusha supremo alabado por los Purāṇas.

Verse 11

देववैरिविनाशाय धर्मसंरक्षणाय च । तेनेदं शासनं दत्तमविनाशात्मकं सुत

Para destruir a los enemigos de los dioses y para salvaguardar el Dharma, fue otorgado este decreto, imperecedero por su propia naturaleza, hijo mío.

Verse 12

यस्य प्रतापादृषद स्तारिता जलमध्यतः । वानरैर्वेष्टिता लंका हेलया राक्षसा हताः

Por cuyo valor las rocas flotaron en medio de las aguas; Laṅkā fue cercada por los monos; y los Rākṣasas fueron abatidos con facilidad.

Verse 13

मुनिपुत्रं मृतं रामो यमलोकादुपानयत् । दुंदुभिर्निहतो येन कबंधोऽभिहतस्तथा

Rāma trajo de vuelta al hijo muerto de un sabio aun desde el reino de Yama. Por él fue abatido Duṃdubhi, y asimismo fue derribado Kabandha.

Verse 14

निहता ताडका चैव सप्तताला विभेदिताः । खरश्च दूषणश्चैव त्रिशिराश्च महासुरः

También fue muerta Tāḍakā, y las siete palmas tāla fueron atravesadas. Khara y Dūṣaṇa fueron destruidos, y también Triśiras, el gran asura.

Verse 15

चतुर्दशसहस्राणि जवेन निहता रणे । तेनेदं शासनं दत्तमक्षयं न कथं भवेत्

Catorce mil fueron muertos con presteza en la batalla. Puesto que tal ordenanza fue otorgada por alguien así, ¿cómo no habría de ser imperecedera?

Verse 16

स्ववंशवर्णनं तत्र लिखित्वा स्वयमेव तु । देशकालादिकं सर्वं लिलेख विधिपूर्वकम्

Allí él mismo escribió la relación de su propio linaje; y, conforme al debido rito, registró cada detalle: lugar, tiempo y todo lo demás.

Verse 17

स्वमुद्राचिह्नितं तत्र त्रैविद्येभ्यस्तथा ददौ । चतुश्चत्वारिंशवर्षो रामो दशरथात्मजः

Allí lo otorgó, marcado con su propio sello, a los doctos maestros de los tres Vedas. Rāma, hijo de Daśaratha, tenía cuarenta y cuatro años.

Verse 18

तस्मिन्काले महाश्चर्यं संदत्तं किल भारत । तत्र स्वर्णोपमं चापि रौप्योपमम थापि च

En aquel tiempo, oh Bhārata, se dice en verdad que fue concedido un gran prodigio. Allí aparecieron maravillas semejantes al oro, y otras también semejantes a la plata.

Verse 19

उवाह सलिलं तीर्थे देवर्षिपितृतृप्तिदम् । स्ववंशनायकस्याग्रे सूर्येण कृतमेव तत्

En el tīrtha brotó el agua, que sacia a los dioses, a los ṛṣis y a los antepasados. Eso fue realizado en verdad por Sūrya ante el caudillo de su propio linaje.

Verse 20

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं रामो विष्णुं प्रपूज्य च । रामलेखविचित्रैस्तु लिखितं धर्मशासनम्

Al ver aquel gran prodigio, Rāma adoró a Viṣṇu; y el mandato del dharma fue inscrito con formas maravillosas, trazadas por la propia escritura de Rāma.

Verse 21

यद्दृष्ट्वाथ द्विजाः सर्वे संसारभयबंधनम् । कुर्वते नैव यस्माच्च तस्मान्निखिलरक्षकम्

Al contemplarlo, todos los dvijas ya no forjan la atadura nacida del temor al saṃsāra. Por ello, es protector de todos.

Verse 22

ये पापिष्ठा दुराचारा मित्रद्रोहरताश्च ये । तेषां प्रबोधनार्थाय प्रसिद्धिमकरोत्पुरा

A aquellos que son sumamente pecadores, de conducta perversa y que se deleitan en traicionar a los amigos, para despertarlos, él lo hizo célebre ampliamente en tiempos antiguos.

Verse 23

रामलेखविचित्रैस्तु विचित्रे ताम्रपट्टके । वाक्यानीमानि श्रूयंते शासने किल नारद

Oh Nārada, en una maravillosa placa de cobre, adornada con trazos y signos, se oyen tradicionalmente estas mismas palabras como decreto del don real.

Verse 24

आस्फोटयंति पितरः कथयंति पितामहाः । भूमिदोऽस्मत्कुले जातः सोऽस्मान्संतारयिष्यति

Los Pitṛs aplauden de gozo, y los abuelos proclaman: «En nuestro linaje ha nacido un dador de tierra; él nos salvará y nos hará cruzar»

Verse 25

बहुभिर्बहुधा भुक्ता राजभिः पृथिवी त्वियम् । यस्ययस्य यदा भूमिस्तस्यतस्य तदा फलम्

Esta tierra ha sido disfrutada de muchas maneras por muchos reyes; quienquiera que posea la tierra en un tiempo dado, suyo es entonces el fruto que de ella resulta.

Verse 26

षष्टिवर्षसहस्राणि स्वर्गे वसति भूमिदः । आच्छेत्ता चानुमंता च तान्येव नरकं व्रजेत्

Durante sesenta mil años mora en el cielo el donador de tierra; mas quien la arrebata, y quien consiente ese arrebato, por ese mismo lapso va al infierno.

Verse 27

संदंशैस्तुद्यमानस्तु मुद्गरैर्विनिहत्य च । पाशैः सुबध्यमानस्तु रोरवीति महास्वरम्

Atormentado con tenazas, abatido por mazos y fuertemente atado con lazos, lanza un gran alarido en el infierno de Rorava.

Verse 28

ताड्यमानः शिरे दंडैः समालिंग्य विभावसुम् । क्षुरिकया छिद्यमानो रोरवीति महास्वनम्

Golpeado en la cabeza con varas, obligado a abrazar el fuego abrasador y cortado con una navaja, se lamenta ruidosamente en el infierno Rorava.

Verse 29

यमदूतैर्महाघोरैर्ब्रह्मवृत्तिविलोपकः । एवंविधैर्महादुष्टैः पीड्यंते ते महागणैः

El destructor del sustento de un Brāhmaṇa es atormentado por los terriblemente temibles mensajeros de Yama, por grandes huestes de torturadores extremadamente malvados.

Verse 30

ततस्तिर्यक्त्वमाप्नोति योनिं वा राक्षसीं शुनीम् । व्यालीं शृगालीं पैशाचीं महाभूतभयंकरीम्

Después cae en la existencia animal, o en nacimientos como una demonia, una perra, una mujer serpiente, una chacal o una piśācī, aterradora como un gran espectro.

Verse 31

भूमेरंगुलहर्ता हि स कथं पापमाचरेत् । भूमेरंगुलदाता च स कथं पुण्यमाचरेत्

Aquel que roba incluso un dedo de tierra, ¿cómo no cometería pecado? Y aquel que dona incluso un dedo de tierra, ¿cómo no practicaría mérito?

Verse 32

अश्वमेधसहस्राणां राजसूयशतस्य च । कन्याशतप्रदानस्य फलं प्राप्नोति भूमिदः

El dador de tierra obtiene el fruto igual a mil sacrificios Aśvamedha, cien sacrificios Rājasūya y la entrega de cien doncellas en matrimonio.

Verse 33

आयुर्यशः सुखं प्रज्ञा धर्मो धान्यं धनं जयः । संतानं वर्द्धते नित्यं भूमिदः सुखमश्मुते

Para quien dona tierra, crecen la longevidad, la buena fama, la dicha, la sabiduría, el dharma, el grano, la riqueza y la victoria; y la descendencia prospera siempre. En verdad, el dador de tierra alcanza el bienestar.

Verse 34

भूमेरंगुलमेकं तु ये हरंति खला नराः । वंध्याटवीष्वतोयासु शुष्ककोटरवासिनः । कृष्णसर्पाः प्रजायंते दत्तदायापहारकाः

Aquellos hombres malvados que roban siquiera un palmo de tierra renacen como serpientes negras, morando en selvas estériles, en parajes sin agua y en huecos secos de los árboles, por arrebatar lo que fue otorgado como legítima porción.

Verse 35

तडागानां सहस्रेण अश्वमेधशतेन वा । गवां कोटिप्रदानेन भूमिहर्त्ता विशुध्यति

El ladrón de tierra se purifica sólo por méritos equivalentes a mil estanques, o a cien sacrificios Aśvamedha, o al don de un crore de vacas.

Verse 36

यानीह दत्तानि पुनर्धनानि दानानि धर्मार्थयशस्कराणि । औदार्यतो विप्रनिवेदितानि को नाम साधुः पुनराददीत

¿Quién, siendo verdaderamente virtuoso, volvería a tomar las riquezas y dones aquí otorgados—donaciones que conceden dharma, prosperidad y buena fama—ofrecidos con generosidad y dedicados a los brāhmaṇas?

Verse 37

चलदलदललीलाचंचले जीवलोके तृणलवलघुसारे सर्वसंसारसौख्ये । अपहरति दुराशः शासनं ब्राह्मणानां नरकगहनगर्त्तावर्तपातोत्सुको यः

En este mundo de los vivientes—fugaz como el juego de pétalos de loto temblorosos—donde todos los placeres del saṃsāra son tan leves como una brizna de hierba, aquel de deseo torcido que arrebata el documento de concesión de los brāhmaṇas corre ansioso hacia la caída en remolino al hondo foso del infierno.

Verse 38

ये पास्यंति महीभुजः क्षितिमिमां यास्यंति भुक्त्वाखिलां नो याता न तु याति यास्यति न वा केनापि सार्द्धं धरा । यत्किंचिद्भुवि तद्विनाशि सकलं कीर्तिः परं स्थायिनी त्वेवं वै वसुधापि यैरुपकृता लोप्या न सत्कीर्तयः

Los reyes pueden proteger esta tierra y, tras gozarla por completo, partir; pero la tierra no acompaña a nadie: ni al que se fue, ni al que se va, ni al que irá. Todo cuanto hay en el mundo es perecedero; sólo la fama virtuosa es supremamente perdurable. Por eso, la buena gloria de quienes beneficiaron a la tierra jamás puede borrarse.

Verse 39

एकैव भगिनी लोके सर्वेषामेव भूभुजाम् । न भोज्या न करग्राह्या विप्रदत्ता वसुंधरा

Una sola hermana común tienen en el mundo todos los reyes: la Tierra, Vasundharā. La tierra entregada a los brāhmaṇas no debe disfrutarse como propia ni gravarse con tributo.

Verse 40

दत्त्वा भूमिं भाविनः पार्थिवेशान्भूयोभूयो याचते रामचन्द्रः । सामान्योऽयं धर्मसेतुर्नृपाणां स्वे स्वे काले पालनीयो भवद्भिः

Habiendo otorgado la tierra, Rāmacandra ruega una y otra vez a los futuros señores de la tierra: «Éste es un puente común de dharma para los reyes; en vuestro propio tiempo, cada uno debe sostenerlo».

Verse 41

अस्मिन्वंशे क्षितौ कोपि राजा यदि भविष्यति । तस्याहं करलग्नोस्मि मद्दत्तं यदि पाल्यते

Si en este linaje llegare a surgir algún rey sobre la tierra, yo quedo ligado a su mano, con tal de que lo que he otorgado sea debidamente protegido.

Verse 42

लिखित्वा शासनं रामश्चातुर्वेद्यद्विजोत्तमान् । संपूज्य प्रददौ धीमान्वसिष्ठस्य च सन्निधौ

Habiendo escrito la carta de donación, el sabio Rāma, tras honrar debidamente a los mejores brāhmaṇas versados en los cuatro Vedas, la otorgó solemnemente en presencia de Vasiṣṭha.

Verse 43

ते वाडवा गृहीत्वा तं पट्टं रामाज्ञया शुभम् । ताम्रं हैमाक्षरयुतं धर्म्यं धर्मविभूषणम्

Obedeciendo el auspicioso mandato de Rāma, aquellos Vāḍavas tomaron la sagrada placa: de cobre, grabada con letras de oro, justa en sí misma y ornamento del dharma.

Verse 44

पूजार्थं भक्तिकामार्थास्तद्रक्षणमकुर्वत । चंदनेन च दिव्येन पुष्पेण च सुगन्धिना

Para el culto—y por devoción y deseo de servir—se encargaron de su custodia, ofreciendo pasta divina de sándalo y flores fragantes.

Verse 45

तथा सुवर्णपुष्पेण रूप्यपुष्पेण वा पुनः । अहन्यहनि पूजां ते कुर्वते वाडवाः शुभाम्

Asimismo, con flores de oro—o también con flores de plata—aquellos Vāḍavas realizaban día tras día una adoración auspiciosa.

Verse 46

तदग्रे दीपकं चैव घृतेन विमलेन हि । सप्तवर्तियुतं राजन्नर्घ्यं प्रकुर्वते द्विजाः

Ante ella colocaron también una lámpara con ghee puro, oh Rey, provista de siete mechas; y los dos veces nacidos realizan la ofrenda de arghya conforme al rito.

Verse 47

नैवेद्यं कुर्वते नित्यं भक्तिपूर्वं द्विजोत्तमाः । रामरामेति रामेति मन्त्रमप्युच्चरंति हि

Los más excelsos entre los dos veces nacidos presentan cada día el naivedya con devoción; y también pronuncian, una y otra vez, el mantra: «Rāma, Rāma».

Verse 48

अशने शयने पाने गमने चोपवेशने । सुखे वाप्यथवा दुःखे राममन्त्रं समुच्चरेत्

Al comer, al dormir, al beber, al caminar o al sentarse—ya sea en dicha o en pena—debe recitar sin cesar el sagrado mantra de Rāma.

Verse 49

न तस्य दुःखदौर्भाग्यं नाधिव्याधिभयं भवेत् । आयुः श्रियं बलं तस्य वर्द्धयंति दिने दिने

Para tal persona no habrá ni tristeza ni infortunio, ni temor a aflicción y enfermedad; su vida, su prosperidad y su fuerza crecen día tras día.

Verse 50

रामेति नाम्ना मुच्येत पापाद्वै दारुणादपि । नरकं नहि गच्छेत गतिं प्राप्नोति शाश्वतीम्

Por el solo nombre «Rāma» uno queda liberado aun del pecado más terrible; no va al infierno, sino que alcanza el destino eterno.

Verse 51

व्यास उवाच । इति कृत्वा ततो रामः कृतकृत्यममन्यत । प्रदक्षिणीकृत्य तदा प्रणम्य च द्विजान्बहून्

Vyāsa dijo: Hecho esto, Rāma se consideró cumplido; entonces realizó la pradakṣiṇā y se postró ante muchos sabios dos veces nacidos.

Verse 52

दत्त्वा दानं भूरितरं गवाश्वमहिषीरथम् । ततः सर्वान्निजांस्तांश्च वाक्यमेतदुवाच ह

Habiendo otorgado abundantes dádivas—vacas, caballos, búfalos y carros—después se dirigió a todos los suyos con estas palabras.

Verse 53

अत्रैव स्थीयतां सर्वैर्यावच्चंद्रदिवाकरौ । यावन्मेरुर्महीपृष्ठे सागराः सप्त एव च

Permaneced todos aquí mismo, mientras perduren la Luna y el Sol; mientras el Meru se alce sobre la faz de la tierra, y mientras existan los siete océanos.

Verse 54

तावदत्रैव स्थातव्यं भवद्भिर्हि न संशयः । यदा हि शासनं विप्रा न मन्यंते नृपा भुवि

Por tanto, debéis quedaros aquí en verdad—sin duda alguna—cuando los reyes en la tierra no honran el justo mandato, oh brāhmaṇas.

Verse 55

अथवा वणिजः शूरा मदमायाविमोहिताः । मदाज्ञां न प्रकुर्वंति मन्यंते वा न ते जनाः

O bien, los audaces mercaderes—extraviados por la embriaguez y el engaño—pueden no cumplir mi mandato, o esas gentes quizá ni siquiera lo reconozcan.

Verse 56

तदा वै वायुपुत्रस्य स्मरणं क्रियतां द्विजाः । स्मृतमात्रो हनूमान्वै समागत्य करिष्यति

Entonces, oh dos veces nacidos, practicad el recuerdo del Hijo de Vāyu. Con sólo recordarlo, Hanumān vendrá sin falta y realizará lo necesario.

Verse 57

सहसा भस्म तान्सत्यं वचनान्मे न संशयः । य इदं शासनं रम्यं पालयिष्यति भूपतिः

En un instante los reducirá a cenizas—esto es verdad; de mi palabra no hay duda. Pero el rey que guardará este hermoso decreto…

Verse 58

वायुपुत्रः सदा तस्य सौख्यमृद्धिं प्रदास्यति । ददाति पुत्रान्पौत्रांश्च साध्वीं पत्नीं यशो जयम्

El hijo de Vāyu le concederá siempre dicha y prosperidad. Otorga hijos y nietos, una esposa virtuosa, fama y victoria.

Verse 59

इत्येवं कथयित्वा च हनुमंतं प्रबोध्य च । निवर्तितो रामदेवः ससैन्यः सपरिच्छदः

Habiendo hablado así, e instruido y despertado a Hanumān, el Señor Rāma regresó, con su ejército y todo su séquito.

Verse 60

वादित्राणां स्वनैर्विष्वक्सूच्यमानशुभागमः । श्वेतातपत्रयुक्तोऽसौ चामरैर्वी जितो नरैः । अयोध्यां नगरीं प्राप्य चिरं राज्यं चकार ह

Con los sones de los instrumentos se anunció en todas direcciones su auspiciosa llegada. Bajo un parasol blanco y abaniqueado con chāmaras por sus servidores, llegó a la ciudad de Ayodhyā y reinó por largo tiempo.