Adhyaya 12

Verse 1

व्यास उवाच । ततो देवैर्नृपश्रेष्ठ रक्षार्थं सत्यमंदिरम् । स्थापितं तत्तदाद्यैव सत्याभिख्या हि सा पुरी

Vyāsa dijo: Entonces, oh el mejor de los reyes, los dioses establecieron Satyamaṃdira para su protección; desde aquel mismo tiempo la ciudad fue célebre con el nombre de «Satyā».

Verse 2

पूर्वं धर्मेश्वरो देवो दक्षिणेन गणाधिपः । पश्चिमे स्थापितो भानुरुत्तरे च स्वयंभुवः

En el oriente fue colocado el Señor Dharmeśvara; al sur, Gaṇādhipa (Gaṇeśa); al occidente, Bhānu (el Sol); y al norte, Svayaṃbhu (el Auto-nacido).

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । गणेशः स्थापितः केन कस्मात्स्थापितवानसौ । किं नामासौ महाभाग तन्मे कथय मा चिरम्

Yudhiṣṭhira dijo: ¿Por quién fue instalado Gaṇeśa, y por qué motivo lo instaló? ¿Cuál es su nombre, oh gran bienaventurado? Dímelo sin demora.

Verse 4

व्यास उवाच । अधुनाहं प्रवक्ष्यामि गणेशोत्पत्तिकारणम्

Vyāsa dijo: Ahora explicaré la causa del advenimiento de Gaṇeśa.

Verse 5

समये मिलिताः सर्वे देवता मातरस्तथा । धर्मारण्ये महाराज स्थापितश्चंडिकासुतः

En aquel tiempo se congregaron todos los dioses, y también las Diosas-Madres; y en Dharmāraṇya, oh gran rey, fue entronizado el hijo de Caṇḍikā.

Verse 6

आदौ देवैर्नृपश्रेष्ठ भूमौ वै सत्ययोषिताम् । प्राकारश्चाभवत्तत्र पताकाध्वजशोभितः

Al principio, oh el mejor de los reyes, los dioses levantaron allí un muro de recinto sobre la tierra de las mujeres de Satya, hermoseado con estandartes y banderas.

Verse 7

ब्राह्मणायतने तत्र प्राकारमण्डलान्तरे । तन्मध्ये रचितं पीठमिष्टकाभिः सुशोभितम्

Allí, en el recinto de los brāhmaṇas, dentro del círculo de la muralla, se construyó en el centro un pedestal, bellamente adornado con ladrillos.

Verse 8

प्रतोल्यश्च चतस्रो वै शुद्धा एव सतोरणाः । पूर्वे धर्मेश्वरो देवो दक्षिणे गणनायकः

Había en verdad cuatro portales puros, cada uno con un hermoso arco; al oriente estaba el Señor Dharmeśvara, y al sur el guía de los Gaṇas, Gaṇeśa.

Verse 9

पश्चिमे स्थापितो भानुरुत्तरे च स्वयंभुवः । धर्मेश्वरोत्पत्तिवृत्तमाख्यातं तत्तवाग्रतः

En el occidente fue instalado Bhānu, el Sol, y en el norte Svayaṃbhu; y el relato del origen de Dharmeśvara ya ha sido expuesto ante ti.

Verse 10

अधुनाहं प्रवक्ष्यामि गणेशोत्पत्तिहेतुकम् । कदाचित्पार्वती गात्रोद्वर्त्तनं कृतवत्यभूत्

Ahora explicaré la causa de la manifestación de Gaṇeśa. En cierta ocasión, Pārvatī realizó una unción purificadora, frotando y ungendo su cuerpo.

Verse 11

मलं तज्जनितं दृष्ट्वा हस्ते धृत्वा स्वगात्रजम् । प्रतिमां च ततः कृत्वा सुरूपं च ददर्श ह

Al ver la impureza así producida, nacida de su propio cuerpo, la tomó en su mano; luego formó con ella una imagen y contempló una figura hermosa.

Verse 12

जीवं तस्यां च संचार्य उदतिष्ठत्तदग्रतः । मातरं स तदोवाच कि करोमि तवाज्ञया

Infundiendo vida en aquella forma, él se alzó ante ella. Entonces dijo a su madre: «¿Qué he de hacer según tu mandato?»

Verse 13

पार्वत्युवाच । यावत्स्नानं करिष्यामि तावत्त्वं द्वारि तिष्ठ मे । आयुधानि च सर्वाणि परश्वादीनि यानि तु

Dijo Pārvatī: «Mientras yo me baño, permanece en mi puerta. Y toma todas las armas, como el hacha y las demás.»

Verse 14

त्वयि तिष्ठति मद्द्वारे कोऽपि विघ्नं करोतु न । एवमुक्तो महादेव्या द्वारेऽतिष्ठत्स सायुधः

«Mientras estés en mi puerta, que nadie cause obstáculo alguno.» Así instruido por la Gran Diosa, él permaneció en el umbral, armado.

Verse 16

द्वारस्थेन गणेशेन प्रवेशोदायि तस्य न । ततः क्रुद्धो महादेवः परस्परमयुध्यत

Como Gaṇeśa estaba de guardia en la puerta, no se le concedió la entrada. Entonces Mahādeva, airado, trabó combate con él.

Verse 17

युद्धं कृत्वा ततश्चोभौ परस्परवधैषिणौ । परशुं जघ्निवान्देव ललाटे परमे शुभम्

Tras combatir, ambos, deseosos de abatirse mutuamente, buscaron la muerte del otro. El Dios descargó el hacha sobre la frente, acto sumamente auspicioso aunque de terrible consecuencia.

Verse 18

ततो देवो महादेवः शूलमुद्यम्य चाहनत् । शिरश्चिच्छेद शूलेन तद्भूमौ निपपात ह

Entonces el Dios Mahādeva alzó su tridente y golpeó; con el tridente cercenó la cabeza, y ésta cayó al suelo.

Verse 19

एतस्मिन्नंतरे देवो महादेवो जगाम ह । आभ्यंतरे प्रवेष्टुं च मतिं दध्रे महेश्वरः

Entretanto, el Dios Mahādeva prosiguió su camino. Maheśvara, en su mente, resolvió entrar en el interior.

Verse 20

पार्वतीं विकलां दृष्ट्वा देवदेवो महेश्वरः । चिंतयामास देवोऽपि किं कृतं वा मुधा मया

Al ver a Pārvatī afligida, Maheśvara, el Dios de los dioses, reflexionó: «¿Qué he hecho, y por qué lo he hecho en vano?»

Verse 21

एतस्मिन्नंतरे तत्र गजासुरमपश्यत । तं दृष्ट्वा च महादैत्यं सर्वलोकैकपूजितः

En ese mismo instante, allí contempló a Gajāsura; y al ver a aquel poderoso asura, el Señor, adorado por todos los mundos, se dispuso a actuar.

Verse 22

जघ्निवांस्तच्छिरो गृह्य पार्वत्या कृतमर्भकम् । उत्तस्थौ सगणस्तत्र महादेवस्य सन्निधौ

Habiéndolo matado y tomando aquella cabeza, el niño formado por Pārvatī se alzó allí junto con los gaṇas, en la misma presencia de Mahādeva.

Verse 23

ततो नाम चकारास्य गजानन इति स्फुटम् । सुराः सर्वे च संपृक्ता हर्षिता मुनयस्तथा

Entonces, con claridad, le otorgó el nombre de «Gajānana». Todos los devas se congregaron, y también los munis se regocijaron.

Verse 24

स्तुवंति स्तुतिभिः शश्वत्कुटुम्बकुशलंकरम् । विक्रीणाति कुटुम्बं यो मोदकार्थं समर्चके

Lo alaban siempre con himnos: el que procura el bienestar de la familia. Pero quien, aun adorando, “vende” su hogar sólo por los modakas, obra mal.

Verse 25

दक्षिणस्यां प्रतोल्यां तमेकदंतं च पीवरम् । आर्चयच्च महादेवं स्वयंभूः सुरपूजितम्

En la puerta meridional adoró a aquel corpulento de un solo colmillo; y también adoró a Mahādeva, el Svayambhū, venerado por los devas.

Verse 26

जटिलं वामनं चैव नागयज्ञोपवीतकम् । त्र्यक्षं चैव महाकायं करध्वजकुठारकम्

De cabellera enmarañada y de aspecto enano, llevando una serpiente como cordón sagrado; de tres ojos, de forma inmensa, con estandarte y hacha en la mano: así fue descrito el Señor.

Verse 27

दधानं कमलं हस्ते सर्वविप्रविनाशनम् । रक्षणाय च लोकानां नगराद्दक्षिणाश्रितम्

Sosteniendo un loto en la mano, destruye todo lo que acarrea la ruina de los brāhmaṇas; y para la protección de los mundos, permanece al sur de la ciudad.

Verse 28

सुप्रसन्नं गणाध्यक्षं सिद्धिबुद्धिनमस्कृतम् । सिंदूराभं सुरश्रेष्ठं तीव्रांकुशधरं शुभम्

Sereno y benévolo, el Señor de los gaṇas—venerado por Siddhi y Buddhi—de tono bermellón, el mejor entre los dioses, auspicioso, portador de un agudo aguijón.

Verse 29

शतपुष्पैः शुभैः पुष्पैरर्चितं ह्यमराधिपः । प्रणम्य च महाभक्त्या तुष्टुवु स्तं सुरास्ततः

El Señor de los inmortales lo adoró con cien flores auspiciosas. Luego los dioses, inclinándose con gran devoción, lo alabaron.

Verse 30

देवा ऊचुः । नमस्तेस्तु सुरेशाय गणानां पतये नमः । गजानन नमस्तुभ्यं महादेवाधिदैवत

Los dioses dijeron: «Salve a ti, oh Señor de los dioses; salve al Señor de los gaṇas. Oh Gajānana, salve a ti, suprema potencia divina de Mahādeva».

Verse 31

भक्तिप्रियाय देवाय गणाध्यक्ष नमोस्तु ते । इत्येतैश्च शुभैः स्तोत्रैः स्तूयमानो गणाधिपः । सुप्रीतश्च गणाध्यक्षः तदाऽसौ वाक्यमब्रवीत्

«¡Reverencia a Ti, oh Señor divino, amado de la devoción, oh Supervisor de los Gaṇas!» Así, alabado con estos himnos auspiciosos, Gaṇādhipa, Señor de los Gaṇas, quedó sumamente complacido; y entonces Gaṇādhyakṣa pronunció estas palabras.

Verse 32

गणाध्यक्ष उवाच । तुष्टोऽहं वो सुरा ब्रूत वांछितं च ददामि वः

Gaṇādhyakṣa dijo: «Estoy complacido con vosotros, oh dioses. Hablad: lo que deseéis, eso os lo concederé».

Verse 33

देवा ऊचुः । त्वमत्रस्थो महाभाग कुरु कार्यं च नः प्रभो । धर्मारण्ये च विप्राणां वणिग्जननिवासिनाम्

Los dioses dijeron: «Oh Señor muy afortunado, que moras aquí, cumple nuestro propósito, oh Maestro: en Dharmāraṇya, sé bienhechor y guardián de los brāhmaṇas y de los mercaderes que aquí habitan».

Verse 34

ब्रह्मचर्यादियुक्तानां धार्मिकाणां गणेश्वर । वर्णाश्रमेतराणां च रक्षिता भव सर्वदा

Oh Gaṇeśvara, sé por siempre el protector de los justos—de quienes están dedicados al brahmacarya y a otras disciplinas—y también de aquellos que están fuera de los órdenes habituales de varṇa y āśrama.

Verse 35

त्वत्प्रसादान्महाभाग धनसौख्ययुता द्विजाः । भवंतु सर्वे सततं वणिजश्च महाबलाः

Por tu gracia, oh muy afortunado, que los dvijas estén siempre dotados de riqueza y bienestar; y que los mercaderes también sean por siempre fuertes y prósperos.

Verse 36

रक्षितव्यास्त्वया देव यावच्चंद्रार्कमेदिनी । एवमस्त्विति सोवादीद्गणनाथो महेश्वरः

«Debes protegerlos, oh Dios, mientras la tierra perdure con la luna y el sol». Diciendo: «Así sea», Gaṇanātha, el gran Señor, otorgó su asentimiento.

Verse 37

देवाश्च हर्षमापन्नाः पूजयंति गणाधिपम् । ततो देवा मुदा युक्ताः पुष्पधूपादितर्पणैः

Los dioses, colmados de júbilo, adoraron a Gaṇādhipa. Luego, gozosos, ofrecieron ofrendas propiciatorias con flores, incienso y demás presentes.

Verse 38

ये चान्ये मनुजा लोके निर्विघ्नार्थं च पूजयन्

Y también aquellos otros seres humanos en el mundo que lo veneran para quedar libres de obstáculos—

Verse 39

विवाहोत्सवयज्ञेषु पूर्वमाराधितो भवेत् । धर्मारण्योद्भवानां च प्रसन्नो भव सर्वदा

En bodas, festivales y sacrificios (yajñas), debe ser propiciado primero. Y para los nacidos en Dharmāraṇya, sé siempre benévolo.