Adhyaya 14

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । कृपासिंधो महाभाग सर्वव्यापिन्सुरेश्वर । कदा ह्यत्र तपस्तप्तं विष्णुनामिततेजसा

Yudhiṣṭhira dijo: Oh océano de compasión, oh bienaventurado, oh Señor de los dioses que todo lo penetra: ¿cuándo, en verdad, se practicó aquí la austeridad por Viṣṇu, de esplendor inconmensurable?

Verse 2

स्कंदाय कथितं चैव शर्वेण च महात्मना । आनुपूर्व्येण सर्वं हि कथयस्व त्वमेव हि

Esto fue narrado a Skanda por Śarva (Śiva), el magnánimo. Por ello, tú mismo relata todo en el debido orden.

Verse 3

व्यास उवाच । शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि धर्म्मारण्ये नृपोत्तम । एकदात्र तपस्तप्तं विष्णुनाऽमिततेजसा

Vyāsa dijo: Escucha, hijo querido; te lo explicaré, oh el mejor de los reyes. Una vez, aquí en Dharmāraṇya, Viṣṇu, de esplendor sin medida, emprendió austeridad.

Verse 4

स्कंद उवाच । कथं देवसरोनाम पंपा चंपा गया तथा । वाराणस्यधिका चैव कथमश्वमुखो हरिः

Skanda dijo: ¿Cómo llegó a llamarse Devasara? ¿Y cómo surgieron Pampā, Campā y Gayā? ¿Y por qué se dice que supera incluso a Vārāṇasī? Además, ¿cómo llegó Hari a ser allí ‘Aśvamukha’, el de rostro de caballo?

Verse 5

ईश्वर उवाच । अत्र नारायणो देवस्तपस्तेपे सुदुष्करम् । दिव्यवर्षशतं त्रीणि जातः सुष्ठ्वाननश्च सः

Īśvara dijo: Aquí Nārāyaṇa, el Señor, realizó una austeridad sumamente ardua. Durante trescientos años divinos permaneció en esa disciplina, y se manifestó con un rostro excelentísimo.

Verse 6

तपस्तेपे महाविष्णुः सुरूपार्थं च पुत्रक । वाजिमुखो हरिस्तत्र सिद्धस्थाने महाद्युते

Allí Mahāviṣṇu practicó austeridad para alcanzar una forma hermosa, oh hijo querido. En ese resplandeciente siddha-sthāna, Hari se manifestó como Vājimukha, el de rostro de caballo.

Verse 7

स्कंद उवाच । कारणं ब्रूहि नोद्य त्वमश्वाननः कथं हरिः । महारिपोश्च हंता च देवदेवो जगत्पतिः

Skanda dijo: Dinos hoy la causa: ¿cómo Hari, Señor de señores y Soberano del universo, vencedor del gran enemigo, llegó a tener rostro de caballo?

Verse 8

यस्य नाम्ना महाभाग पातकानि बहून्यपि । विलीयंते तु वेगेन तमः सूर्योदये यथा

Oh afortunado, por su mismo Nombre—hasta muchos pecados—se disuelven con presteza, como la oscuridad al salir el sol.

Verse 9

श्रूयंते यस्य कर्माणि अद्भुतान्यद्भुतानि वै । सर्वेषामेव जीवानां कारणं परमेश्वरः

Se oyen sus obras como maravillosas—verdaderamente maravillosas; ese Señor Supremo es la causa última de todos los seres.

Verse 10

प्राणरूपेण यो देवो हयरूपः कधं भवेत् । सर्वेषामपि तंत्राणामेकरूपः प्रकीर्तितः

¿Cómo puede el Dios que es la misma forma del prāṇa, el aliento vital, volverse de forma de caballo? En todos los tantras se le proclama como la única esencia.

Verse 11

भक्तिगम्यो धर्मभाजां सुखरूपः सदा शुचिः । गुणातीतोऽपि नित्योऽसौ सर्वगो निर्गुणस्तथा

Los justos lo alcanzan por la devoción; es de naturaleza bienaventurada y siempre puro. Aunque trasciende los guṇas, es eterno, omnipresente y asimismo sin atributos.

Verse 12

स्रष्टासौ पालको हंता अव्यक्तः सर्वदेहिनाम् । अनुकूलो महातेजाः कस्मादश्वमुखोऽभवत्

Él es el Creador, el Protector y el Destructor: no manifestado para todos los seres encarnados; benévolo y de gran esplendor. ¿Por qué, entonces, se volvió de rostro de caballo?

Verse 13

यस्य रोमोद्भवा देवा वृक्षाद्याः पन्नगा नगाः । कल्पेकल्पे जगत्सर्वं जायते यस्य देहतः

De Él surgen los dioses como si nacieran de los vellos de Su cuerpo; también los árboles y demás seres, las serpientes y las montañas. En cada kalpa, el universo entero nace de Su propia forma.

Verse 14

स एव विश्वप्रभवः स एवात्यंतकारणम् । येनानीताः पुनर्विद्या यज्ञाश्च प्रलयं गताः

Sólo Él es el origen del universo; sólo Él es la causa suprema: por Él fueron traídos de nuevo el conocimiento y los ritos del yajña que se habían perdido en la disolución.

Verse 15

घातितो दुष्टदैत्योऽसौ वेदार्थं कृत उद्यमः । एवमासीन्महाविष्णुः कथमश्वमुखोऽभवत्

Dio muerte al malvado daitya y se esforzó por el sentido del Veda. Tal era Mahāviṣṇu: ¿cómo llegó a ser de rostro de caballo?

Verse 16

रत्नगर्भा धृता येन पृष्ठदेशे च लीलया । कृत्या व्यवस्थितं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम्

Por Él, en mero juego, fue sostenida sobre Su espalda la Tierra de seno de joyas; y por Su poder ordenado, el mundo entero—móvil e inmóvil—permanece dispuesto en su debido orden.

Verse 17

स देवो विश्वरूपो वै कथं वाजिमुखोऽभवत् । हिरण्याक्षस्य हंता यो रूपं कृत्वा वराहजम्

¿Cómo aquel Dios, en verdad de forma universal, llegó a manifestarse con rostro de caballo? Él, que dio muerte a Hiraṇyākṣa, asumiendo la forma del Varāha, el jabalí divino, para esa obra sagrada.

Verse 18

सुपवित्रं महातेजाः प्रविश्य जलसा गरे । उद्धृता च मही सर्वा ससागरमहीधरा

El supremamente puro, de gran resplandor, penetró en las honduras de las aguas; y toda la Tierra fue alzada, junto con sus océanos y montañas.

Verse 19

उद्धृता च मही नूनं दंष्ट्राग्रे येन लीलया । कृत्वा रूपं वराहं च कपिलं शोकनाशनम्

Ciertamente, Él alzó la Tierra, como en juego, sobre la punta de su colmillo, tras asumir la forma de Varāha; y (también) se hizo Kapila, el destructor del dolor.

Verse 20

स देवः कथमीशानो हयग्रीवत्वमागतः । प्रह्लादार्थे स चेशानो रूपं कृत्वा भयावहम्

¿Cómo aquel Señor, el Soberano supremo, alcanzó el estado de Hayagrīva? Y por causa de Prahlāda, ese mismo Señor asumió una forma temible.

Verse 21

नारसिंहं महादेवं सर्वदुष्टनिवारणम् । पर्वताग्निसमुद्रस्थं ररक्ष भक्तसत्तमम्

Como Nārasiṃha—el gran Señor que aparta toda maldad—protegió al mejor de los devotos, aun cuando éste se hallaba entre montaña, fuego y océano.

Verse 22

हिरण्यकशिपुं दुष्टं जघान रजनीमुखे । इंद्रासने च संस्थाप्य प्रह्लादस्य सुखप्रदम्

Al caer la noche dio muerte al malvado Hiraṇyakaśipu; y, sentando a Prahlāda en el trono de Indra, le otorgó dicha.

Verse 23

प्रह्लादार्थे च वै नूनं नृसिंहत्वमुपागतः । विरोचनसुतस्याग्रे याचकोऽसौ भवेत्तदा

Ciertamente, por causa de Prahlāda, asumió la condición de Nṛsiṃha; y luego, ante el hijo de Virocana (Bali), se hizo suplicante como Vāmana.

Verse 24

यज्ञे चैवाश्वमेधे वै बलिना यः समर्चितः । हृता वसुमती तस्य त्रिपदीकृतरोदसी

Aquel a quien Bali veneró debidamente en el sacrificio del Aśvamedha: Él le arrebató el señorío de la tierra y midió los dos mundos, cielo y tierra, en tres pasos.

Verse 25

विश्वरूपेण वै येन पाताले क्षपितो बलिः । त्रिःसप्तवारं येनैव क्षत्रियानवनीतले

Por cuya forma universal Bali fue arrojado a Pātāla; y por quien, sobre la faz de la tierra, los kṣatriyas fueron aniquilados veintisiete veces.

Verse 26

हत्वाऽददाच्च विप्रेभ्यो महीमतिमहौजसा । घातितो हैहयो राजा येनैव जननी हता

Tras darles muerte, el poderosísimo otorgó la tierra a los brāhmaṇas; y por ese mismo fue muerto el rey Haihaya, aquel que había matado a la madre del héroe.

Verse 27

येन वै शिशुनोर्व्यां हि घातिता दुष्टचारिणी । राक्षसी ताडका नाम्नी कौशिकस्य प्रसादतः

Por obra suya, en verdad, fue abatida la rākṣasī de conducta perversa llamada Tāḍakā, por la gracia y el mandato de Kauśika (Viśvāmitra).

Verse 28

विश्वामित्रस्य यज्ञे तु येन लीलानृदेहिना । चतुर्दशसहस्राणि घातिता राक्षसा वलात्

Y en el yajña de Viśvāmitra, por aquel que asumió cuerpo humano como juego divino, catorce mil rākṣasas fueron muertos con fuerza.

Verse 29

हता शूर्पणखा येन त्रिशिराश्च निपातितः । सुग्रीवं वालिनं हत्वा सुग्रीवेण सहायवान्

Por él fue herida Śūrpaṇakhā y también cayó Triśiras; y, tras matar a Vālin, se hizo aliado de Sugrīva.

Verse 30

कृत्वा सेतुं समुद्रस्य रणे हत्वा दशाननम् । धर्म्मारण्यं समासाद्य ब्राह्मणानन्वपूजयत्

Habiendo construido un puente sobre el océano y dado muerte en batalla a Daśānana (Rāvaṇa), llegó a Dharmāraṇya y honró debidamente a los brāhmaṇas de allí.

Verse 31

शासनं द्विजवर्येभ्यो दत्त्वा ग्रामान्बहूंस्तथा । स्नात्वा चैव धर्म्मवाप्यां सुदानान्यददाद्गवाम्

Otorgó cartas de donación a los más excelsos brāhmaṇas y asimismo concedió muchas aldeas; y, tras bañarse en la sagrada Dharmavāpī, dio magníficos dones de vacas.

Verse 32

साधूनां पालनं कृत्वा निग्रहाय दुरात्मनाम् । एवमन्यानि कर्म्माणि श्रुतानि च धरातले

Habiendo protegido a los virtuosos y refrenado a los malvados, también se oyen en la tierra muchas otras obras semejantes acerca de Él.

Verse 33

स देवो लीलया कृत्वा कथं चाश्वमुखोऽभवत् । यो जातो यादवे वंशे पूतनाशकटादिकम्

Ese mismo Dios, que todo lo realiza como un simple juego—¿cómo, pues, llegó a ser de rostro de caballo (Hayānana)? Él, nacido en la estirpe de los Yādava, que destruyó a Pūtanā, a Śakaṭa y a los demás.

Verse 34

अरिष्टदैत्यः केशी च वृकासुरबकासुरौ । शकटासुरो महासुर स्तृणावर्तश्च धेनुकः

Ariṣṭa, el daitya, y Keśī; Vṛkāsura y Bakāsura; Śakaṭāsura, el gran asura, y también Tṛṇāvarta y Dhenuka—

Verse 35

मल्लश्चैव तथा कंसो जरासंधस्तथैव च । कालयवनस्य हंता च कथं वै स हयाननः । तारकासुरं रणे जित्वा अयुतषट्पुरं तथा

Y también los luchadores, y Kaṃsa, y asimismo Jarāsandha; y el matador de Kālayavana—¿cómo, en verdad, es Él Hayānana? Habiendo vencido en batalla a Tārakāsura, y asimismo (obtenido) Ayutaṣaṭpura—

Verse 36

कन्याश्चोद्वाहिता येन सहस्राणि च षड् दश । अमानुषाणि कृत्वेत्थं कथं सोऽश्वमुखोऽभवत्

Por quien fueron desposadas doncellas—dieciséis mil en número; así, tras realizar hazañas sobrehumanas, ¿cómo llegó a ser de rostro de caballo (Aśvamukha)?

Verse 37

त्राता यः सर्वभक्तानां हंता सर्वदुरात्मनाम् । धर्मस्थापनकृत्सोऽपि कल्किर्विष्णुपदे स्थितः

Él es el protector de todos los devotos y el destructor de todos los de alma perversa; el que restablece el Dharma: ese Kalki mora en la suprema morada de Viṣṇu.

Verse 38

एतद्वै महदाश्चर्य्यं भवता यत्प्रकाशितम् । एतदाचक्ष्व मे सर्वं कारणं त्रिपुरांतक

En verdad, esto es un gran prodigio, lo que tú has revelado. Dímelo todo: la causa de ello, oh Tripurāntaka, destructor de Tripura.

Verse 39

श्रीरुद्र उवाच । साधुपृष्टं महाबाहो कारणं तस्य वच्म्यहम् । हयग्रीवस्य कृष्णस्य शृणुष्वे काग्रमानसः

Śrī Rudra dijo: Bien has preguntado, oh de poderosos brazos. Yo te diré la causa de ello. Escucha con mente unificada acerca de Kṛṣṇa en la forma de Hayagrīva.

Verse 40

व्यास उवाच । पुरा देवैः समारब्धो यज्ञो नूनं धरातले । वेदमंत्रैराह्वयितुं सर्वे रुद्रपुरोगमाः

Vyāsa dijo: Antaño, los dioses emprendieron un sacrificio (yajña) sobre la tierra. Para invocar (a la deidad) con mantras védicos, todos avanzaron con Rudra a la cabeza.

Verse 41

वैकुण्ठे च गताः सर्वे क्षीराब्धौ च निजालये । पातालेऽपि पुनर्गत्वा न विदुः कृष्णदर्शनम्

Todos fueron a Vaikuṇṭha y también al Océano de Leche, su propia morada. Y aun yendo de nuevo hasta Pātāla, no obtuvieron la visión (darśana) de Kṛṣṇa.

Verse 42

मोहाविष्टास्ततः सर्वे इतश्चेतश्च धाविताः । नैव दृष्टस्तदा तैस्तु ब्रह्मरूपो जनार्दनः

Vencidos por la ilusión, todos corrieron de un lado a otro; mas entonces Janārdana, en su forma de Brahman, no fue visto por ellos en absoluto.

Verse 43

विचारयंति ते सर्वे देवा इन्द्रपुरोगमाः । क्व गतोऽसौ महाविष्णुः केनोपायेन दृश्यते

Entonces todos los dioses, con Indra a la cabeza, reflexionaron: «¿Adónde ha ido ese Mahāviṣṇu, y por qué medio puede ser contemplado?»

Verse 44

प्रणम्य शिरसा देवं वागीशं प्रोचुरादरात् । देवदेव महाविष्णुं कथयस्व प्रसादतः

Inclinando la cabeza en reverencia, se dirigieron con respeto al divino Vāgīśa: «Oh Dios de dioses, por tu gracia, háblanos de Mahāviṣṇu».

Verse 45

बृहस्पतिरुवाच । न जाने केन कार्येण योगारूढो महात्मवान् । योगरूपोऽभवद्विष्णुर्योगीशो हरिरच्युतः

Bṛhaspati dijo: «No sé con qué propósito ese magnánimo ha entrado en el Yoga. Viṣṇu se ha vuelto la forma misma del Yoga: Hari, el infalible, Señor de los yoguis».

Verse 46

क्षणं ध्यात्वा स्वमात्मानं धिषणेन ख्यापितो हरिः । तत्र सर्वे गता देवा यत्र देवो जगत्पतिः

Meditando un instante en su propio ser interior, Hari fue revelado por la intuición (dhiṣaṇā). Entonces todos los dioses fueron al lugar donde estaba el Señor, dueño de los mundos.

Verse 47

तदा दृष्टो महाविष्णुर्ध्यानस्थोऽसौ जनार्दनः । ध्यात्वा कृत्यसमाकारं सशरं दैत्यसूदनम्

Entonces contemplaron a Mahāviṣṇu—Janārdana—sentado en profunda meditación; y, tras contemplar interiormente la forma adecuada a la obra, apareció como el matador de demonios, armado con flechas.

Verse 48

समास्थानं ततो दृष्ट्वा बोधोपायं प्रचक्रमे । आह तांश्च तदा वम्र्यो धनुर्गुणं प्रयत्नतः । छेत्स्यंति चेत्तच्छब्देन प्रबुध्येत हरिः स्वयम्

Al verlo así firmemente establecido, los Vamryas comenzaron a idear un medio para despertarlo. Entonces dijeron a los demás: «Con esfuerzo, cortad la cuerda del arco; si ese sonido se produce, Hari mismo despertará».

Verse 49

देवा ऊचुः । गुणभक्षं कुरुध्वं वै येनासौ बुध्यते हरिः । क्रत्वर्थिनो वयं वम्र्यः प्रभुं विज्ञापयामहे

Los Devas dijeron: «Comed, en verdad, la cuerda del arco, para que Hari despierte. Buscamos la consumación del sacrificio; oh Vamryas, informaremos al Señor».

Verse 50

वम्र्यः ऊचुः । निद्राभंगं कथाच्छेदं दम्पत्योर्मैत्रभेदनम् । शिशुमातृविभेदं वा कुर्वाणो नरकं व्रजेत्

Los Vamryas dijeron: «Quien quebranta el sueño ajeno, interrumpe una conversación sagrada, siembra discordia entre esposo y esposa, o separa al niño de su madre, ese hacedor va al infierno».

Verse 51

योगारूढो जगन्नाथः समाधिस्थो महाबलः । तस्य श्रीजगदीशस्य विघ्नं नैव तु कुर्महे

Jagannātha, poderoso y establecido en el yoga, mora en samādhi. No crearemos en absoluto obstáculo alguno para ese glorioso Señor de los mundos.

Verse 52

ब्रह्मोवाच । भवतां सर्वभक्षत्वं देवकार्यं क्रियेत चेत् । कर्त्तव्यं च ततो वम्र्यो यज्ञसिद्धिर्यथा भवेत् । वम्रीशा सा तदा वत्स पुनरेवमुवाच ह

Dijo Brahmā: «Si vuestra facultad de devorar ha de emplearse en la obra de los devas, entonces, oh Vamryas, hacedlo de modo que el yajña llegue a consumarse». Entonces la reina de los Vamryas, oh hijo querido, habló de nuevo así.

Verse 53

वम्र्युवाच । दुःखसाध्यो जगन्नाथो मलयानिलसंनिभः । कथं वा बोध्यतां बह्मन्नस्माभिः सुरपूजितः

Dijo la Vamrya: «Jagannātha es difícil de despertar, suave como la brisa de Malaya. ¿Cómo, oh Brahmán, hemos de despertar a aquel a quien veneran los devas?»

Verse 54

नैव यज्ञेन मे कार्यं सुरैश्चैव तथैव च । सर्वेषु यज्ञकार्येषु भागं ददतु मे सुराः

«No tengo necesidad personal del yajña, ni de los devas en sí. Que los devas me concedan una porción en todos los ritos sacrificiales, de ahora en adelante.»

Verse 55

देवा ऊचुः । प्रदास्यामो वयं वम्र्यै भागं यज्ञेषु सर्वदा । यज्ञाय दत्तमस्माभिः कुरुष्वैवं वचो हि नः

Los Devas dijeron: «Siempre concederemos a la Vamrya una parte en los yajñas. Ahora haz lo que te pedimos: lo que hemos dado es por el bien del yajña.»

Verse 56

तथेति विधिनाप्युक्तं वम्री चोद्यममाश्रिता । गुणभक्षादिकं कर्म तया सर्वं कृतं नृप

Así, instruida conforme al rito, la Vamrī emprendió el esfuerzo; y todas las acciones—comenzando por roer la cuerda del arco—fueron realizadas por ella, oh Rey.

Verse 57

युधिष्ठिर उवाच । अस्य वा बोधने देवा गुणभंगे समाधिषु । एतदाश्चर्यं विप्रर्षे सत्यं सत्यवतीसुत

Yudhiṣṭhira dijo: "Oh, el mejor de los sabios, hijo de Satyavatī, ¿es verdaderamente cierto este evento maravilloso, que los dioses intervinieron en su despertar y en la ruptura de la cuerda del arco durante el estado de trance?"

Verse 58

व्यास उवाच । व्यग्रचित्ताः सुराः सर्वे आकृष्टं हरिकार्मु कम् । न जाने केन कार्येण विष्णुमायाविमोहिताः

Vyāsa dijo: "Todos los dioses, con sus mentes agitadas, habían tensado el arco de Hari. No sé con qué propósito fueron engañados por la māyā de Viṣṇu."

Verse 59

मुदितास्ताः प्रमुञ्चंति वल्मीकं चाग्रतो हरेः । कोटिपार्श्वे ततो नीतं वल्मीकं पर्वतोपमम्

Regocijándose, soltaron el hormiguero ante Hari; entonces, al lado de la punta del arco, el hormiguero —semejante a una montaña en tamaño— fue llevado lejos.

Verse 60

गुणे च भक्षिते तस्मिंस्तक्षणादेव दूषिते । ज्याघातकोटिभिः सार्द्धं शीर्षं छित्त्वा दिवं गतम्

Y cuando esa cuerda del arco fue carcomida e instantáneamente arruinada, la cabeza —junto con incontables chasquidos violentos de la cuerda— fue cortada y subió al cielo.

Verse 61

गते शीर्षे च ते देवा भृशमु द्विग्नमानसाः । धावंति सर्वतः सर्वे शिरआलोकनाय ते

Cuando la cabeza se hubo ido, esos dioses —con el corazón muy ansioso— corrieron en todas direcciones, todos ellos, para buscar la cabeza.